quae nos detinent a peccatoribus relinquentibus legem
dei – licet ea quoque ipsa nostrorum etiam peccatorum meritis inputemus
-, studio tamen tuo, Marcelline carissime, quo nobis es gratior
atque iucundior, diutius esse debitor nolui atque, ut uerum audias,
non potui. sic enim me conpulit uel ipsa caritas, qua in uno incommutabili unum sumus in melius commutandi,
uel timor, ne in te offenderem
deum, qui tibi desiderium tale donauit, cui scruiendo illi seruiam
qui donauit, sic, inquam, me conpulit, sic duxit et traxit ad
dissoluendas pro tantillis uiribus quaestiones, quas mihi scribendo
indixisti, ut ea causa in animo meo paulisper uineeret alias, donec
aliquid efficerem, quo me bonae tuae uoluntati et eorum quibus haec
curae sunt etsi non sufficienter, tamen oboedienter seruisse constaret.
merito moreretur non poena culpae, sed necessitate naturae\'. profecto
illud, quod in lege dictum est: qua die ederitis, morte
moriemini, non ad mortem corporis, sed ad mortem animae, quae
(CSEL XXXXII 76, 16. 174, 5) De haeresibus c. 87 (XLII 48 M)
18 Gen. 2, 17 LPG Incpt lib prim\' sci Aug
De baptismo pamulorum ad Marcellinu tribunum et notarium S Incipit liber
beati Augustini (litt. mai.) et m. saec. XII add. de baptismo paruuloril r; in K
itiscr. abest, item in A (Retractatione praemissa); Incip ad Marcellinu de
remissione peccatorum et baptismo paruulorum lib primus M Augustinus de
peccatorum meritis et de baptismo paruulorum ad Marcellinum liber primus
sequente Relractalione C; de codice T cf. Praef. 3 detinet SVml G detinebant CT
derelinquentibus zbd 5 es om. M 6 iocundior Lm2PQKACTb debitor esse A
atque iam ut A audins] dicam zbd dicam ut uerum audias A 7 conpu-
lit ex conpellit L 8 ut melius (in s. ut m2)K 9 tale... LSV 10 quo
IjmlSPmlG 11 ∗∗∗tantillis L tantis K 12 ea m2 ex liac KmA uicerot Km 1
13 he* A 14 cwe* (s eras.) S sunt] erunt M deseruisse LVPGld
disseruisse Sm2 16 dicit M si Kml creatus est M 18 in om. M
dominus infideles, de quibus ait: sine mortuos sepelire mortuos
suos. quid ergo respondebunt, cum legitur hoc deum primo
homini etiam post peccatum increpando et damnando dixisse:
terra es et in terram ibis? neque enim secundum animam, sed,
quod manifestum est, secundum corpus terra erat et morte eiusdem
corporis erat iturus in terram. quamuis enim secundum corpus
terra esset et corpus in quo creatus est animale gestaret, tamen, si
non peccasset, in corpus fuerat spiritale mutandus et in illam incorruptionem,
quae fidelibus et sanctis promittitur, sine mortis? supplicio
transiturus. cuius rei desiderium nos habere non solum ipsi
sentimus in nobis, uerum etiam monente apostolo agnoscimus, ubi
ait: etenim in hoc ingemescimus, habitaculum nostrum,
quod de caelo est, superindui cupientes si tamen et induti
non nudi inueniamur. etenim qui sumus in hac habitatione
ingemescimus grauati, in quo nolumus expoliari,
sed superuestiri, ut absorbeatur mortale a uita.
proinde si non peccasset Adam, non erat expoliandus corpore, sed
superuestiendus inmortalitate et incorruptione, ut absorberetur
mortale a uita, id est ab animali in spiritale transiret.
uiueret in corpore animali, senectute grauaretur et paulatim ueterescendo
perueniret ad mortem. si enim deus Israhelitarum uestimentis
et calciamentis praestitit, quod per tot annos non sunt
23 cf. Dent. 29, 5. 8, 4 significabit A 2 infideles
om.KCT 3 respondebant M 4 dixisset GmlA 5interra.il/ 8 et om. LS Vml
PmlG 10 et] ac b mortis (i ex u)L periculo LVPG, (s.l.m2 ui medio).S bd
11 nos ex non L 12 etiam] et K ammonente (d s. pr. m) Km2 admonente AMd
cognoscimus CMd 13 et 16 ingemiscimus Pm2Km2ACMd 14 et om.
z AMbd 15 inueniamur (m in ras. m2)K hac in mg. Lml 16 ingrauati M
spoliari KAM exspoliari Lm2Gd 17 absurbeatur Vml absorucatur G
mortalia uita Lml PmlG mortali a uita Vm7 mortali uita Sa.c. mortale auita K
18 spoliandus r exspoliandus Lm2Gd 19 absorneretur C 20 mortali anil
Bhom. LtnlVmlGSs.l.ml ests.l.m2V animaleM 21 si forte (si s.l.m2)L
forte si (si s.l.m2)VSml in mg. forte (om. si)PG dum forte b 22 ueterascendo
Vm2Abd 23 israelitarum ACbd 24 calceamentis d attrita Gml
ut animale, hoc est mortale, habens corpus haberet in co quendam
statum, quo sine defectu esset annosus, tempore quo deus uellet
a mortalitate ad inmortalitatem sine media morte uenturus? sicut
enim haec ipsa caro quam nunc habemus non ideo non est uulnerabilis,
quia non est necesse ut uulneretur, sic illa non ideo non fuit
mortalis, quia non erat necesse ut moreretur. talem puto habitudinem
adhuc in corpore animali atque mortali etiam illis, qui sine
morte hinc translati sunt, fuisse concessam. neque enim Enoc et
Helias per tam longam aetatem senectute marcuerunt, nec tamen
eos credo iam in illam spiritalem qualitatem corporis commutatos,
qualis in resurrectione promittitur, quae in domino prima praecessit;
nisi quia isti fortasse nec his cibis egent, qui sui consumptione
reficiunt, sed ex quo translati sunt ita uiuunt, ut similem habeant
satietatem illis quadraginta diebus, quibus Helias ex calice aquae et
collyride panis sine cibo uixit; aut, si et his sustentaculis opus est,
ita in paradiso fortasse pascuntur sicut Adam, priusquam propter
peccatum inde exire meruisset. habebat enim, quantum existimo,
et de lignorum fructibus refectionem contra defectionem et de ligno
uitae stabilitatem contra uetustatem.
