quid vero? nuper cum morte superioris uxoris novis nuptiis locumlocum α h: domum αβγ vacuefecissesvacuefecisses vacuumfecisses a: vacuefecisti h , nonne etiam alio incredibili scelere hoc scelus cumulavisticumula visti Wüst: cumulasti codd. ? quod ego praetermitto et facile patior silerisileri aho: om. cett. , ne in hac civitate tanti facinoris immanitas aut exstitisse aut non vindicata esse videatur. praetermitto ruinas fortunarum tuarum quas omnis proximis Idibus tibi impendereproximis Idibus tibi impendere Aah: impend. tibi (tibi impend.) prox. Id. cett. senties: ad illa venio quae non ad privatam ignominiam vitiorum tuorum, non ad domesticam tuamtuam om. AV difficultatem ac turpitudinem, sed ad summam rem publicam atque ad omnium nostrum vitam salutemque pertinent.

potestne tibi haec lux, Catilina, aut huius caeli spiritus esse iucundus, cum scias esse horumhorum esse h: horum ot neminem qui nesciatqui nesciat qui sciat A1: quin sciat a: qui non sciat h te pridie Kalendas Ianuarias Lepido et Tullo consulibus stetisse in comitio cum telo, manum consulum et principum civitatis interficiendorum causa paravisse, sceleri ac furori tuo non mentem aliquam aut timorem tuumtuum om. ao1u sed Fortunamfortunam vulg. populi Romani obstitisse? ac iam illa omitto — neque enim sunt aut obscura aut non multa commissa postea — quotiens tu me designatum, quotiens veroquotiens vero om. a: quotiens me bs: quotiens h consulem interficere conatus es!conatus es voluisti αβ x quot ego tuas petitiones ita coniectas ut vitari posse non viderentur parva quadam declinatione et, ut aiunt, corpore effugi! nihil agisnihil agis om. αβo1tx , nihil adsequerisadsequeris AV: adsequeris, nihil moliris cett. (cf. § 8), neque tamen conari ac velle desistis.

quotiensquotiens α h: quotiens vero cett. iam tibitibi iam ah extorta est ista sica de manibus, quotiens excidit casu aliquo et elapsa est!elapsa est tamen ea carere diutius non potes add. codd. (ex § 24), del. Heumann quae quidem quibus abs te initiata sacris acac aut (ut V) AV devota sit nescio, quod eam necesse putas esse in consulis corpore defigere. nunc vero quae tua est ista vita? sic enim iam tecum loquar, non ut odio permotus esse videar, quo debeo, sed ut misericordia, quae tibi nulla debetur. venisti paulo ante in senatum. quis te ex hac tanta frequentia, tot extotque ex a tuis amicis ac necessariis salutavit? si hoc post hominum memoriam contigit nemini, vocis exspectas contumeliam, cum sis gravissimo iudicio taciturnitatis oppressus? quid, quod adventu tuo ista subsellia vacuefacta sunt, quod omnes consulares qui tibi persaepe ad caedem constituti fuerunt, simul atque adsedisti, partem istam subselliorum nudam atque inanem reliquerunt, quo tandem animo tibitibi α h: hoc tibi αβγ ferendum putas?

servi mehercule mei si me isto pacto metuerent ut te metuunt omnes cives tui, domum meam relinquendam putarem: tu tibi urbem non arbitrarisarbitrare V: arbitraris. e. A ? et si me meis civibus iniuria suspectum tam graviter atque offensum viderem, carere me aspectu civium quam infestis omnium oculis conspici mallem: tu, cum conscientia scelerum tuorum agnoscas odium omnium iustum et iam diu tibi debitum, dubitas quorum mentis sensusque volneras, eorum aspectum praesentiamque vitare? si te parentes timerent atque odissent tui neque eosneque eos nec eos bs: neque illos V ratione ullaratione ulla α h: ulla ratione αβγ placare posses, ut opinortu opinor Cobet , ab eorum oculis aliquo concederes. nunc te patria, quae communis est parens omnium nostrum, odit acodit ac om. α metuit et iam diu nihil tediu nihil te CAV: diu de te nihil a: de te diu nihil t: diu nihil de te cett. iudicat nisi de parricidio suo cogitare: huius tu neque auctoritatem verebere nec iudicium sequere nec vim pertimesces?

quae tecum, Catilina, sic agitagit ait ahlou et quodam modo tacita loquitur: ‘nullum iam aliquot annis facinus exstititexistit CAV nisi per te, nullum flagitium sine te; tibi uni multorum civium neces, tibi vexatio direptioque sociorum impunita fuit ac libera; tu non solum ad neglegendas leges et quaestiones verum etiam ad evertendasevertendas ou: evincendas αβ x: vincendas α t: devincendas h perfringendasque valuisti. superiora illa, quamquam ferenda non fuerunt, tamen ut potui tuli; nunc vero me totam esse in metu propter unum te, quicquid increpuerit, Catilinam timeri, nullum videri contra me consilium iniri posse quod a tuo scelere abhorreat, non est ferendum. quam ob rem discede atque hunc mihi timorem eripe; si est verus, ne opprimar, sin falsus, ut tandem aliquando timere desinam.’

