(XLVI). Com autem mane factum esset, subito adventarit
esse Archelaum, rursum Diodorum provocabat ad publicum, ut
cum eo disputatione contenderet, volens enm verbis opprimere, ex eo
quod advertebat eum bominem esse simplicem et non satis scripturarum
quaestionibus eruditum; Archelai enim doctrinae iam perceperat gustum.
Cum ergo et turbae convenissent ad solitum diaputatioois locum et Manes
iam verba facere coepisset, subito in medio eorum adparuit Archelaus
ac Diodorum conplexus sancto osculo salutavit Diodorus vero et
omnes qui praesentes erant admirati sunt opus divinae providentiae, ut
in tempore ipso adventaiet Archelaus quo quaestio movebatur; re enim
vera, quod fatendum est, quasi ex parte aliqua religiosus Diodorus pertimuerat
conflictum. Cum autem vidisset Archelaum Manes, cessavit quidem
continuo ab insultatione et supercilio noo parum deiecto manifeste
intellegebatur quod conflictum vellet effugere. Multitudo vero
auditonim adventum Arcbelai velut apostoli praesentiam opiuata est,
pro eo quod ad verbi defensionem tam paratus et tarn promptus existeret.
Et cum dextera silentium poposcisset a populo (tnmultus enim
non mediocris extiterat), hoc modo coepit Archelaus, Tametsi prudentiae
gloriam etiam nostrorum nonnulli adsecuti sunt, tamen hoc vos deprecor
ut eorum quae ante me dicta sunt testimonium reservetis. Scio
enim et certus sum, fratres, quoniam Diodoro non pro ipsius inpossibilitate
successi, sed quoniam istum ego novi tunc cum ad loci mei
partes inprobus advenisset Marcelli viri incliti gratia, volens eum devertere
a nostra doctrina et a fide, videlicet, quo inpietatis huius idoneus
efficeretur adsertor; et tamen omnibus suis verbis in nullo eum divertere
et movere praevaluit. Similis enim inventus est religiosissimus
Marcellus petrae, in qua aedificata est domus solidissimis fundamentis,
et cum descendisset pluvia et inruissent flumina ac venti
et inlisissent in domum illam, perstitit; fundata enim erat solidissimis
et inmobilibus fundamentis: huic autem, qui praesens est, infamiam potius
intulit conatus ipse quam laudem. Non enim mihi venia dignus
videtar qui ignoraverit quod futurum est; oportebat enim eum praenoscere
qui sunt proprii sui, si quidem spiritus paracletns habitat in eo.
haec verba differre quaestiones, iam sileam; de iis vero dabo ipsi potestatem:
sumat quodcomque vult propositionis et quaestionis initium. Vos
tantummodo, sicut superius dixi, indeclinabiles iudices esse quaeso, ut
vera dicenti honorem venun palmamque tradatis.
(XLVII). Tunc Manes, silentio ab onmibns facto, ita exorsus
est: Tu quoque, Archelae, bene me de deo sentientem dignamque opinionem
nionem de Christo retinentem verbis molestissimis obtundis, licet tale
sit apostolorum genus, patiens et ferens omnia, etiam si eis conviciis
quis aat maledictis obtrectet. Si persequi volueris, paratus sum, et si
inferre supplicia, non refugiam. Si etiam interficere me vis, non reformido;
illum enim solum oportet timeri qui potest animam et corpus perdere
in gehennam. Archelaus DIXIT: Absit a me. Non est mihi tale
propositum. Quid enim perpessus es a me vel a nostris? et quidem cum
obtrectares atque iniuriam inrogares et cum detraheres de patemis nostris
traditionibus et cum velles auimas hominnm bsne institutas ac
diligenti cantela servatas interficere, quibus utique repensari non possunt
universae mundi divitiae. Verum tamen propter quod adsumis, o
Manichaee? Quid est quod indicas? Quae salutis signa ad nos deferas
dicito. Verborum enim nuda iactatio non poterit praesenti multitudini
satisfacere, ut agnoscant qui nostrum rectius obtinet scientiam
veritatis. De quo ergo vis nos capite disputare, hoc prine dicito, cum
27) prius dicendi acceperis facultatem. Manes dixit: Si non iterum his
quae a nobis recte dicuntur infideliter resiatis, dicam; si autem talis
existis qualem te prins sensi, dicam adversus Diodorum, declinans inquietudinem
tuam. Archelaus dixit: Praedixi iam quod abutimur inanitate
verbomm. Si quis nostromm resiatere infideliter invenitur, iudicibus
haec permitte discernere; tu autem quid adseras dicito. Manes
DIXIT: Si non iterum resistis bis quae a me iterum recte dicuntur, incipiam
Archelaus DIXIT: Si non hoc est, si non illud, sermo est
requiris? Quod si oboedientiae in me est mens, quomodo pertimescis ne
resistam? Ais enim quia malum semper permanet malum et bonum
semper permanet bonum, vim verbi istius penitus ignorans. Manes DIXIT:
Numquid te advocatum meorum adhibui sermonum, ut etiam meae scientiae
intellegentiam disponas? quippe qui propria explanare non valeaa,
quomodo aliena poteris explicare? Quod si victum iam se profitetur
Diodorus, tunc mibi tecum sermo movebitur. Si autem stat ille et est
idoneus ad dicendum, desine tu et noli perturbare substantiam reritatis.