et in terram ibis, quod niside morte corporis quomodo intellegi
possit ignoro, sunt et alia testimonia, quibus euidentissime appareat
non tantum spiritus, sed etiam corporis mortem propter peccatum
meruisse genus humanum. ad Romanos apostolus dicit: si
Op. imp. c. Iul. VI30 14 cf. III Rcgn. 19,8.6 19 cf. Gen. 2, 9 21Gen.3,19
25 Rom. 8,10.11 1 eadem A 2 hoc est] hoc LmlVmlSPG ac bd 3 quod C annorum
(r r«2s.s) l,, PA annosus (sfin.m2s.m) Vannosum SGb 4 uenturu A 5 enim om. K
7 moriretur A 9 enoch SPMTbd henoc C 10 elias CTd arcuerunt
LmlSmlVmlK 11 crcilo eos zbd anle iani exp. ia V 12 primam C
13 ncc isti fort. his M in hiis A egens T, om. Sml 15 ante illis add. sol.
qua Vm2 quibus om. Lml rG in quibus s.l.Sm2 quo s.l.Pml elias SCd
ex om. Lml 16 ex collyr. zbd colliride VPGKTAml colluridac CM
aut (ut s. I. m2)G hiis (sic saepissime) A opus est] operflJl 17 ita fort. in par. b
forte A 18 exinde zJIbd 19 uerba et-refectioncm bis leg. K
21 propter Lmlb h.ocG 22 intelligi WAbd 24 set Lml corporUl
est propter peccatum, spiritus autem uita est propter
iustitiam. si ergo spiritus eius qui suscitauit Iesum a
mortuis habitat in nobis, qui suscitauit Christum Iesum
a mortuis uiuificabit et mortalia corpora uestra per inhabitantem
spiritum eius in uobis. puto quod non expositore,
sed tantum lectore opus habet tam clara et aperta sententia.
\'corpus\', inquit, \'mortuum est\' non propter fragilitatem terrenam,
quia de terrae puluere factum est, sed \'propter peccatum\'.
quid quaerimus amplius? et uigilantissime non ait \'mortale\' sed
\'mortuum\'.
quae in sanctorum resurrectione promittitur, poterat esse mortale,
quamuis non moriturum, sicut hoc nostrum potest, ut ita dicam,
esse aegrotabile, quamuis non aegrotaturum. cuius enim caro est,
quae non aegrotare possit, etiamsi aliquo casu priusquam aegrotet
occumbat? sic et illud corpus iam erat mortale. quam mortalitatem
fuerat absumptura mutatio in aeternam incorruptionem, si in homine
iustitia, id est oboedientia, permaneret; sed ipsum mortale non
est factum mortuum nisi propter peccatum. quia ucro illa in resurrectione
futura mutatio non solum nullam mortem, quae facta est
propter peccatum, sed nec mortalitatem habitura est, quam corpus
animale habuit ante peccatum, non ait \'qui suscitauit Christum
Iesum a mortuis uiuificabit et mortua corpora uestra\', cum supra
dixisset \'corpus mortuum\', sed: uiuificabit, inquit, et mortalia
corpora uestra, ut scilicet iam non solum non sint mortua,
K 4 habitabit K habitAt - mortuis om. T a mortuis
iKm uiuificauit K 5uiuificauit LmlVmlSPGKCMT 6 in nobis LSVmlP
n s.l.Km2 expositorem-Iectorem LSPGb relatore cod. Casalinus 83 (73)
8 inquid (sic saepiits ml)L terrae I ñ. K tcrrg-na A 9 quia om. A
terra et (t alto s.l.m2) puluere K 10 amplius quaerimus d 12 mutetur b
14 non add. m2V ita om. Lnil 15 Qgrotabile* LSV egrotabilem GCT
egrotarum Kml 16 alico Vml aegrotat Kml 17 subcumbat M
18 fuera Cml, om. Gtnl adsumptura LmlVml csumptura A absiiptura C
19 lIoboedientia LSV inoboedientia (exp. m. rec.) P 20 in (s.l.m2) illa res. V
mom.LmlSPG 23 ilim xpm A 24 uiuificauit LmlVmlSPGCT
mortalia M 25 uiuificauit LmlSVmlPGCT 26 iam] etiam CM T sunt Gml
induet inmortalitatem et absorbebitur mortale a uita.