haec si tecum, utut ita ut aho2 dixi, patria loquatur, nonne impetrare debeat, etiam si vim adhibere non possit? quid, quod tu tetu te CAVb: tu te ipse cett. in custodiam dedisti, quod vitandae suspicionis causa adad α, Servius ad Aen. i. 24: apud cett. M'.Manlium Lepidum te habitare velle dixisti? A quo non receptus etiam ad me venire ausus es, atque ut domi meae te adservarem rogasti. cum a me quoque id responsum tulisses, me nullo modo posse isdem parietibus tuto esse tecum, quiaquia α h: qui αβγ magno in periculo essem quod isdem moenibus contineremur, ad Q.Quintum Metellum praetorem venisti. A quo repudiatus ad sodalem tuum, virum optimum, M.Marcum MetellumM. Metellum Metellum α: M. Marcellum cett. demigrasti, quem tu videlicet ette om. a ad custodiendum te diligentissimum et ad suspicandum sagacissimum et ad vindicandum fortissimum fore putasti. sed quam longe videtur a carcere atque a vinculis abesse debere qui se ipseipse α: ipsum cett. iam dignum custodia iudicarit?

quae cum ita sint, Catilina, dubitas, si emori aequo animo non potes, abire in aliquas terras et vitam istam multis suppliciis iustis debitisque ereptam fugae solitudinique mandare? ‘refer’ inquis ‘ad senatum’; id enim postulas et, si hic ordo placere sibiplacere sibi CAV: om. sibi a: sibi placere cett. decreverit te ire in exsilium, obtemperaturum te esse dicis. non referam, id quod abhorret a meis moribus, et tamen faciam ut intellegas quid hi de te sentiant. egredere ex urbeex urbe de urbe t: de turba CAV , Catilina, libera rem publicam metu, in exsilium, si hanc vocem exspectas, proficiscere. quid est? ecquid attendis, ecquidquid est α: quid est Catilina cett. animadvertis horum silentium? patiuntur, tacent. quid exspectas auctoritatem loquentium, quorum voluntatem tacitorum perspicis?

atat ao2: ac cett. si hoc idem huic adulescenti optimo P.Publio Sestio, si fortissimo viro M.Marco Marcello dixissem, iam mihi consuli hoc ipso in templo senatussenatus hoc loco hab. αh: post optimo αβγ iure optimo vim et manus intulisset. de te autem, Catilina, cum quiescunt, probant, cum patiuntur, decernunt, cum tacent, clamant, neque hi solum quorum tibi auctoritas est videlicet cara, vita vilissima, sed etiam illi equites Romani, honestissimi atque optimi viri, ceterique fortissimi cives qui circumstantcircumstant α h: stant circum (-ca l) cett. senatum, quorum tu ettu et et tu CAVt: fort. tu delendum frequentiam videre et studia perspicere et voces paulo ante exaudire potuisti. quorum ego vix abs te iam diu manus ac tela contineo, eosdem facile adducam ut te haec quae vastarevastare hoc loco hab. αh: post pridem cett. iam pridem studes relinquentem usque ad portas prosequantur.

quamquam quid loquor? te ut ulla res frangat, tu ut umquam te corrigas, tu ut ullam fugam meditere, tu ut ullumullum om. lαγ exsilium cogites? Vtinam tibi istam mentem di immortales duint!duint C: duent a: dent h: donent AV: donarent cett. tametsitametsi α ho2: etsi cett. video, si mea voce perterritus ire in exsilium animum induxeris, quanta tempestas invidiae nobis, si minus in praesens tempus recenti memoria scelerum tuorum, at in posteritatem impendeat. sed est tanti, dum modo tua istaista tua hαβo sit privata calamitas et a rei publicae periculis seiungatur. sed tu ut vitiis tuis commoveare, ut legum poenas pertimescas, ut temporibus rei publicae cedas non est postulandum. neque enim is es, Catilina, ut teis es... ut te sis (scis a)... si te α (contra Quintil. ix. 3. 62) aut pudorpudor umquam Quintil. a turpitudine aut metus a periculo aut ratio a furore revocaritrevocaverit Vhou et Quintil. .

