In hac etiam quodammodo ex aliquo iu aliud transitus invenitur. etenim etsi toti Ι couversioui uou iusit, esse tameu iu ea iuve- f. 14v niemus, si partes illius perserutabimur. eteuira uouuullae eius partes iu oppositas trausferuutur, quales suut eae, cpiae per diametrum distaut. quare couveuit iu uuiversum, ut uuicuiriue motui aliquid oppouatur, iu quod eiusraodi motus fertur; alioquiu iu iufiuitum iutermiuatumque motus procederet et uou in id, quod fiuitum existit. uou esse autem loea iutermiuata nee quicquam quod iu iufiuitum feratur, (quod contingeret quidem, si loca iutermiuata fuisseut) biuc etiam sciri potest, quod uuiversa terra, quo propius ad imum locum accedit, eo celerius velociusque movetur, et ignis totus quo propius ad superiora; quodsi in infinitum moverentur, infinita et velocitas et caliditas motuum illorum extitisseut, sique illorum motus, propeusioues quoque, hoc est gravitas levitasque. si enim aliquid velocius ad imum ’movetur, causa velocitatis est gravi- tatis accessio; quamvis enim gleha quaedam eiusdem magnitudinis semper remaneat, tameu quo propius ad imum accedit, gravitatis etiam maior erit accessio. atqui alibi docuimus, nullum fiuitum vim habere infinitam. quare convenit fieri non posse, ut corpora, quae moveutur, infinitam propensiouem possideant, uec motus celeritatem iufiuitam habebunt; quamobrem rationi cousouum est, ut loca sint terminata. Aristoteles autem sermonem suum ad finem uou de- duxit, ut quod eius supererat, delude declararet.

Et quouiam ea omnia, quae dixerat, ut plurimum ex motione desumuntur, deinceps ohiectionem quandam adinxit, quae est eiusmodi:

Non est iucougruum, ut quispiam existimaret, elementorum motus minime illis secundum naturam iuesse, ut ex hoc deduceret, elemeuta defiuita loca, quibus termiuentur, non habere, sed violenter moveri, quo moventur, quateuus nempe vi aliqua ad ea protruduntur, siquidem ignis sursum ijergit extrusione et coercitione, similiter [terra] deorsum, in quantum scilicet truditur et coercetur. cuius sen- tentiae Stratonem Physicum fuisse existimatur, et Epicurwm quo 21 gravitatis Al, procul dubio per emendationem: translationis codd. corrupte 38 terra supplevi duce Al; post coercetur codd. add. sursum At vero is cum naturae ordinem minime insequatur, physice non loquitur legit Al post deorsum non bene 39 ’] Stoter codd.: om. Al; cfr, Simpl. p. 267,30. que idem dixisse. huic vero dubitationi Aristoteles occurrens ait, f. 14v si elementorum motus miuime uaturales, sed violenti extitisseut, conveniret utique, ut id in illis iuveniretur, quod in aliis rebus in- veniri solet, quae violeuter moventur, ut scilicet quo propius impellenti inipetumque fereuti extiteriut, eo velocius, et quo longius ab 60 vecesserint, eo tardius moveantur. haec autem duo contrario modo in elementis depreheuduutur; quare convenit, ut eorum motus non sint violenti. si vero fuerint naturales, naturalia quoque loca eorum extiterint; ratioui igitur consentaneum est, ut quae eadem specie couveniunt, ad unum medium moveantur; non itaque plures, sed unus tantum mundus existit. atqui videmus elemeuta absque ullo labore vel defatigatioue, suapte uatiira, ad ea loca proficisei, in quorum gratiam moventur. ex omnibus igitur, cpiae diximus, Jidem accipere contingit mundum unum esse.

Quin etiam rationibus et iis quidem, quae ex prima pliilosophia (metaphysica dicta) petuutur, doceri potest mundum unum esse, haec autem explicatio iuxta hunc ordinem procedit. etenim invenimus corpus, quod in orbem fertur, motu sempiterno moveri; quod autem sempiterno motu movetur, eius motus ab infiuita vi proficiscitur, rotundi igitur corporis motus ab immensa quoque vi proficiscetur. si euim motus rotundi corporis a prima causa emanat, et prima quidem causa movet, quoniam immensam vim habet, finitum igitur quippiam non habet; quare convenit, ut primus motor infinitus sit. cum autem corpus omne sit finitum, igitur primus motor corpus non est, quo stante, a materia penitus segregatus ac intellectus quidam erit et [purus] actus, at si plures mundi essent, omnino plura esse corpora oporteret, quae in orbem vertuntur. si vero istaec corpora plura essent, plures quoque motores necessario extitissent. cum autem corpora, quae in orbem torquentur, specie non dififerant, motores etiam specie non different, sique in specie nulla erit diversitas multitudoque in numero tantum invenietur, materiae <id> ratione proveniet; ex hoc igitur coUigi poterit, primos materiae participes esse, atqui ex his, quae dicta sunt, palam est, primum motorem materiae non permisceri. consonum igitur est, ut corpora, quae in circulum feruutur, plura esse non possint; quare plures mundi minime inveniuntur. haec autem ex prima philosophia deprompta fuere.