Es enim ovis aliena, efficieris tamen postea in numero eiusdem giegis,
sicut vox lesu ostendit, eins qui adparuit quidem in hominis specie nec
tamen fuit homo. Archelaus dixit: Ergo non patas eum ex Maria
virgine esse? Manes dixit: Absit nt dominum nostrum lesum Christum
per naturalia pudenda mulieris descendiase confitear; ipse enin
testimonium dat quia de sinibus patris descendit. Et: Qui me recipit, re
cipit cum qui me misit. Et: Non veni facere voluntatem meam sed eiusqui
misit me. Et: Non aum missus nisi ad oves perditas domus Istrahel
Sunt et alia innumera testimonia buiuscemodi, quae indicant eum venissel
et non natum esse. Quod si potentior illo es et magis scire potes
quod verum est, quomodo iam illi credimus? Archelaus dixit: Neque
illo potentior som, servus enim sum, et neque aequalis domini mei esse
possum; ego enim sum inutilis servus, verborum eius discipulus, credenis
his quae ab ipso dicta sunt, et haec indeclinabilia esse confirmo.
Manes dixit: Similia tui quidam cum ei aliquando dixiss(?)et:
Maria mater tua et fratres tui foris statu, non libenter aecipiens eum (??) qui
dixerat, increpavit dicens: Quae est mater mea aut qui sunt fratres n(??)lei?
et ostendit eos qui facerent voluntatem snam et matres sibi esse. et
fratres. Sin autem vis matrem ipsius dicere Mariam, non est tibi sine
periculo; sine dubio enim etiam fratres ex ea habuisse monstrabitur
habuisse, sine dubio intellegendum est quia post spiritum, post Gabrihel,
nupserit loseph virgo castissima et inmaculata ecclesia. Quod si etiam
hoc absurdam est omoino eam quolibet modo concubuisse cum loseph,
die an fratres hbuerit. Nomquidnam etiam moechiae ei crimen inpingis,
o pradentissime Marcelle? Quod si borom nihil convenit incontaminatae
virgini, unde ei fuisse fratres adstruis? Quod si fratres ei fuisse
non potes edocere, quomodo Maria tnater eins erit, sicnt ait ille qui
scribere ausns est: Ecce mater tua et fratres tui foris stant? Quod etiam
si ille ausus est dicere, illo ipso potentior ant maior esse nemo potest
qui ostendit nobis matrem aut fratres suos; sed et David lesse non
digoatur audire. Apostolus Petrus discipulorum omnium eminentdasimus
tone agnoHcere eum potuit, cum singuli opiniones suas quas de ipso
habebant promerent, ait: Tu es Christus filius dei vivi, et statim beatificat
eum dicens: Quoniam revelavit tibi pater meus caelestis. Vide quanta
sit differentia eorum quae ab lesu dicta sunt Illi enim qui dixerat:
Ecce mater tua foris stat, respondit: Quae mihi est maier aut fratres? Ei
autem qui dixit: Tu es Christus filius dei vivi, beatitudinem benedictionemque
restituit, Si ergo de Maria vis esse eum natum, mentitur ipse
cum Petro; si autem verum dicit Petrus, sine dubio ille prior fefellit.