quam ob rem, ut saepe iam dixi, proficiscere ac, si mihi inimico, ut praedicas, tuo conflare vis invidiam, rectarecta α u: rectam αβ tx: recte o: recta via h perge in exsilium; vix feram sermones hominum, si id fecerissi id feceris om. CAV , vix molem istius invidiae, si in exsilium iussu consulis iverisiveris Zielinski: ieris codd. , sustinebo. sin autem servire meae laudi et gloriae mavis, egredere cum importuna sceleratorum manu, confer te ad Manlium, concita perditos civis, secerne te a bonis, infer patriae bellum, exsulta impio latrocinio, ut a me non eiectus ad alienos, sed invitatus ad tuos isseisse α ho2: esse cett. videaris.

quamquam quid ego te invitem, a quo iam sciam esse praemissos qui tibi ad forum Aurelium praestolarentur armati, cuicui Gulielmius: cum (cum sciam iam a) mei: cui iam Müll. sciam pactam et constitutam cum Manlio diem, a quo etiam aquilam illam argenteam quam tibi ac tuis omnibus confido perniciosamconfido perniciosam α h: perniciosam esse confido cett. ac funestam futuram, cui domi tuae sacrarium sceleratumsceleratum scripsi (cf. obsceno sacrario Liv. xxxix. 15): scelerum α: scelerum tuorum cett., del. Halm constitutum fuit, sciam esse praemissam? tu ut illa carere diutius possis quam venerari ad caedem proficiscens solebas, a cuius altaribus saepe istam impiam dexteram ad necem civium transtulisti?

ibis tandem aliquando quo te iam pridem tua istaista tua absh cupiditas effrenata ac furiosa rapiebat; neque enim tibi haec res adfert dolorem, sed quandam incredibilem voluptatem. ad hanc te amentiam natura peperit, voluntas exercuit, fortuna servavit. numquam tu non modo otium sed ne bellum quidem nisi nefarium concupisti. nactus es ex perditis atque ab omni non modo fortuna verum etiam spe derelictis conflatam improborum manum.

hic tu qua laetitia perfruere, quibus gaudiis exsultabis, quanta in voluptate bacchabere, cum in tanto numero tuorum neque audies virum bonum quemquam neque videbis!post videbis add. K (i.e. Kaput) α (sup. lin. C) ad huius vitae studium meditati illi sunt qui feruntur labores tui, iacere humi non solum ad obsidendum stuprum verum etiam ad facinus obeundum, vigilare non solumad obsidendum... solum om. CAV insidiantem somno maritorum verum etiam bonis otiosorum. habes ubi ostentes tuamtuam hoc loco hab. α, om. h, post patient. o, post illam cett. illam praeclaram patientiam famis, frigoris, inopiae rerum omnium quibus te brevi tempore confectum esse senties.

tantum profeciprofeci tum cum a: profectum cum Diomedes K. i. 392 (contra Charis. K. i. 226, Dosith. K. vii. 419), cum te a consulatu reppuli, ut exsul potius temptare quam consul vexare rem publicam posses, atque ut id quod essetesset est Vbs a tea te α h: abs te αβγ scelerate susceptum latrocinium potius quam bellum nominaretur. nunc, ut a me, patres conscripti, quandam prope iustam patriae querimoniam detester ac deprecer, percipite, quaeso, diligenterdiligenter om. α quae dicam, et ea penitus animis vestris mentibusque mandate. etenim si mecum patriapatria mea Quintil. ix. 2. 32, Isid. Origg. ii. 13. I, quae mihi vita mea multo est carior, si cuncta Italia, si omnis res publica loquatursic loquatur Quintil. : ‘M.Marce Tulli, quid agis? tune eum quem esse hostem comperisti, quem ducem belli futurum vides, quem exspectari imperatorem in castris hostium sentis, auctorem sceleris, principem coniurationis, evocatorem servorum et civium perditorum, exire patiere, ut abs te non emissus ex urbe, sed immissus in urbem esse videatur? nonne nonne non Lambinus hunc in vinclavincla α: vincula cett. duci, non ad mortem rapi, non summo supplicio mactari imperabis? quid tandem te impedit? mosne maiorum?

at persaepe etiam privati in hac re publica perniciosos civis morte multarunt. an leges quae de civium Romanorum supplicio rogatae sunt? at numquam in hac urbe quiqui α: ii (hi) qui cett. a re publica defecerunt civium iura tenuerunt. an invidiam posteritatis times? praeclaram vero populo Romano refersrefers α: referes cett. gratiam qui te, hominem per te cognitum, nulla commendatione maiorum tam mature ad summum imperium per omnis honorum gradus extulit, si propter invidiam aut alicuius periculi metum salutem civium tuorum neglegis.