nisi forte audiendum est, quod huic perspicuitati contradicitur, ut
mortuum corpus secundum illum modum hic intellegamus, quo
dictum est: mortificate membra uestra quae sunt super
terram. sed hoc modo corpus propter iustitiam mortificatur, non
propter peccatum; ut enim operemur iustitiam, mortificamus membra
nostra quae sunt super terram. aut si putant ideo additum
\'propter peccatum\', ut non intellegamus quia peccatum factum
est, sed ut peccatum non fiat — tamquam diceret: \'corpus quidem
mortuum est propter non faciendum peccatum\' —, quid sibi ergo
uult, quod cum adiunxisset \'spiritus autem uita est\', addidit \'propter
iustitiam\'? suffecerat enim sic adiungere \'uitam spiritus\', ut etiam
hic subaudiretur \'propter non faciendum peccatum\', ut sic utrumque
propter unam rem intellegeremus, et mortuum esse corpus et
uitam esse spiritum propter non faciendum peccatum. ita quippe,
etiamsi tantummodo uellet dicere \'proptr iustitiam'\', hoc est \'propter
faciendam iustitiam\', utrumque ad hoc posset referri: et mortuum esse
corpus et uitam esse spiritum propter faciendam iustitiam. nunc
uero et mortuum corpus dixit esse propter peccatum et spiritum esse
uitam propter iustitiam, diuersa merita diuersis rebus adtribuens:
morti quidem corporis meritum peccati, uitae autem spiritus meritum
iustitiae. quocirca si, ut dubitari non potest, \'spiritus uita est
propter iustitiam\', hoc est merito iustitiae, profecto \'corpus mortuum
A mortalia (talia add. m2)K rcsurgit M in om. M 2 induerit
KCT induitur M absoruebitur C mortalo uita IAnl mortalia
uita SmlPml mortali a uita Va.e. mortali uita Gml 3 aliquod M 4 ut]
cu A 5 illo A, om. T intelligamus Jjm2ACbd quod SVmlPGACTb
7 iustitia IAnl 8 menbra Vml 9 putant ideo (t el i 8. eras. di)L 10 non
om. Kml post quia add. s.l. propter Lm2 13 addit A 14 sufficcrat (a add. m2)
L,Sm1VmlACT sufficeret KV m2b si adiungeret zbd uitaKmZb 15utrunque
A 16 una (n s, eras. i) 17 non] nos C 19 ad utrumque hoc posset ref. b
ad] ab K pesset L referre V et om. z 20 et corpus M
21 pr. et om. z dixit esse corpus bd uitam esse b 22 diuersis
tribuens rebus b atribuens Vml adtribuendis Gml 24 quoutcirca G quodcirca
M poterit b 25 merito iustiae Kml meritu iust. T
aut possumus, si apertissimum scripturae sensum non pro
arbitrio peruertere ac detorquere conamur? huic etiam uerborum
consequentium lumen accedit. cum enim praesentis temporis gratiam
determinans diceret mortuum quidem esse corpus propter
peccatum, quia in eo nondum per resurrectionem renouato peccati
meritum manet, hoc est necessitas mortis, spiritum autem uitam.
esse propter iustitiam, quia licet adhuc corpore mortis huius oneremur
iam secundum interiorem hominem coepta renouatione in fidei
iustitiam respiramus, tamen, ne humana ignorantia de resurrectione
corporis nihil speraret, etiam ipsum, quod propter meritum peccati
in praesenti saeculo dixerat mortuum, in futuro propter iustitiae
meritum dicit uiuificandum nec sic, ut tantum ex mortuo uiuum
fiat, uerum etiam ex mortali inmortale.
potius obscuretur, apostolicae tamen sententiae lumen adtende.
si autem Christus, inquit, in uobis, corpus quidem mortuum
est propter peccatum, spiritus autem uita est
propter iustitiam. hoc dictum est, ne ideo putarent homines
uel nullum uel paruum se habere beneficium de gratia Christi, quia
necessario morituri sunt corpore. adtendere quippe debent corpus
quidem adhuc peccati meritum gerere, quod condicioni mortis obstrictum
est, sed iam spiritum coepisse uiuere propter iustitiam
fidei, qui et ipse in homine fuerat quadam morte infidelitatis exstinctus.
\'non igitur\', inquit, \'parum uobis muneris putetis esse conlatum
per id quod Christus in uobis est, quod in corpore propter
in ras. Gm2 scribturae (sic saepissime)LV 3 hac L quonamur
SmlVml huic] huc KAlIfbd nunc m2 ex hunc C 4 accendit T
accenditur (s. attenditur m2)C 5 dicere M propter om. A 6 eum Gml
renouati A 7 merito A uita M 8 onoremur A honeremur T
9 fide LmlSmlVmlPGA 10 iustitiam (a in e mut.) P iustitia coni. Benediclini
corporis resurrectione [wr 11 nil KC 12 meritum iustitiae
d 15 post res eras. ex G 17 post uobis add. est bd 19 post hoc eras.
ideoG 20 panim LSVP 21 moritura Iim2 corpora K 22 conditioni
codd. 23spu GKAb iustiam (sic saepius) Kml 24honeGm7
quidam Vml mortis Gml extinctus SVGKAb 25 uobis parum b
paruum M 26 per id] perit C
ideo de uita quoque ipsius corporis desperetis. si enim spiritus
eius qui suscitauit Christum a mortuis habitat in uobis,
qui suscitauit Christum a mortuis uiuificabit et mortalia
corpora uestra per inhabitantem spiritum eius
in uobis\', quid adhuc tantae luci fumus contentionis offunditur?
clamat apostolus: \'corpus quidem mortuum est in uobis propter
peccatum, sed uiuificabuntur etiam mortalia corpora uestra propter
iustitiam, propter quam nunc spiritus iam uita est, quod totum
perficietur per gratiam Christi, hoc est per inhabitantem spiritum
eius in uobis\', et adhuc reclamatur! dicit etiam quemadmodum fiat,
ut uita in se mortem mortificando conuertat. ergo, inquit, fratres,
debitores sumus non carni, ut secundum carnem
uiuamus. si enim secundum carnem uixeritis, moriemini;
si autem spiritu facta carnis mortificaueritis.
uiuetis. quid est aliud quam hoc: \'si secundum mortem uixeritis.
totum morietur; si autem secundum uitam uiuendo mortem mortificaueritis,
totum uiuet\'?