Quod si prior fefellit, causa ad scriptorem reicienda est Unum igitur
Christum nos scimus esse secuudum apostolum Paulum, cuins vocibus
credimus consonantibus dumtaxat adventui eius.
(XLVIII). His auditis turbae permotae sunt, velut ratioaem
veritatis continentibus et Archeiao nil habente quod bis posset opponere;
hoc enim indicavit tumultus, qui inter eos fuerat exortus. Sed cum
maltitudo conquievisset, Archelaus hoo modo respondit: Vocis quidem
domini nostri lesu Christi nullus poterit esse potentior, si enim neque
nomen aliquod aequale ei esse invenitur, propler quod deus eum exaltavit
et donavit illi nomen quod est super omne nomen, neque in testimonio
enim quia eum qui nuntiaverat ei de matre aut de fratribus increpaverit
Iesus quasi fallentem secundum id qnod scriptorem fefellit. Neque is
qui adnuntiavit ei de matre et fratribus increpatus est neque Petrus
supra illum solus beatificatus est; sed uterque ab eo dignam responsionem
propria interrogatione percepit, sicut in consequentibus sermo monstrabit.
Cum quis parvulus est, cofptat sicut parvulus, aapit ut parvulus;
cum autem perfectus fiierit vir, destruit ea quae sunt parruli, id est,
dum ad priora se quis extendit, obliviscatur quae post se sunt. Unde
domino noatro lesu Christo docente et curante humanum genus, nti ne
simul omnia deperirent, cumque in talibus studiis mens omnium auditorum
esset intenta, non oportune ingressus bic nuntius de matre eius
suggessit ac fratribus. Quid enim? debuit etiam te ipso iadicante derelinquere
eos, quos curabat et quos enidiebat, et cum matre ac fratribus
conloqui? Nonne continuo de hoc ipso detraheres? Cum enim peccati
onus praegravatos ad discipulatnm deligit duodecim numero, quos
et apostolos nominavit, dicens eis: Derelinquite matrem et patrem, ut |
me digni efficiamini, ut ultra non poasit eis memoria patxis aut matris
robustum pectus inflectere. Et iterum volente alio quodam dicere ei:
Ibo et aepeliam patrem meum, ait: Dimitte mortuos sepelire mortuos suos.
Intuere ergo quomodo dominus meus leans ad necessaria discipulos aedificat
et pro meritis nuicnique aancta verba committit. Ita et in eo tempore
quo inportune adnuntiaverat qaidam ei de matre, non amplectitur
pro matris praesentia paternum praeterire praeceptum.
Ut autem tibi ostendam haec ita esse: Petrus aliquando,
cum iam beatificationem fuisset ab eo consecutus, ait ad lesum; Propitius
esto, domine, non erit bibi istud, cum dixisset ei lesus quia oportet
filium hominis ascendere lerosolymam et occidi et tertia die resurgere;
renuntiaverat et fratribus increpatum esse ab lesu, istum vero qui ei
paulo ante dixerat: Tu es filius dei vivi, beatitudinem consecutam, vide
quia magis hunc praetulit lesas, cui et clemeatius et cum venia responsum
dare dignatus est; Petro vero post illam benedictionem nullum iam
veniae titulnm largitur, pro eo quod naturam rei sibi dictae non diligenter
adverterit lllias enim nuntii error responsi ratione corrigitur;
huius vero tarditas intellectus acerbiori increpatioae damnatur. Ex quu
advertere potes quod dominus lesus, interrogationum sibi oportunitate
servata, dignum promat singulis oportunumque responsum. Quod si, nt
ais, ex eo quod verum dixerat, Petrus beatiticatnr et pro eo qood fefellit
nuntius ille culpatur, die mihi quare, cum daemones eum confiterentur
dicentes: Seimus te qui sis sanctus dei, increparit eos et sinere
praecepit? Cur non (si quidem coofitentium se testimoniis delectatur)
etiam istos, sicut Petrum vera dicentem, benedictionibus remuneratus
est? Quod si hoc absurdum est, relinquitur ut pro loco, pro tempore,
pro personis, pro rebns, pro accidentium salute ea quae dicta sunt intellegamus,
uti ne temere pronuntiantes dugna cohercitione feriamur. Et
