Post hunc librum scripsi adhuc presbyter contra Manicheos
de duabus animabus, quarum dicunt unam partem dei esse,
alteram de gente tenebrarum. quam non condiderit deus et
quae sit deo coaeterna, et has ambas animas, unam bonam,
P fortaase D2HMR V, fortaris D1 promtior BH,
om. P, promcior C\\ prumptior DXE, promptior cet. 2 quasi ex <1si H
eoirtra CDENQR, adversum V, aduersus cet. v manicheua Dl adhunc
ClDl scripsisem 01 3 nihil om. 0 de om. BlO tot* (h
ras.) CD 4 uolumina (n in ras.) M, uolunina 01 utraquae Dl re om.
BMl me* H testentur tacuisae a testantur C, testentur (t pr. ex
n) E, testentur cet. v 5 hos libros CIDl scriptum Cla nondumJ num
D1 manicheus Dl manicbeos-nondum B2 8. I. 6 inuasseram 01
catholicaj catholicam Dl, doctrina add. Q2 8. l. 8 inicio Cl, in initio
P, in illo Ml, in tno F. eum me] eum ipsum me BGHM2OPSVv,.
eum me ipsum F scripturum-non om. Ql recepturum R
non C\'D, nondum cet. v 10 onorate V, honora E unus E .11 uidetur
CD1EFGM2NRS 12 XV v, om. Q 13 dej eontra manichaeos
de w animabus D2 s. l. 14 post] p. hec E presbiter CGMQ
contra M2 in mg. inanich D 15 dnobus Bl animabua om. E1
dicuntnr EN unam (u m. 2) M esee dei B esse om. a
16 alteram] a. esse B\' . condederit .CPD 17 deo ex dei D quoaeterna
ClDl has (h m. 2) H
malam propriam carnis esse dicentes, quam carnem etiam
dicunt gentis esse tenebrarum, illam uero bonam ex aduenticia
dei parte, quae cum tenebrarum gente conflixerit, atque utrumque
misceri, et omnia quidem bona hominis illi bonae animae,
omnia uero mala illi malae animae tribuunt.
In hoc libro illud, quod dixi, nullam esse qualemcumque
uitam, quae non eo ipso, quo uita est et in quantum omnino
uita est, ad summum uitae fontem principiumque pertineat,
ita dixi, ut tamquam creatura ad creatorem pertinere intellegatur,
non autem de illo esse tamquam pars eius existimetur.
Item quod dixi: nusquam scilicet nisi in uoluntate. esse
peccatum, possunt Pelagiani pro se dictum putare propter paruulos,
quos ideo negant habere originale peccatum, quod eis in
baptismo remittatur, quia nondum arbitrio uoluntatis utuntur.
quasi uero peccatum, quod eos ex Adam dicimus originaliter
trahere, id est reatu eius inplicatos, et ab hoc poenae obnoxios
detineri, umquam esse potuit nisi ex uoluntate, qua uoluntate
BDZFGQS in-malam om. H uno homine v
delerant C1D1 scilicit V 2 post malam ras. 4 litt. M quem Et
3 gentes EH1N aduenticia 2?2 in ras., aduintitia Cx, aduentia P
4 conflinxerunt H utramque m 5 misceri ClDlB, miscerit H, miscuerit
cet. v homines C ille Bt 7 hoc (h m. 2 8. I.) C qualemque Cl
fort. recte, qualemquae Dl, qualecumque E1 8 quantum] q. est Bl
9 summam E1 fon∗∗∗tem Q, bonum Bl 10 ita om. Y ut tamquam]
uitam quam ClDl creatorem] creaturam H 11 esse om. B existim.etur
(a ras.) H, exstimetur E 12 nusquam (us in ras.) M, nosquam
Cl in M2 a. l. uoluntatem N 13 pellagiani S, etiam
pelagiani Hl 14 *negant D originale CDl, om. cet. v 15 baptismo]
bap**tismo baptizatur Hl, baptismate v remittatur (ttat in ras.) M
qua Q1, quod B 16 eos om. Y, eo Ml 17 reatui F2, reati F1,
reatus Dl eius] eos D2 implicitos 0 ab C1, ab** D1, ob cet, v
penae Cl obnoxius E, obnoxio Dl, noxios F 18 deteneri Ml, detineri.