resurrectio mortuorum, quid aliud quam de morte
corporis intellegi potest, quando ut hoc diceret de resurrectione
corporis loquebatur eamque instantissima et acerrima intentione
suadebat? quid est ergo quod hic ait ad Corinthios: per hominem
mors et per hominem resurrectio mortuorum; sicut
enim in Adam omnes moriuntur, sic et in Christo omnes
uiuificabuntur, nisi quod ait etiam ad Romanos: per unum
hominem peccatum intrauit in mundum et per peccatum
23 I Cor. 15, 21. 22 26 Rom. 5, 12 , V 2 quoque s.l.m2G dispcrctis Kml 3 habitat —
mortuis in mg. Vm3Km2 4 xpm iKm Vb uiuificauit Lm1Vm1PAm1Gm2
mortua M 6 contcutiones S 7 propter om. A 9 iustitiam propter om. M
spiritus iam L(sign. Iranspos. a<M.)iam spir. SGd 11 in nobis LSI\'KOm2M
pclaniatur M 12 uita ex uita ̄L uitam SVPGb fratres inquit bd 15 mortificaberitis
LmlSin tnj. 17 uiuificaberitis Lm1Vml uiuificaueritis Lm2Vm2PG
lSuiuit M 22 intantissima Gm2 instantissinie .1/ et om. M 24etperliomincm
in mg. Vtn3 25 sic ex ita G om K 26 quod ait etiam in mq. Pml
27 intrauit om. CTml
quasi aliud dictum sit ad Corinthios \'per hominem mors', ubi omnino
animae mortem accipere non sinuntur, quia de resurrectione
corporis agebatur, quae morti corporis est contraria. ideo etiam
sola mors ibi per hominem facta commemorata est, non etiam peccatum,
quia non agebatur de iustitia, quae contraria est peccato,
sed de corporis resurrectione, quae contraria est corporis morti.
unum hominem peccatum intrauitin mundumetper peccatum
mors, conari eos quidem in aliam nouam detorquere opinionem
tuis litteris intimasti, sed quidnam illud sit quod in his uerbis
opinentur tacuisti. quantum autem ex aliis comperi, hoc ibi sentiunt,
\'quod et mors ista, quae illic commemorata est, non sit corporis,
quam nolunt Adam peccando meruisse, sed animae, quae in ipso
peccato fit, et ipsum peccatum non propagatione in alios homines
ex primo homine, sed imitatione transisse\'. hinc enim etiam in paruulis
nolunt credere per baptismum solui originale peccatum quod
in nascentibus nullum esse omnino contendunt. sed si peccatum
apostolus illud commemorare uoluisset, quod in hunc mundum non
propagatione, sed imitatione intrauerit, eius principem non Adam,
sed diabolum diceret, de quo scriptum est: ab initio diabolus
peccat, de quo etiam legitur in libro Sapientiae: inuidia autem
diaboli mors intrauit in orbem terrarum. nam quoniam
ista mors sic a diabolo uenit in homines, non quod ab illo fuerint propagati,
sed quod eum fuerint imitati, continuo subiunxit: imitantur
autem eum qui sunt ex parte ipsius. proinde apostolus
L sit] est KmlA corinthyos SV
corynthios G 4aiebatur PG agebatur-corporis om. CTml morte corp. L a.c.
contraria est G G non s.l.Gm2 aiebatur PG 7 contrariae sunt CTml
contrariatur b corpori Atnl 9 intrauit peccatum b 12 opinetur M
13 ista] ita (illa s.m2)V 14anima Mirjne 15 fit peccato G sit b 16 paruolis
(u s. o)V 17 nulunt Lrnl 18 omnino s. exp. communio Vm2
apostolus peccatum zbd 19 comcrare Gml commemorasse M 20 intranerat Lm2
21 dicere b de quo] quod JI diab. ab init. G 22 legimus KCT
sapientiae in ras. Km2 24 ista (s s.l.m2)K, om. b pro prop. - fuerint S. imitAti
add. m2 C nati sed quod illu fuerint 25 imitatur Lml 26 ipsius] eius b
proinde G p.c.
omnes propagatione transisset, eum principem posuit, a quo propagatio
generis humani sumpsit exordium.
Imitantur quidem Adam, quotquot per inoboedientiam
transgrediuntur mandatum dei; sed aliud est quod exemplum est
uoluntate peccantibus, aliud quod origo est cum peccato nascentibus.
nam et Christum imitantur sancti eius ad sequendam iustitiam.
unde et idem apostolus dicit: imitatores mei estote sicut
et ego Christi. sed praeter hanc imitationem gratia eius inluminationem
iustificationemque nostram etiam intrinsecus operatur
illo opere, de quo idem praedicator eius dicit: neque qui pla n tat
est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat
deus. hac enim gratia baptizatos quoque paruulos suo inserit
corpori, qui certe imitari aliquem nondum ualent. sicut ergo ille,
in quo omnes uiu ficantur, praeter quod se ad iustitiam exemplum
imitantibus praebuit, dat etiam sui spiritus occultissimam fidelibus
gratiam, quam latenter infundit et paruulis, sic et ille, in quo omnes
moriuntur, praeter quod eis qui praeceptum domini uoluntate transgrediuntur
imitationis exemplum est, occulta etiam tabe carnalis
concupiscentiae suae tabificauit in se omnes de sua stirpe uenturos.
hinc omnino nec aliunde apostolus dicit: per unum hominem
peccatum intrauit in mundum et per peccatum mors;
et ita in omnes homines pertransiuit, in quo omnes peccauerunt.
