Et alibi: usque adeo, inquam, peccatum uoluntarium malum
est, ut nullo modo sit peccatum, si non sit uoluntarium. potest
uideri falsa haec definitio, sed, si diligenter discutiatur, inuenietur
esse uerissima. peccatum quippe illud cogitandum
est, quod tantummodo peccatum est, non quod est etiam poena
peccati, sicut superius ostendi, cum quaedam commemorarem
ex libro tertio de libero arbitrio, quamuis et illa, quae non
inmerito non uoluntaria peccata dicuntur, quia uel a nescientibus
uel a coactis perpetrantur, non omni modo possunt sine
uoluntate committi, quoniam et ille, qui peccat ignorans, uoluntate
utique peccat, quod, cum faciendum non sit, putat esse
faciendum, et ille, qui concupiscente aduersus spiritum
carne non ea quae uult facit, concupiscit quidem
nolens et ideo non facit quod uult, sed, si uincitur, concupiscentiae
consentit uolens, et ideo non facit nisi quod uult,
liber scilicet iustitiae seruusque peccati. et illud,
quod in paruulis dicitur originale peccatum, cum adhuc non
utantur arbitrio uoluntatis, non absurde uocatur etiam uolun- .
16 Rom. 6, 20. 17 F (2) uolontarium V 2 nullo D1 peccatum
om. F 3 haec falsa F haec d. falsa B difinitio CQ2,
diffinitio BE2GHOR, id e finitio El si om. El inueniatur H
4 esse] hec 0 intelligendum Oa 6 cum V s. l. cummemorarem
ClDl 7 ex] et E1 non om. a 8 non om. H a om. H
9 a om. GrH c∗∗oactis Q perpetrantur om. F possunt B1 s. l.
10 quoniam—uoluntate om. E ignorans (n alt. in ras.) M 11 itaque
Bl peccat C in ras., facit HMQ2V (in ras.) m quod, cum]
quodcumq: H 12 concupiscente] non c. C, aoncupiscente (5 ras.) D
spiritum—quidem F2 s. l. 13 carnem Y 14 uolens FlMl ideo
CDl, in _eo cet. v si] cum D2 s. 1. 15 consensit NQl ideo
CDl, in eo quod BEFNS, in eo cet. v non B2 8. l. nisi om. a
liber uult H _16 liber] 1. est BM2 scilicet del. W iusticiae C,
institiae ee (ee m. 2) H seruus H1 17 parnoHB C1D1V, parabolis E*
cum M1 s. 1. 18 arbitrio] libero a. a arbitrio-uocatur add. 02
in mg. absorde D1 uoca*tur (n ras.) Q etiam uocatnr N\'
factum est quodam modo hereditarium. non itaque falsum est,
quod dixi: usque adeo peccatum uoluntarium malum est, ut
nullo modo sit peccatum, si non sit uoluntarium. ideo gratia
dei non solum reatus omnium praeteritorum soluitur in omnibus,
qui baptizantur in Christo, quod fit spiritu regenerationis,
uerum etiam in grandibus uoluntas ipsa sanatur
et praeparatur a domino, quod fit spiritu fidei et
caritatis.
Alio loco quod dixi de domino Iesu Christo:
nihil egit ui,
sed omnia suadendo et monendo, non mihi occurrerat, quod uendentes et ementes flagellando eiecit de templo. sed
quid hoc aut quantum est, quamuis et daemones nolentes
ab hominibus non sermone suasionis, sed ui potestatis eiecerit?
item alio loco:
prius, inquam, isti sequendi sunt; qui unum
summum et solum colendum esse dicunt; si apud hos ueritas
non eluxerit, tunc demum migrandum. quod ita potest uideri
uer. rel. 16, 31 12 Marc. 11, 15. Matth. 21, 12. Luc. 19,45 13 Matth.