(s ras.) E umquam C1D1R, nusquam BC2FGM2a, quam
EQl, usquam cet. m potui 01Dl, potuerit G2H2, posuit E, possit Q
potuit esse B ex BC1D1EFG1NRS, in cet. v nisi in M2 in ras.
qua uoluntate om. R x
potest etiam putari falsa esse ista sententia, qua diximus
nusquam nisi in uoluntate esse peccatum, quia dixit apostolus:
si autem, quod nolo, hoc facio, iam non ego operor
illud, sed quod in me habitat peccatum. hoc enim
peccatum usque adeo non est in uoluntate, ut dicat: quod
nolo, hoc facio. quomodo ergo nusquam est nisi in uoluntate
peccatum? sed hoc peccatum, de quo sic est.locutus apostolus,
ideo peccatum uocatur, quia peccato factum est et poena
peccati est, quandoquidem hoc de concupiscentia carnis dicitur,
quod aperit in consequentibus dicens: scio, quia non
habitat in me, hoc est in carne mea, bonum; uelle
enim adiacet mihi, perficere autem bonum non. perfectio
quippe boni est, ut nec ipsa concupiscentia peccati sit
in homine, cui quidem, quando bene uiuitur, non consentit
uoluntas; uerum tamen non perficit bonum, quia inest adhuc in
concupiscentia, cui repugnat uoluntas; cuius concupiscentiae
reatus in baptismate soluitur, sed infirmitas manet, cui, donec
sanetur, omnis fidelis, qui bene proficit, studiosissime reluctatur.
peccatum autem, quod nusquam est nisi in uoluntate, illud.
LVII, 18 11 Rom. 7, 18. (est ras.) M, facta est B, esse f. V 2 potes Hl,
po*test (s ras.) Q etiam om. R qua] quia H 3 ∗∗∗nisi (nisi
ras.) D 4 e.go (r ras.) CD illud operor F 5 quod] id quod HM
habitat in me Bv 6 in uoluntate non est F 7 nunquam R
est D2 8. l. 8 sed-peccatum om. CtDIR sed M2 in ras. hoc
peccatum om. NQ1, peccatum hoc M loquutus EHP1 locutus
est Ba 9 uocatQ peccatum H quia] q. quod pro Q peccatum
CDxHa factum om. CDl et om. ENQR poena-est om. R
10 est om. N 11 aperit in ras. F2, apperit H 13 non] del. D2, adiecit
D3, n. est M2. 8. l„ n. inuenio R2a, alibi non inuenio H2 in ras.
perfectio om. H, perfecti D1, protectio E 14 quippe] quippia aft H
nec ipsa (c i m. 2 in ras.) M si∗t .(n ras.) H 15 homine. D 17 in.
eoncupiscentia ClDl, concupiscentia cet. v cuius] cui 0 18 reatus
81
(r ex b) M permanet P cui don*«ec D, donec cui Fl 19 studissime
(Ii m. 2) H 20 nisi in] sine B1GS1 illud (ill in ras.) C
- hoc enim per unum hominem intrauit in mundum - quamquam
et hoc peccatum, quo consentitur peccati concupiscentiae,
non nisi uoluntate committitur. propter hoc et
alio loco dixi: non igitur nisi uoluntate peccatur.
Itemque alio loco ipsam uoluntatem definiui dicens: uobmtas
est animi motus cogente nullo ad aliquid uel non amittendum
uel adipiscendum. quod propterea dictum est, ut hac definitione
uolens a nolente discerneretur et sic ad illos referretur intentio,
qui primi in paradiso fuerunt humano generi origo mali nullo cogente peccando, hoc est libera uoluntate peccando, quia et
scientes contra praeceptum fecerunt, et ille temptator suasit,
ut hoc fieret, non coegit. nam et qui nesciens peccauit, non
incongruenter nolens peccasse dici potest, quamuis et ipse,
quod nesciens fecit, uolens tamen fecit; ita nec ipsius esse potuit sine uoluntate peccatum. quae uoluntas utique, sicut