Verum aliis etiam modis considerantibus perspicuum erit, mundum unum esse, cum enim tria genere sint elementa corporata (siquidem eorum inclinatione discrepant) tria etiam eorum loca omnino erunt. sique tria loca hoc in mundo Ι erunt, quinimmo mundus his Ι. 15 r tribus locis constituitur eorumque locus est, necessario fit, ut nuUus alius locus relinquatur: unus namque corporis eius, quod mergitur et grave existit, locus est, alter vero eiiis corporis locus existit, f. 15r quod uec grave est uec mergitur, uec leve est vel uatat, quique eius corporis locus dicitur, quod in orbem fertur, tertius iu medio locatus, levis corporis locus existit, siquidem omuiuo conveuit, ut corpus, quod suijerfertur, medium iuter baec duo locum teneat; si enim iuter liaec uou sit, extra erit. verum si aquam speculemur, nunquam sane eam inveuiemus gravi corpori substerui, uou enim natura sua mergitur, sed in corpus grave asceudit. neque etiam fieri posse depreheudimus, ut eius corporis loco existat, quod uec grave est uec leve, hoc est, quod in orbem fertur, siquidem superfertur dicimus comparatione ad grave, miuime vero ad id, quod grave non est. quare conveuit etiam, si eiusmodi corpus iu- veniatur, nee extra duo baec profecto consistat, ut iuter ilia me- dium teneat. si itaque loca baec tautum sint, muudus igitur unus erit; ipse namque loca baec implet, ac motus qui specie conveniunt, ad eadem loca feruntur. uec non etiam corpus, quod superfertur et iuter baec duo coUocatur, praeter naturam boc iu loco non est; alioquin oporteret, si ita se res baberet, ut aliud corpus inveniretur, cuius naturalis locus iuter ea constitueretur, quia omne, quod alicui rei praeter naturam est, alii secundum naturam est. buius autem corporis, quot differentiae sint, in Quarto Libro delude explicabit.

Ac de corporeis quidem elementis deque eorum locis, quot numero absoluto sint, ex lis, quae diximus, perspicere possumus; quibus etiam declaravimus, mundum unum esse oportere ac fieri non posse, ut plures existaut. nunc autem dicamus eum primo interire non posse, sed antea de eo quaesierimus atque obiectioni responsum afferemus, quae quidem ex se aliqua ex parte explicata ac manifesta existit. baec autem talis sit. omnibus in rebus, quae suapte natura proprii termini ambitu necessario non clauduutur, neque ex boc defectus aliquis eis contingit, quo omuiuo unae tautum vel inveniri vel effici debeant, incongruum non est, ut plures res similes inveniautur vel efficiantur. quare satis constat, ea omnia istaec esse, quibus materia permiscetur, siquidem in bis, quouiam aliud, quod est forma, invenitur, aliud vero, quod [simul cum] materia existit, uibil probibet, quin intellectus facultas eorum plura similia concipere possit. bac vero de causa non compre- bendet intellectus (exempli gratia) aeternorum pluralitatem, vel materiae primae, vel si praeter hanc quidpiam primi universi principii quandam similitudinem exprimat, siquidem iu eius termino forma quaedam invenitur, ut omuiuo principii instar unum tautum sit 5 quod superfertur emendavi 11 ’] leve Al 21 Quarto] c. 4 26 primo suspectum 31 defectus aliquis Al: alienum aliquid codd. oporteat. at vero nil proliibet, (luiu diversas regiones ut aedificia f. 15r vel plures aves imaginemur, qualis Phoenix existit, aut in universum id omue, quod materiam possidet, tametsi hoc tempore unicum existat ac par illi uou ineniatur.

Haec pi-oposita dubitatio est. quocirca ad aefpiilibrium rationis duceuda ei-it, ac videudum nobis deiude, quid borum recte, quidve perperam dictum sit, quorum utrumque perspicuura ac manifestum existit. buius eteuim dubitationis solutio boc ordine procedet.