ut te magis ac magis edoceam mnlto amplius illum qni de matre nuntiaverat
honoratum (tu enim, oblitus rei quae nobis proposita est, in
aliud conversus es), audi ergo breviter; si enim volueris diligentius intueri
quae dicta sunt, inveniemus in illo priore multam dominum lesum
ostendisse clementiam idque convenientibus te exemplis edoceam. Rex
qnidam, cum adversns bostem processisset armatus et cogitaret atque
disponeret quemadmodum posset manum sibi hostilem et barbaram subiugare
cumque in multa esset cura et sollicitndine constitutus, in medio
adversariorum positus ac postea iam captivos eos tenere incipiens, cum
iam illa sollicitudo inmineret quemadmodam eos qui secum laboraverant
ac pondus belli tolerarant procuraret, quidam ei nuntius inportunus occurrens
de rebus domesticis suggerere aliqua coepit At ille admiratus
est audsciam atque inportunam suggestionem et morti tradere huiuscemodi
hominem cogitabat; quod nisi de carissimis adfectibua talis nun-
pugnanti adversum passiones quae profunda viscermn obsederant et
curanti eos qui multo tempore variis infirmitatibus fuerant devincti et
inclinato omni nisu pro salute universitatis, ille nuntius inportune adveniens
de matre et fratribus nuntiavit Et potuit quidem similem Petro
aut etiam graviorem excepisse sententiam; sed matris et fratrum interiectum
iectum nomen clementiam domini provocavit.
(XLIX), Sed et ampliuss adhuc omnibus ostendere cupio, ut
agnoscant universi adsertio tua quantum in se inpietatis obtineat. Si
enim, secundum quod tu dicis, non est natus, sine dubio nec passus est;
pati enim eum qui natus non est inpossibile est Quod si non est passus,
crucis nomen aufertur. Cruce autem non suscepta, nec lesus ex
mortuis resurrexit Quod si Iesus ex mortuis non resurrexit, nec alius
aliquis resurget. Quod si nullus resurget, nec iudicium erit. Certum
est enim quia, si non resurgam, nec iudicer. Quod si iudicium non erit,
frustra erit observatio mandatorum dei; nullus abstinentiae locus est;
manducemus et bibamus, cras enim moriemur, Haec autem omnia conectis,
negans id quod de Maria natus est; si enim confessus eum fueris,
de Maria natum, et passio subsequatur necesse est et passionem resurrectio
et resurrectionem iudicium et salva iam nobis erunt seripturae
praeeepta. Non ergo iam ana est quaestio, sed plurimae in hoc verbo.
Sicut enim omnis lex et prophetiae in duobus sermonibus constant, ita,
etiam nostra omnia spes in beatae Mariae partu suspensa est; et ideo
responde mihi ad singula quae te interrogabo. Quo abiciemus
tantas et tales apostoli voces, quae dicunt: Cum autem fuit dei voluntas
in nobis, misit filium suum factum ex muliere? Et iterum: Pascha nostrum
inmolatus est Christus. Et quia: Deus et dominum suseitavit et nos
cum illo suscitabit per virtutem suam. Et alia mnlta his similia dicta
sunt, ut est illud: Quomado dicunt quidam in vobis quia resurrectio mortuorum
non est? Si enim resurrectio mortuorum non est, nec Christus re-
vana est fides vestra; adhuc estis in peccatis vestris; ergo et qui
dormierunt in Christo, perierunt, Si in hac vita tantunimodo speramus in
Christo, miserabiliores sumus omnibus hominibus. Nunc autem Christus
resurrexit α mortuis initium dormientium et reliqua. Quis rogo ita temerarius
et inpudens invenitur, qui <his> tarn sacrosanctis vocibaa non
fidem, in quibus nulla est distinctio, nulla dubitatio? Quisnam
quaeso etiam te, O stulte Oalata, fascinavit, sicut et illos, quorum
ante oculos lesus Christus praescriptua est crucifixus? Unde arbitror sufficere
haec testimonia ad ostensionem iudicii et resurrectionis et passionis,
qniboB consequenter et pariter etiam ex Maria partus osteuditur.
Quid enim? si tu nolis adquiescere, sed evidentiasime scriptura proclamet.