definita est, animae motus fuit cogente nullo ad aliquid uel
10 Gen. 3, 1 sqq. 13 Eetract. I, 12, 6 D consequuta EHP 2 introiuit v 3 et in ras. S,.
ex Ql quod OP peccato DqOPQV 4 committitur-uoluntate
om. R commititnr C hoc] qd D2 s. l. 5 peccatur nisi ei
uoluntate B 7 uel] u. ad B amittendum. Ml, ammittendum R,
admittendum D2E2FHM2OPV, commitendum CD1; cf. p. 75, 1 8 adhipiscendum
V, ad∗∗ipiscendum F quo 81 ha.c (n rcw.) H, hec E,
ad hac ClDx definicione 01, deffinitione F, diffinitione B 9 diacernere#tur
(n ras.) D refferetnr D1M, refertur B 10 paradyso
BFGR fuerunt C1DOPR, fecerunt cet. humana ClDl, humani
Ml origo OPR, *origo .(h ras.) ClD, originem cet. 11 pr. peccare F
hoc eat-peccando OM. ClDlFMl liuera E1, libere H2 uoluntate
om. H 12 sciendo a post fecerunt ras. 6 Utt. M temptatnJ
DlHl suasit] 8. uoluntas H 13 ut] ut et E\' fierit C1D1 no D\'
nam et qui] numquid H et CDMQ2R, om. cd. qui om. C1R,
qai
∗∗ (qui m. 2) D peccaui. (t ras.) R non incon(gruenter) M7 in ras,
14 ingruenter 01 peccasse∗ (t ras.) C 15 quod] qui E1 nescien-
* ter BFGS uolenfis 0 ipsins-potuit Q2 in mg., tale peccatum Q*
16 quae (uae 8. t m. 2) C 17 difinita D animae CrDxEMORy
animi eel. v motu Et nnllo cogente m coegente M .--.
non amittendum uel adipiscendum. quod enim, si noluisset,
non fecisset, non coactus est facere. quia uoluit, ergo fecit,
etsi non, quia uoluit, peccauit nesciens peccatum esse, quod
fecit. ita nec tale peccatum sine uoluntate esse potuit, sed
uoluntate facti, non uoluntate peccati, quod tamen factum
peccatum fuit; hoc enim factum est, quod fieri non debuit.
qui autem sciens peccat, si potest cogenti ad peccatum sine
peccato resistere nec tamen facit, utique uolens peccat, quoniam
qui potest resistere, non cogitur cedere. qui uero cogenti
cupiditati uoluntate resistere non potest et ideo facit contra
praecepta iustitiae, iam hoc ita peccatum est, ut sit etiam
poena peccati. quapropter peccatum sine uoluntate esse non
posse uerissimum est.
peccatum est uoluntas
retinendi uel consequendi, quod iustitia uetat et unde liberum
est abstinere, propterea uerum est, quia id definitum est, quod
tantummodo peccatum est, non quod etiam poena peccati.
nam quando tale est, ut idem sit et poena peccati, quantum
enarr. Ps. LVII, 18 R, admittendum C2D2EFHOV adhipiscendum Y
enim om. G si] nisi ENQS2 mg. noluissit V, uoluisset ENQS2 mg.
2 pr. non] et si non F fecissit V coatus D1 ergo-uoluit om. HQl
ergo uoluit ergo D2 3 etsi DXJR, et ei C, etiamsi cet. v qua N
noluit EF2GNS 5 bis uoluntas C1D1ENQR 6 peccatum factum
F peccatum om. Ml, expunxit D2 debuit D2 in ras. 7 qui
BCD1EFGNRS, quisquis cet. v si∗∗∗ CDFR, si non BEGNOa 8 fapotest
non
cit] resiatit D2 s. I. nolens Gl 9 non cogitur D c.edere (r
ras.) B cogente El, uolenti a 10 cupiditati (i tert a m. 2) D
uoluntate CDS boni uoluntate E1N, bona uoluntate cet. v ideoque
*
(om. et) E 11 sit—poena M2 in ras. 12 quapropter C 13 uirissimum
V 14 diffinitio B quia M est E2 s. I. 15 iustitia* (e
ras.) M et del. M3, om. BFGS liberum] arbitrium add. M2 s. I.
16 uera FPHOPQVv pr. est om. H 17 etiam] est a peccati
poena 01 18 quando] quantum est q. N est om. E et poena p.
sit B et om. EH,
si pia est, ut oret auxilium? in tantum enim libera est, in
quantum liberata est, et in tantum appellatur uoluntas. alioquin
tota cupiditas quam uoluntas proprie nuncupanda est, quae
non est, sicut Manichei desipiunt, alienae naturae additamentum,
sed nostrae uitium, a quo non sanatur nisi gratia saluatoris.
quod si quisquam dicit etiam ipsam cupiditatem nihil esse
- aliud quam uoluntatem, sed uitiosam peccatoque seruientem,
non resistendum est nec de uerbis, cum res constet, controuersia
facienda. etiam sic enim ostenditur sine uoluntate
nullum esse peccatum siue in opere siue in origine.