hoc si ego dicerem, resisterent isti meque non recte
dicere, non recte sentire clamarent. nullam quippe in his uerbis
intellegerent sententiam cuiuslibet hominis, qui haec diceret, nisi
istam quam in apostolo intellegere nolunt. sed quia eius uerba
19 occulm-uentnros] cf. Contra Iulian. Pel. V15,54 (XLIVS14 M) 21 Rom. 5,12 3 ct generis M homani (u s. o)F _4 quodqiiod L
quodquod SYml 7 et om. Jf 8 dixit b 9 apls xpi S gratie Lml
gratiae SVPGMb et gratiae CT 11 in illo M 13 haeczATA hae M inseriGml
15 uiuificabunt Iiml uiuificabuntur b propter m. rec. exp. et in mj. preter add. P
19 hocculta S etiam om. Contra Jul. carnalis om. A 20 uenturos]
uenientes Tbd 21 dixit b 23 et ita] etia Kml in] per KC pertransiit KAM
24 e-go LG ∗∗ego K 26 intellegeret Vml si (si s.l.m2) haec diceret G haec
diceret LS qui (qui s.l.m2) haec diceret V hęc dicere P qui haec dicere M
qui diceret haec b, om. Td
obiciunt tarditatem, cum ea quae perspicue dicta sunt in nescio
quid aliud detorquere conantur. per unum, inquit, hominem
peccatum intrauit in mundum et per peccatum mors:
hoc propagationis est, non imitationis; nam \'per diabolum\' diceret.
quod autem nemo ambigit, istum primum hominem dicit, qui
est appellatus Adam. et ita, inquit, in omnes homines pertransiit.
quam circumspecte, quam proprie, quam sine ambiguitate dictum
est! si enim peccatum intellexeris, quod per unum hominem intrauit
in mundum, in quo peccato omnes peccauerunt, certe manifestum
est alia esse propria cuique peccata, in quibus hi tantum peccant, quorum
peccata sunt, aliud hoc unum, in quo omnes peccauerunt,
quando omnes ille unus homo fuerunt. si autem non peccatum,
sed ipse unus homo intellegitur, in quo uno homine omnes peccauerunt,
quid etiam ista manifestatione manifestius? nempe legimus
iustificari in Christo qui credunt in eum propter occultam communicationem
et inspirationem gratiae spiritalis, qua quisquis
haeret domino unus spiritus est, quamuis eum et imitentur sancti
eius. legatur mihi tale aliquid de his, qui sanctos eius imitati sunt,
utrum quisquam dictus sit iustificatus in Paulo aut in Petro aut
in quolibet eorum, quorum in populo dei magna excellit auctoritas;
nisi quod in Abraham dicimur benedici, sicut ei dictum est: benedicentur
in te omnes gentes, propter Christum qui semen
Iul. II178. IV104 (XLV1218.1399 M) 17 cf. Rom. 4, 5. Gal. 2, 16 19 cf.
I Cor. 6,17 24 Gen. 12, 3. Gal. 3, 8 25 cf. Gal. 3, 16 1 subcumbunt LS obiiciunt intelligendi Cbd intelligendo obiciunt P 2 sunt
hinc nescio Gml in s.l.m2K 3 hominem inquit A 5 post nam add. si imitationis
Pd; in cod. G post nam eras. si 6 quem appellat V 7 pertransit LtnlS Vml PG
9 quid(o s. i)P 11 enim] unū M 12 peccato orn. zbd certum manifestumque b
13 liii Lm2A lill- r hinc LmMG hinc PinM 15 fuerit K 16 ipse] ille d
homo unus V 17 post ista add. est d nempe legimus] intelligimus A 18 propter his
leg. li 19gratia A quam qui heret A qua] quia Vqu«aC quisq; Gml
21 iis d 22 dictu M aut fin.] a Gml 23 in om. zb quodlibet Af horum zbd
excellet SmlPGM 24 habraam G abraam A est s.l.Km2
idemitadicitur: benedicentur in semine tuo omnes gentes.
dictum autem quemquam diuinis eloquiis peccasse uel peccare in
diabolo, cum eum iniqui et impii omnes imitentur, nescio utrum
quisquam repperiat. quod tamen cum apostolus de primo homine
dixerit — in quo omnes peccauerunt —, adhuc de peccati
propagine disceptatur et nescio qua nebula imitationis obponitur.
Adtende etiam quae secuntur. cum enim dixisset: in quo
omnes peccauerunt, secutus adiunxit: usque enim ad legem
peccatum in mundo fuit, hoc est, quia nec lex potuit auferre
peccatum, quae subintrauit ut magis abundaret peccatum, siue naturalis
lex, in qua quisque iam ratione utens incipit peccato originali
addere et propria, siue ipsa quae scripta per Moysen populo
data est. si enim data esset lex, quae posset uiuificare.
omnino ex lege esset iustitia. sed conclusit scriptura
omnia sub peccato, ut promissio ex fide Iesu Christi
daretur credentibus. peccatum autem non deputabatur,
cum lex non esset. quid est \'non deputabatur\' nisi
\'ignorabatur et peccatum esse non putabatur\'? neque enim ab ipso
domino deo tamquam non esset habebatur. cum scriptum sit:
quicumque sine lege peccauerunt sine lege peribunt.
Moysen, id est a primo homine usque ad ipsam etiam legem quae
diuinitus promulgata est, quia nec ipsa potuit regnum mortis auferre.
regnum enim mortis uult intellegi, quando ita dominatur in hominibus
reatus peccati, ut eos ad uitam aeternam, quae uera uita est,
Ioli. 7,19 14 Gal. 3, 21. 22 17 Rom. 5, 13 21 Roin. 2,12 22 Rom. 5,14 1 Aictus om.zAMbd quod om.Lml cum KCT 2 anteidem eras. qu L 3 peccRS.