9, 32 eqq. Marc. 1, 34. 5, 1 sqq. Luc. 4, 35 15 De uer. rel. 25, 46 D2QlB 2 modum ClD* itaquae et 3 usquae D falsus E-
3 peccato ClDl 4 nullu CiDl modo (o alt. ex u) M, (do add.
m. 2 a. l.) C si] nisi E 5 reatus (c ras.) M praeteritorum]
aJ. peccatorum a in mg. 6 qui* (a ras.) D fi.t (e ras.) D 7 gradibus
E 8 post domino ras. 5 litt. C et om. CDX 10 quod
BCDEFGNRS, in eo quod cet. v iesu Y 8. l. egit er. M, *egit
(1 ras.) E ui* Q, ui nri H 11 *occurrerat (h ras.) C 12 uindentes
MV mentes M1 flagello E2a, fallendo El eiecit (i pr.
in ras.) C, egecit DyO de BCDNR, e cet. sed om. H 13 quod F
aut (t in ras.) C 14 hominibus (homi in ras.) M, hominibus exire O
eiecerit (e alt. in ras., rit a m. 2) C, eicerit P1 15 loco alio GHSV
prius] quo prius (uo in ras.) CDl, priusquam F, primum 0 sint
(i ex u) H unum] in u. F 16 summum] s. deum BY, deum s. v
. et solum CDlER, solum uerum deum et solum H Vv, et solum et uerum
deum et solum 0, et uerum deum P, uerum deum summum et s. F,
uerum deum et solum cet. solem.. Hl aput ClDFM 17 luxerit Ml,
eluxerit E tum FGOPSVm migrandum CDt, migrandum est cet. v
autem, sicut ei congruebat, ad quem scribebam. sic enim dixi:
si apud hos ueritas non eluxerit, nihil dubitans, quod apud
eos elucesceret, quemadmodum ait apostolus: si Christus
non resurrexit, non utique dubitans, quod resurrexit.
Item quod dixi: nec miracula illa m nostra tempora durare
permissa sunt, ne anima semper uisibilia quaereret et eorum
consuetudine frigesceret genus humanum, quorum nouitate flagrauit,
uerum est quidem; non enim nunc usque, cum manus
inponitur baptizatis, sic accipiunt spiritum sanctum, ut lo
quantur linguis omnium gentium, aut nunc usque per umbram
transeuntem praedicatorum Christi sanantur infirmi, et si
qua talia tunc facta sunt, quae postea cessasse manifestum
est. sed non sic accipiendum est, quod dixi,\'ut nunc in Christi
nomine fieri miracula nulla credantur. nam ego ipse, quando
istum ipsum scripsi librum, ad Mediolanensium corpora martyrum
in eadem ciuitate caecum inluminatum fuisse iam noueram
et alia nonnulla, qualia tam multa etiam istis
12 Act. 5, 15 sq. 16 Ambros. ep. 22, 17. Aug. Confess. VIIII, 7, 16.
de ciu. dei XXII, 8, 2. Serm. 286, 5 C1 DMI 2 scribebam (ebam in ras. tn. 2) M 3 si
om. D-MWQ1 nihil (h in ras.) C 4 elucescerit CIQl, non
elu#.x*erit C2, eluceret HlQ2, elucisceret D1H2, lucesceret B quemammodum
ClM, et quemadtaodum R ait B2 8. l. 5 pr. non om. C
resurrexerit Fl, surrexerit. H non-resurrexerit om. H alt. resurrexit
CDlE, reaurrexerit cet. v 6 non Bl miracola V illa in ras. M,
ista a 7 nec OlR uisibilia semper B uisibilia (lia in ras.) C
quaererit V 8 consuetududine D frigescere H1 flagrabat D2 s. l.
9 est uerum B nunc] huc OV 11 nunc C2 in mg., nun G
per] ad D2HMOPQVv umbra Dl 12 transeuntem Dl, transeuntiu
(ill m. 2 in ras.) C, transeuntium cet. v 13 cessare Q 15 miracola V
nulla miracula Ba ipse] sine Ml 16 ipsum (um in ras.) C,
ips.um (a ras.) H librum scripsi v martirum D 17 caelum Dl
iam nou. caec. illum. fuisse B 18 nonnullja B qualia] talia q.
alibi talis
BD2FGNQS, alibi talia q. (h. e. qualia) E quam Q
enumerare possimus.
sicut ait apostolus: omnis
ordo a deo est, non eisdem uerbis hoc dixit apostolus,
quamuis eadem uideatur esse sententia. ait quippe ille: quae
autem sunt, a deo ordinata sunt.
et alibi: prorsus,
inquam, nemo nos fallat: quidquid recte uituperatur, in melioris
conparatione respuitur. hoc de substantiis atque naturis dictum
est; inde enim disputabatur, non de bonis actibus atque peccatis.