Rursus in eo, quod dixi: iam quaerere coeperam, utrum illud
malum genus animarum, antequam bono misceretur, habuisset
aliquam uoluntatem. si enim non habebat, sine peccato atque
innocens erit et ideo nullo modo malum, \'cur ergo\', inquiunt, peccatum dicitis paruulorum, quorum uoluntatem non tenetis
ream?\' respondetur non eos proprietate uoluntatis, sed origine
reos teneri. omnis enim homo terrenus quid est origine nisi
E 2 oret (or m. 2 in ras.) M liuera El in
quantum] quia in tantum HM2OPVa 3 liberata] libera (b ex u) E
in quantum-est post uoluntas posuit E2 4 tota] tam N2O quam]
quae FHSt, qua E propriae DMP nuncupanda] noncupenda D1,
inculpanda a in mg. quae (uae s. l. m. 2) C 5 manichaei M
despiunt Dt, disputant D2 s. l. alenae H1, alie Nl 6 sanatur
C1DFOPQ1V, sanamur cet. v 7 aliud esse m 8 uoluntate Dl
peccatoq;∗∗ (ue ras.) M 9 resistendum (pr. s m. 2) D contrnuersia D1
10 facienda.. D etiam] quoniam D2 _s. l., est a sic] si CxDl
enim om. N, etiam D2 11 nullum del. B, non F, nullum sic H
∗∗
operis E1 12 rursum R coeperam (poteram ras.) C, poteram HMlQ2
illum OP1 V 13 bona C1D1H, homo GIQ habuissit V, habuisse 0
14 enim] autem 0 peccatum D1 15 innocens er. at. gine pecc. Bl
erit C1D1, erat cet. v nullu D1 quur CDEHpl, cum Fl ergo]
igitur m . inquirunt 01 16 uoluntate D1 17 responditur CxDl,
responder N eo M pr. propriaetate D, propriae ENQ 18 tie
neri C1D1 enim om. F . est (6 m. 2) M ..
uoluntate cum peccasset, peccatum per eum intrauit in
mundum.
natura esse malae tmimae nullo
modo queunt, si quaeritur, quomodo accipiamus, quod ait
apostolus: fuimus et nos natura filii irae sicut et ceteri, .
respondemus naturam in his uerbis meis me intellegi uoluisse
illam, quae proprie natura dicitur, in qua sine uitio creati
sumus. nam ista propter originem natura appellatur, quae origo
utique habet uitium, quod est contra naturam.
et iterum quod
dictum est: peccati reum tenere quemquam, quia non fecit
quod facere non potuit, summae iniquitatis est et insaniae, cur
ergo., inquiunt, 'paruuli tenentur rei?\' respondetur, quia eius
ex origine tenentur, qui non fecit quod facere potuit, diuinum
scilicet seruare mandatum.
quod autem dixi: illae animae quidquia
faciunt, si natura, non uoluntate faciunt, id est si Libero
11 De d. animo 17 (p. 73, 26) 14 I Io. 2, 3 15 De d. animo 17
(p. 73, 28) . M7 in mg. autem om. Bl, del. D5 -utique H,
om. 0 2 cum] eum OP peccasse OP intrauit p. e. peccatum B
q;
3 mundo Ml 4 itemqy? M, item quae D1 nature C1S1, natore C2D1S2,
naturam NB nullu Dl 5 quaeunt D, quaerunt GS, queunt respon-
dere N ait Ml in ras., iat 0 6 natura om. 0 sicut om.. R
7.naturam om. BF intellego H1, intellegere H2 8 illa Dl propriae
DMP, prorie B1 natura om. 0 natura dicuntur CDl, dicitur
natura a 9 simus &D1 ista∗ (m ras.) D appellantur ClDl
quae] quale P 10 et in eo iterum Q quod BC1D1EFNR, in eo quod
cet. v 11 peccatori ClDl ream peccati F teneri BC2D2E2H2M2
OPSv - quemquam (a ex e) H, quendam D2 8. l. facit 0
12 non del. E2, om. a et insaniae est Em, et insaniae (om. est)
Dl quur CDHP1 13 paruuli inquiunt 0 paruoli CD1 reaponditur
CD1 eius ex origine CSD2, ex origine C1D1R, eius origine
H, ex or. eius ENQ, ex eiue origine eet. 14 q. (i m. 2) C, que DlN
potuit] non p. G1 15 saluare 0 animae (ni in ras. m. 2) C 16 id
est-faciendum et M2 in ras. unius lineae si C2D2 s. 1. liuero E1,
uero R
et ad faciendum et ad non faciendum motu animi carent, si
denique abstinendi ab opere suo potestas nulla conceditur,
peccatum earum tenere non possumus, propterea non perturbat
de paruulis quaestio, quia ex illius origine rei tenentur, qui
uoluntate peccauit, quando libero et ad faciendum et non faciendum
motu animi non carebat eique ab opere malo abstinendi
summa potestas erat. quod Manichei de tenebrarum
gente non dicunt, quam fabulosissime inducunt, eamque naturam
semper malam, numquam bonam fuisse contendunt.