Gml 4 eum (u s. n)G eo A 5 repereat Pml reperiat KACTbd 6 dix A
peccauerunt in mg. add. Lm2Vm2, om. SPG 7 discepta.tllr G
et om. LVPG quae Lml Pm2Km2bd 8 sequuntur Vm2CMTbd 9 adiuxit
Kml ad legem enim d 10 fuit in mundo b 11 quae subintrauit om. A
habundaretGKA siue nat. lex om. M 12 in quo M quisquam 6 incipit]
inquit.4 13 addere] adlierere M posl populo eras. uid. di G 14 lex om. A
possit PGKml A 15 cum conclusit M 18 lex non est LS Vml PG 22 ab om. Vml
24 afferre (u s. pr. f m2)L 25 intelligcre Kml in] ab V oinnibus A 23 e3t otn. K
mortem trahat. hoc regnum mortis sola in quolibet homine gratia destruit
saluatoris, quae operata est in antiquis sanctis, quicumque,
antequam in carne Christus ueniret, ad eius tamen adiuuantem
gratiam, non ad legis litteram, quae iubere tantum, non adiuuare
poterat, pertinebant. hoc namque occultabatur in uetere testamento
pro temporum dispensatione iustissima, quod nunc reuclatur in
nouo. ergo in omnibus regnauit mors ab Adam usque ad
Mo ysen, qui Christi gratia non adiuti sunt, ut in eis regnum mortis
destrueretur, ergo et in eis qui non peccauerunt in similitudine
praeuarieationis Adae, id est qui nondum sua et
propria uoluntate sicut ille peccauerunt, sed ab illo peccatum originale
traxerunt, qui est forma futuri, quia in illo constituta est
forma condemnationis futuris posteris, qui eius propagine crearentur,
ut ex uno omnes in condemnationem nascerentur, ex qua non liberat
nisi gratia saluatoris. scio quidem plerosque latinos codices sic habere:
regnauit mors ab Adam usque ad Moysen in eos qui
pecc.auerunt in similitudinem praeuaricationis Adae,
quod etiam ipsum qui ita legunt ad eundem referunt intellectum,
ut in similitudinem praeuaricationis Adae peccasse accipiant, qui
in illo peccauerunt, ut ei similes crearentur, sicut ex homine homines,
ita ex peccatore peccatores, ex morituro morituri damnatoque
damnati. graeci autem codices, unde in latinam linguam interpretatio
facta est, aut omnes aut paene omnes id quod a me primo
positum est habent.
15 cf. Rom. 5,18 16 cf. Tit. 2, 11 cf. Aug. epist.157, 19 (CSEL XLIV 468)
17 Rom. 5, 14 20 cf. Op. imp. c. Iul. IV 104 (XLV 1400 M) M 3 etiam] iustitiam C 4 ueniret xps A
5 iuberet P iuberet S 6 ucteri Lm2Pm2Km2AM 8 regnabit Aml
ab 8.l.Vtn2 9 gratiam S 10 destruetur A et om. VmlSPGA
etiam s. exp. ergo Lm2,d in similitudinem Lm2 ATd; sed c/. u. 1S. 20
11 ido (s.i.mS add. saepius st)L 12 sicut illi KA 14 futurQ (q in ras.)V
crearetur LmlSVmlPmlG 15 in condempnatione SGM ex quo Pm2
16 grati S 18 similitudine 111 19 quid (0 s. i)P 20 similitudine JI
conspiciant T accipiunt b 21 simiKml 22 ex peccato peccatum C
23 damaoti L dampnati Vml damnandi cod. Remigianus greci LSPGKA
24 autpr.] Ut Gml quoda et primo M 25 positū (u ex a) K
Sed non, inquit, sicut delictum ita et donatio; si
enim ob unius delictum multi mortui sunt, multo magis
gratia dei et donum in gratia unius hominis Iesu Christi
in multos abundauit: non \'magis multos\', id est multo plurcs
homines - neque enim plures iustificantur quam condemnantur —,
sed \'multo magis abundauit\'. Adam quippe ex uno suo delicto reos
genuit; Christus autem etiam quae homines delicta propriae uoluntatis
ad originale, in quo nati sunt, addiderunt gratia sua soluit
atque donauit, quod euidentius in consequentibus dicit.
multos mortuos. cur enim ob unius illius et non potius ob
delicta sua propria, si hoc loco intellegenda est imitatio, non propagatio?
sed adtende quod sequitur: et non sicut per unum
peccantem ita est et donum; nam iudicium quidem ex
uno in condemnationem, gratia autem ex multis delictis
in iustificationem. nunc dicant, ubi locum habeat in his uerbis
illa imitatio. ex uno, inquit, in condemnationem: quo uno,
nisi delicto? hoc enim explanat, cum adiungit: gratia autem ex
multis delictis in iustificationem. cur ergo iudicium ex uno
delicto in condemnationem, gratia uero ex multis delictis in iustificationem?
nonne, si nullum est originale delictum, non solum ad
iustificationem gratia, sed etiam iudicium ad condemnationem
ex multis delictis homines ducit? neque enim gratia multa delicta
donat et non etiam iudicium multa delicta condemnat. RUţ si propterea
ex uno delicto in condemnationem ducuntur, quia omnia delicta,
quae condemnantur, ex unius illius imitatione commissa sunt, eadem
causa est, cur ex uno delicto etiam ad iustificationem duci
(XLV 1176. 1179 M) 13 Rom. 5, 16 LSVmlP 4 abundabit M plurimos Gm1 6 abun.
dabit CM delicto suo bd 7 in homines P propriae (tatis eras.) G 8 originale A
11 quur semper fere L illius unius z unius m2 s. exp. meritum G
illius om. CmlM 13 quid K sicut delictum (del. s.l.m3) per unum peccatorem V
16 dicant s. ras. Lml habea«t K habeant C 17 in quo M 18 subiungitGml
adiungit (ad in ras.)S multis ex K 19 cur] quid M ego V 20 uero s. exp.