Verum tamen interrogabo te, tu autem mihi responde, quando
lesus de lohanne testimoniam dabat et dicebat, qnia maior in natis mulierum
nullus surremt Iohanne Baptista: qui autem minor est in regno caelorum
maior est illo: die mihi qua ratione maior illo est in regno caelorum?
Numquid lesns minor erat lobanne in regno caelorum? Dico,
absit Die ergo in quo, ut vel te ipsum superare possis. Sine dubio
minor erat Iohanne lesus inter natos mulierum; in regno antem caelorum
maior illo erat. Die mibi illud etiam, ο Manichaee, si ais lesum non
esse ex Maria natum, sed adparuisse quidem ut hominem, cum homo
non esset, praestante boc et agente virtute quae in ipso est; dic mihi,
super quem Spiritus sanctus sicut columba descendit? Quis est etiam,
qui baptizatur a lobanne? Si perfectus erat, si filius erat, si virtus erat,
non poterat spiritus ingredi, sicut nee regnum potest ingredi intra regnum.
Cuius autem ei eaelitus emissa vox testimonium detulit dicens:
Hic est filius meus dilectus, in quo bene conplacui? Die age, nihil remoreris
quis ille est qui patrat haec omnia, qni agit universa. Reaponde,
itane blasphemiam pro ratione inpudenter allegas et inferre conaris?
(L). Manes dixit: Nemo quidem, qui adversum haec quae a te
dicta sunt respondere potuerit, blasphemiae crimen incurrit; quin potius
est omni laude dignissimus. Oportet enim artificem rebus propositis
responsione diligenter aptata, manifeata omnibus ea de quibna quaeritor
vel dubitatar ostendere et maxime idiotis. Et quoniam tibi doctimiae
nostrae non placet ratio, tamquam artifex bonus etiam hanc mihi quaestionem
rationabiliter exsolve. Mihi enim pium videtur dicere quod
nihil eguerit filius dei in eo quod adventus eius procuratur ad terras
neque opus habuerit columba neque baptismate ueque matre neque fratribus,
fortasse neque patre, qui ei secundum te fnit loseph; sed totus
ille ipse descendens, semet ipsum in quocumque voluit transformavit in
hominem eo pacto quo Paulus dicit, quia habitu repertus est ut homo.
Cuius igitur rei indiguerit is qui semet ipsum in omuia transformarit,
ostende. Quando enim voluit, hunc hominem rursus transformavit in
speciem solis ac vultum. Quod si rursus resistis, mihi recte dicenti
fidem nolens accommodare, audi definitionem tuam in qua stas. Si enim |
hominem eum tantummodo es Maria esse dicis et in baptismate spiritum
percepiase, ergo per profectum filius videbitur et non per naturam.
Si tamen tibi concedam dicere secundum profectum esse filium quasi
hominem factum hominem vere esse opinaris, id est qui caro et sangius
sit? Necesae est ergo et spiritum, qui sicut columba adparuit, non
aliud esse quam naturalem columbam; sicut homo enim dictum est et
sicut columba et quaecumque opinari potest de eo sermone, quod dictum
est, sicut homo, hac opinione concipe etiam de eo, quod dictum est, sicut
columba. Necesae est et baec aequaliter recipere, ita enim in
quae de eo scripta sunt inveniuntur. Archelaus dixit: Sicut tibi ipse
non potea, tamquam bonus artifex, neque ego tibi hanc quaestionem
diligenter aptarem tam manifestam atque manifeste dissolverem, nisi
propter hos qui adsistunt et qui nos audiunt; et ideo, sicut convenit,
quaestionis huius quoque exponam rationem. Tibi quidem non videtur
pie dici matrem habuisse lesum Mariam et reliqua quae nunc prose-
Die ergo mihi: si Iesum hominem naturaliter factum intellexerimus ex
Maria, habentem carnem et sanguinem, intellegamus necesse est etiam
spiritum sanctum veram columbam fuisse et non spiritum? Et quomodo
poterit vera columba verum hominem ingredi atque in eo permanere?
caro enim carnem ingredi non potest; sed magia, si lesom hominem
minem confiteamur, eum vero qui dicitur sicut columba spiritam
sanctum, salva est nobis ratio in utroque. Spiritus enim secondum rectam
rationem habitat in homine et descendit et permanet, et conpetenter
hoc et factum est et fit semper, sicut tu te ipsnm ante hoc tempus
profitebaris esse paraoletum dei, ut dicam: Delire, non homo, qui frequenter
oblivisceris ea quae dicis. Spiritum enim venisse super te
dixisti, quem promiserat lesus esse missurum; et unde nisi de caelo descendat?