sed si quis est invidiae metus, nonnon codd. mei: num pauci dett. est vehementius severitatis ac fortitudinis invidia quam inertiae ac nequitiae pertimescenda. an, cum bello vastabitur Italia, vexabuntur urbes, tecta ardebunt, tum te non existimas invidiae incendio conflagraturum?’ his ego sanctissimis rei publicae vocibus et eorum hominum qui hoc idem sentiunt mentibus pauca respondebo. ego, si hoc optimum factufactu C2 Vabho: factum C1A: facto cett. iudicarem, patres conscripti, Catilinam morte multari, unius usuram horae gladiatori isti ad vivendum non dedissem. etenim si summisummi viri et clar. cives αβγ: summi et clar. viri cives (-vis CA) CAVh: summi et clarissimi viri a viri et clarissimi cives Saturnini et Gracchorum et Flacci et superiorum complurium sanguine non modo se non contaminarunt sed etiam honestarunt, certe verendum mihimihi verendum Al non erat ne quid hoc parricida civium interfecto invidiae mihimihi om. α in posteritatem redundaret. quod si ea mihi maxime impenderet, tamen hoc animo fui semperfui semper α h: semper fui αβγ ut invidiam virtute partam gloriam, non invidiam putarem.

quamquam non nulli sunt in hoc ordine qui aut ea quae imminent non videant aut ea quae videntvident C1: fort. vident... dissimulant dissimulent; qui spem Catilinae mollibus sententiis aluerunt coniurationemque nascentem non credendo conroboraverunt; quorum auctoritate multiauctoritate multi α: auctoritatem secuti multi (multi sec. h) cett. non solum improbi verum etiam imperiti, si in hunc animadvertissem, crudeliter et regie factum esse dicerent. nunc intellego, si iste, quo intendit, in Manliana castra pervenerit, neminem tam stultum fore qui nonqui non quin α h (contra Priscian. K. iii. 246) videat coniurationem esse factamfactam esse α (contra Priscian.), neminem tam improbum qui non fateatur. hoc autem uno interfecto intellego hanc rei publicae pestem paulisper reprimi, non in perpetuum comprimi posse. quod si sesesese CAV: se cett. eiecerit secumque suos eduxerit et eodem ceteros undique conlectos naufragos adgregarit, exstinguetur atque delebitur non modo haec tam adulta rei publicae pestis verum etiam stirps ac semen malorum omnium.

etenim iam diu, patres conscripti, in his periculis coniurationis insidiisque versamur, sed nescio quo pacto omnium scelerum ac veteris furoris et audaciae maturitas in nostri consulatus tempus erupit. nunc nunc scripsi: hic CAVαβtx: quod ahou: fort. hoc si ex tanto latrocinio iste unus tolletur, videbimur fortasse ad breve quoddam tempus cura et metu esse relevati, periculum autem residebit et erit inclusum penitus in venis atque in visceribus rei publicae. Vt saepe homines aegri morbo gravi, cum aestu febrique iactantur, si aquam gelidam biberuntbiberunt α: biberint cett. , primo relevari videntur, deinde multo gravius vehementiusque adflictantur, sic hic morbus qui est in re publica relevatus istius poena vehementius reliquis vivis ingravescetingravescit αβ ux .

qua re secedant improbi, secernant se a bonis, unum in locum congregentur, muro denique, quodquod α: id quod cett. saepe iam dixi, secernanturdiscernantur αβ ux a nobis; desinant insidiari domi suae consuli, circumstare tribunal praetoris urbanipraetoris urbani pr. urbis CA (urb’ C): p. r. Va: om. t , obsidere cum gladiis curiam, malleolos et faces ad inflammandam urbem comparare; sit denique inscriptum in fronte unius cuiusque quid de re publica sentiat. polliceor hoc vobis, patres conscripti, tantam in nobis consulibus fore diligentiam, tantam in vobis auctoritatem, tantam in equitibus Romanis virtutem, tantam in omnibus bonis consensionem ut Catilinae profectione omnia patefacta, inlustrata, oppressa, vindicata esse videatis.

hisce ominibusominibus Paris. 15138 in mg.: omnibus cett. , Catilina, cum summa rei publicae salute, cum tuacum tua α h: et cum tua αβγ peste ac pernicie cumque eorum exitio qui se tecum omni scelere parricidioque iunxerunt, proficiscere ad impium bellum ac nefarium. tu tu α h: tum tu αβγ , Iuppiter, qui isdem quibus haec urbs auspiciis a Romulo es constitutus, quem Statorem huius urbis atque imperi vere nominamus, hunc et huius socios a tuistuis α: tuis aris (sacris o) cett. ceterisque templis, a tectis urbis ac moenibus, a vita fortunisque civium omniumomnium α ho2: om. cett. arcebis et homines bonorum inimicos, hostis patriae, latrones Italiae scelerum foedere inter se ac nefaria societate coniunctos aeternis suppliciis vivos mortuosque mactabis.