aute Gm2 22 gratiam C 24 donat-delicta om. V 25 ducantur M
26 illius unius z KAJlbd 27 est s.l.m2K cur non A
unius imitatione commissa sunt. sed hoc uidelicet non intellegebat
apostolus cum dicebat: iudicium quidem ex uno delicto in
condemnationem, gratia uero ex multis delictis in iustificationem
! immo uero nos intellegamus apostolum et uideamus
ideo dictum iudicium ex uno delicto in condemnationem, quia sufficeret
ad condemnationem, etiamsi non esset in hominibus nisi originale
peccatum. quamuis enim condemnatio grauior sit eorum,
qui originali delicto etiam propria coniunxerunt, et tanto singulis
grauior, quanto grauius quisque peccauit, tamen etiam illud solum,
quod originaliter tractum est, non tantum a regno dei separat, quo
paruulos sine accepta Christi gratia defunctos intrare non posse ipsi
etiam confitentur, uerum et a salute ac uita aeterna facit alienos,
quae nulla esse alia potest praeter regnum dei, quo sola Christi
societas introducit.
omnia nostra peccata, sed tantum originale traduximus; a Christo
uero, in quo omnes iustificamur, non illius tantum originalis sed
etiam ceterorum, quae ipsi addidimus, peccatorum remissionem
consequimur. ideo non sicut per unum peccantem ita est
et donum. nam iudicium quidem ex uno delicto, si non remittitur,
id est originali, in condemnationem iam potest ducere, gratia uero
ex multis delictis remissis. hos est non solum illo originali, uerum etiam
omnibus ceteris, ad iustificationem perducit.
Si enim ob unius delictum mors regnauit per
unum, multo magis qui abundantiam gratiae et iustitiae
accipiunt in uita regnabunt per unum Iesum
1 iustis CT 2 imitatione l/ml iustificatione M 4 gratia-colldcmnationem
in mg. m2K uero s. exp. auto Gm2 iustificatione M
5 uidea Vml 9 dclicto] peccato K 10 gratioLll quisque] quis zd
illum LmlS illu Vml 11 trac..tum K di separat s.l.Gm2 12 viter
defunctos ei intrare add. m3 in regnu celorum V ipse Lml P illi ipsi 6 13 uerum
etja Gm2 et a om. A 14 alia om. A societas xpi A 15 introduxit S
17omnia ex nomina úml peccata nostra A 18 iustificantur V 19 addimus
AM 20 peccatum KCTb 22 ide* (m eras., uirg. add. m2)V
dicere (u s. i)S 23 comissis (re s. coX: id (j. hoc)G illo
om. zd 26 multo-unum om. M habundantiam A gratia G 27 accipiant
A unum s.l.Gml
uinculo tenebantur in illo uno, in quo omnes peccauerunt, etiamsi
propria peccata non adderent? alioquin non ob unius delictum mors
per unum regnauit, sed ob delicta multa multorum per unumquemque
peccantem. nam si propterea ceteri ob alterius hominis delictum
mortui sunt, quia illum in delinquendo praecedentem subsequentes
imitati sunt, ille quoque et multo magis ob alterius delictum
mortuus est, quem diabolus delinquendo ita praecesserat, ut
ei delictum etiam ipse suaderet. Adam uero nihil suasit imitatoribus
suis et multi, qui eius imitatores dicuntur, cum fuisse et tale aliquid
commisisse uel non audierunt uel omnino non credunt. quanto ergo
rectius, sicut iam dixi, diabolum principem constituisset apostolus,
a quo uno peccatum et mortem per omnes transisse diceret, si hoc
loco non propagationem, sed imitationem docere uoluisset 1 multo
enim rationabilius Adam dicitur imitator diaboli, quem suasorem
peccati habuit, si potest quisque imitari etiam illum, qui nihil ei tale
suasit uel omnino quem nescit. quid est autem: qui abundantiam
gratiae et iustitiae accipiunt, nisi quod non ei tantum
peccato, in quo omnes peccauerunt, sed eis etiam, quae addiderunt,
gratia remissionis datur eisque hominibus tanta iustitia donatur.
ut, cum Adam consenserit ad peccatum suadenti, non cedant isti
etiam cogenti ? et quid est: \'multo magis in uita regnabusnt, \'cum
mortis regnum multo plures in aeternas poenas trahat, nisi intellegamuseosipsosin
utroque dici qui transeunt ab Adam ad Christum, id est
CT 3 adderet M non solum b
per unum mors G 4 regnauit] intrauit CT GsubsequenYml 7 imitauti A
8 diabolus om. A 11 cummisisse LS cummississe Vml non s.l.m\'2V
omnino om. T 12 sic etiam dixi A 13 morte A transire M transiisse Cd
14 docere] dicere LVp.c.Pbd ducere SVa.c.G 15 enim s. eras. etia
16 habuit peccati bd peccanti habuit Cml quisquam PCd ei om. zATd
17 ante ̄ιā A qui (in mg. m2)L quod Vm2KACb abundantiaS (a fin. ira ras.),L
18 eis VmlAM et C ■ 19 peccatu LmlSPmlCm2 \'..ca.ro M in qua (a ejc o m2)M
eis ow. z qui KmlCmlAM 20 repromissionis C hom.] omnibus V
21 conserit Vml concesserit Jl suadendi Pa.c. ccedant A 22 quod JI
regnabunt in uita KC cum (s. exp. quo) Lm2P quo SO 23 multos M
aeternam poenam zbd 24 ab ex ad Lm2 usque ad xpm K
quam in eis mors temporaliter et cum fine regnauit?