Et si descendit spiritus super hominem dignum se, super te
autem veras columbas descendisse sentiendum est? ut te columbarum
potius furem accipiamus, insidias eis ac laqueos molientem; dignus enim
es qui verbis ridiculis inludaris; ego tarnen parco, ne auditores videar
offendere haec dicens, et maxime qnia praeter propositum eat meum in
te ingerere quae merearis audire.
Sed redeam ad rem. Memor stim enim tranaformationis suae,
qua dicis quia dens transformaverit ae in hominem vel in aolem, ex hoc
Τι volens ostendere lesum nostrum habitu solo et risn factum esse homi-
nem, quod absit ab unoquoque fidelium dicere. Alioquin haec secundum
te ad somnium nubia redeunt universa et figuras; non solum autem,
sed et adventus nomen delebitur; poterat enim in caelo positus facere
quae voluerat, ai spiritum eum esse non hominem dicis. Sed non ita
est, quoniam exinanivtt lemet ipsum formam servi accipiens. Dico autem
de eo qui ex Maria factus eat homo. Quid enim? non poteramus et nos
multo facilius et lautius ista narrare? sed abait at a veritate declinemus
iota unum aut unum apicem. Eat enim qui de Maria natus est filius,
qui totum hoc quod magnum est voluit perferre certamen lesus. Hic
non credis neque voci quae caelitus facta est, temerarium aliqutd ipse
pronuntias et, ai dixeris, nemo credei Statim enim in desertum ab
spiritu ductus est lesns, ut temptaretur a diabolo; quem cum diabolus
ignoraret, dicebat ei: Si filius es dei. Ignorabat autem propter qui
genuisset filium dei. Praedicabat regna caelomm, qui erat habitaculum
magnum nec ab ullo alio portari potuisset; unde et adfixus cruci, cum
resurrexisset ab inferis, adaumptus est illac ubi Christus filius dei regmabat,
ut cum iudicium habere coeperit, bi qui ignoraverunt eum videant
quem conpunxerunt. Ut autem ciedas: cum discipuli eius per anuum
integrum manserint cum eo, quare nullus ipsorum procidit super faciem
suam, sicut paulo ante dicebas sed in una bora illa, quando sicnt sol
resplenduit vnltus eins? Nonne propter habitaculum illud, quod ex
Maria fuerat effectum? Sicut enim paracleti pondus nullus alius valuit
sustinere nisi soli discipuli et Paulus beatns, ita etiam spiritum, qui de
caelis deacenderat, per quem tox patema testatur dicens: Hic est filius
meus dilectus, nullua aliua portare praevaluit niai qui ex Maria natus est,
super omnes sanctos Jesus. Sed et ad haec quae obicio, respoude. Si habitu
eum et specie dicis esse bominem, quomodo ab bis, qui ex viro et
muliere nati sunt, Pfaarisaeis teneri potuit et ad iudicium pertrahi, cum
spirituale corpus a crassioribns corporibna nou valeat conprehendiP Quod
si habes aliquid qnod ad verbum atque ad propositum respondeas, qui numquam
ad proposita respondisti, perge quaeso et pugillum plennm solis mihi
adfer aut modium plenum. Ipse vero soI pro eo quod subtilioris est corporis,
cooperire te et circnmdare potest, tu vero eum, etsi conculcaveris,
nihil laedis. Dominus vero mens lesus, si tentus est, ut homo ab hominibus
tentus est. Si non est homo, nec tentus est Si non est tentus. nec
passus est nec baptizatua est. Si ille non est baptizatus, nee quisquam
nostnim baptizatua est. Baptisma autem si non eat, nee erit remissio
peccatorum, sed in suis peccatis unusquisque morietur. Manes DIXIT:
Ergo baptisma propter remissionem peccatorum datnr? Archelaus
BixiT: Etiam. Mabzb dixit: Ergo peccavit Christus, quia baptizatus
est? Abchelaus ddut: Absit; quia potius pro nobis peccatum factus