itemque alibi: sed nec sic quidem, inquam, ab homine
homo diligendus est, ut diliguntur carnales fratres uel filii uel
coniuges uel quique cognati aut adfines aut ciues; nam et ista
dilectio temporalis est. non enim ullas tales necessitudines haberemus,
quae nascendo et moriendo contingunt, si natura nostra
in praeceptis et imagine dei manens in istam corruptionem
non relegaretur. hunc sensum prorsus inprobo, quem iam et
superius inprobaui in primo libro de Genesi contra Manicheos.
ad hoc enim ducit, ut credantur illi coniuges primi non
13, 1 6 De uer. rel. 41, 78 10 Id. 46, 88 17 Retract. I, 9, 3 om. V cognuscimus C\'V, cognoscime 81
3 illud] aliud F dix H sicut—dixit om. H omnes C1D1 4 a
DJ s. l. a deo ordo Bl non] nec B apostolus dixit hoc NQ, dixit
a. hoc E 5 eadem om. H sentia 01 6 sunt autem 01 ordinatae
C2M1Ov 7 nemo inquam Rl nemo... (s ras.) M uos BFa
meliuris El 8 rospicitur E de om. El 9 actibus BCDlFa,
(mg.), actionibus cet. v peccati H 10 ne 02Q1 si R quidam
Q1 inquam om. F ab om. Bl 11 homo om. 0 fili C1,
filios Dl 12 quicumque a afines CXD alt. aut] uel V
13 nullae ClDl necessitudines* (n ras.) M 14 contin I tingunt F,
contingununt 0 si add. M2 15 i*magine (n ras.) M, in imagine R
ista DlQ1 corruptione Ql 16 religaretur BC2FGP2QRV α, relegatur
H prorsus] om. S1, rsu in ras. M quam El et om. Fl
17 superius] superiis Dl, in superiorib; (in et b; m. 2 s. I.) C libro
primo BF contra M2 mg. manichaeos M, manicheus Dl 18 adhuc
FlH ducet CDl, ducitur BlG conieges ClD1
fuerit, ut morituri gignerentur, si de concubitu maris et feminae
gignerentur. nondum enim uideram fieri potuisse, ut
non morituri de non morituris nascerentur, si peccato illo
magno non mutaretur in deterius humana natura ac per hoc,
si et in parentibus et in filiis felicitas fecunditasque mansisset,
usque ad certum sanctorum numerum, quem praedestinauit
deus, nascerentur homines non parentibus successuri morientibus,
sed cum uiuentibus regnaturi. essent ergo etiam istae
cognationes atque adfinitates, si nullus delinqueret nullusque
moreretur.
Item alio loco: ad unum deum tendentes, inquam, et ei uni
religantes animas nostras, unde religio dicta creditur, omni
superstitione careamus. in his uerbis meis ratio, quae reddita
est, unde sit dicta religio, plus mihi placuit. nam non me
fugit aliam nominis huius originem exposuisse latini sermonis
auctores, quod inde sit appellata religio, quod religitur: quod
55, 111 16 Cic. de nat. deor. II, 28, 72 ClDl 2 gignerentur eras. C si de] sine CDl, si*de
(c ras.) B concubito CZ)1 fiminae Dx 3 uiderant Fl 4 morituris
(ris s. l. m. 2) H peccatum Dl 5 in] ut J3 *ac (h ras.)
CD 6 si] si et parentibus H alt. in om. Q filiis om. D
feconditas quae (om. felicitas) Dl, fecunditas felicitasque OPVv, fecunditas
quę felicitas E, foecunditasq; felicitatis N mansissed Dl 7 ad
om. N numertl (rtt m. 2 in ras.) C, numero Dl qug S, quam Dl
praedistinauit ClDlGHM 8 nasceprentur F, ut nascerentur 0 succensuri
Dl 9 ergo om. B etiam G2 in mg. 10 cognitiones H
*.
adfinitate Cl, adfinitatem D1, affinitiones Ol delinquerit V 11 moretur
C1, moritur D, moriretur 82V 12 alio] in a. HOP et M?
m ras., et i Ql unii Ql 13 relegantes C1М1, religates Dl (15) relegio
C1D1 omne Cl 14 caremus Dl redita Dl 15 plus] alia
plus P non me] nomine 01 16 alia D1 huius om. NQl latini.
(s ras.) M sennones ClDHl 17 relegio C1D1 relegitur
B2D1EFHM, religetur OlPV, religatur 02a
uideatur religo sicut eligo.
Hic liber sic incipit: Cum omnis uitae bonae ac beatae uia.