Itaque sicut per unius delictum in omnes homines
ad condemnationem itaet per unius iustificationem
in omnes homines ad iustificationem uitae. hoc unius
delictum, si imitationem adtendamus, non eiit nisi diaboli. sed
quia manifestum est de Adam, non de diabolo dici, restat intellegenda
non imitatio, sed propagatio peccati.
magis hoc expressit, quam si \'pe\' unius iustitiam\'diceret. cam quippe
iustificationem dicit, qua Christus iustificat impium, quam non
imitandam proposuit, sed solus hoc potest. nam potuit apostolus
recte dicere: imitatores mei estote, sicut et ego Christi,
numquam autem diceret: \'iustificamini a me. sicut et ego sum iustificatus
a Christo\', quoniam possunt esse et sunt et fuerunt multi
iusti homines et imitandi, iustus autem et iustificans nemo
nisi Christus. unde dicitur: credenti in eum qui iustificat
impium deputatur fides eius ad iustitiam. quisquis ergo
ausus fuerit dicere: \'iustifico te\', consequens est, ut dicat etiam: \'crede
inmc\'.quod nemo sanctorumrecte dicere potuit.
credite in deum et in me credite, ut, quia ipse iustificat impium,
credenti in eum qui iustificat impium deputetur fides ad iustitiam.
non etiam per Christum sola imitatio iustos facit? sicut enim,
inquit, per unius delictum in omnes homines ad condemnationem
sic et per unius iustificationem in omnes homines
ad iustificationem uitae. proinde isti \'unus\' et \'unus\'
non Adam et Christus, sed Adam et Abel constitui debuerunt, quoniam
cum multi nos in huius uitae tempore praecesserint peccatore?
17 Rom. 4, 5 20 cf. Dan. 9, 24 21 Ioh. 14, 1 24 Rom. 5, 18 GmlA regnet Mm2 4 ad condemnationem-homines in tIlJ.Km2
et om. z 7 diccre ista M 8 propago M 9 iustificatione G 11 quia L
non] nobis Mm2 13 mei stote S 14 ct om. 101 iustificatus sum A
17 crcdcndu (om. in cum)31 18 deputetur M eius om. rb ad iustitiam
in mg. Lm2 Pm2, om. SVmlG 19 hausus La.c. 20 sanctorum] iustorum M
recte] forte M posuit (t s. s)V 22 credenti-impium om. IAEP 21 enim
om. A 26 et om.z 27 proinde] sed V; cj. Praet. unus et un.us L
tamen uolunt isti non nisi Adam dictum, in quo omnes imitatione
peccauerunt, quia primus hominum ipse peccauit. ac per hoc Abel
dici debuit, in quo uno similiter homines imitatione iustificentur,
quoniam ipse primus hominum luste uixit. aut si propter quendam
articulum temporis ad noui testamenti exordium pertinentem Christus
est positus propter imitationem caput iustorum, ludas eius traditor
caput poni debuit peccatorum. porro si propterea Christus unus est in
quo omnes iustificentur, quia non sola eius imitatio iustos facit,
sed per spiritum regenerans gratia, propterea et Adam unus est in
quo omnes peccauerunt, quia non sola eius imitatio peccatores facit,
sed per carnem generans poena. ob hoc etiam dictum est \'omnes\'
et \'omnes\'. neque enim qui generantur per Adam, idem ipsi omnes
per Christum regenerantur; sed hoc recte dictum est, quia sicut nullius
carnalis generatio nisi pei Adam sic spiritalis nullius nisi per Christum.
nam si aliqui possent carne generari non per Adam etaliquiregenerari
spiritu non per Ciu-istum, non liquide \'omnes\' siue hic siue ibi dicerentur.
eosdem autem\'omnes\' postea\'multos\' dicit; possunt quippe in
aliqua re omnes esse qui pauci sunt. sed multos habet generatio carnalis,
multos et spiritalis, quamuis non tam multos haec spiritalis
quam illa carnalis. uerum tamen quemadmodum illa omnes habet
homines sic ista omnes iustos homines, quia sicut nemo praeter
illam homo sic nemo praeter istam iustus homo et in utraque
multi. sicut enim per inoboedientiam unius hominis
posteriori G 2 nolnnt A iustiC dicatum C 3peccauerint
LSm2VPGm2MTd 4 uno] add. omnes d homines] omnes b
imitatioC 5 quoniam quia KCb 8 debnit poni P unus s. eras. iustus Lml
9 iustificentur (a s. e m2)r iustos-imitatio in mg.Lm2Vm3 10 spiritum]
xpm 0 r regenerans gram iustilicationis impertit propterea etia adam r
11 peccauerunt] cdenantur r solum JI 12 poena La.c. poenam S poenam P
poenam cdunationis infligit in mq. add. Vm3 ab (o s. a)Kni2 ab A hoc s.l.Lm\'2
est om. M 13 iidem JIbd 14 generantur Sa.c. 15 generatio nisi] generationis
SVmlG 16 alt. geuerari LSVmlPGATbd 17 non liquide omnes]
non oms sed aliqui de omnes V (c/. Prae/. de hac cod. parte) diceretur b
20 quamuis enim S 21 illa omnes habent CM omnes om. K 22 ista M
propter Vml 23 ilIa-ista JI in om. V 24 multi (os s. i)l\'m2
unius hominis iusti constituentur multi.
Lex autem subintrauit, ut abundaret delictum.
hoc ad originale homines addiderunt iam propria uoluntate, non per
Adam; sed hoc quoque soluitur sanaturque per Christum, quia ubi
abundauit peccatum, superabundauit gratia, ut, quemadmodum
regnauit peccatum in mortem, etiam quod
non ex Adam traxerunt homines, sed sua uoluntate addiderunt,
sic et gratia regnet per iustitiam in uitam aeternam.
non tamen aliqua iustitia praeter Christum, sicut aliqua peccata
practer Adam. ideo cum dixisset: quemadmodum regnauit
peccatum in mortem, hic non addidit: \'per unum\' aut \'per Adam,\'
quia supra dixerat etiam de peccato illo, quod subintrante lege
abundauit, et hoc utique non est originis, sed iam propriae uoluntatis.
cum autem dixisset: sic et gratia regnet per iustitiam
in uitam aeternam, addidit: per Iesum Christum dominum
nostrum, quia generante carne illud tantummodo trahitur, quod est
originale peccatum, regenerante autem spiritu non solum originalis,
sed etiam uoluntariorum fit remissio peccatorum.