Christi, qua peccata sanantur, carnaliter natis paruulis necessariam
non. esse contendunt, damnatores nos esse nuptiarum
operisque diuini, quo ex maribus et feminis deus homines
creat, inuidiosissime clamitant, quoniam dicimus eos qui de
tali commixtione nascuntur trahere originale peccatum, de
quo apostolus dicit: per unum hominem peccatum intrauit
in mundum et per peccatum mors, et ita in
omnes homines pertransiit, in quo omnes peccauerunt,
eosque de parentibus qualibuscumque nascantur non
negamus adhuc esse sub diabolo, nisi renascantur in Christo
et per eius gratiam de potestate eruti tenebrarum in regnum
illius qui ex eadem sexus utriusque commixtione nasci
noluit transferantur. hoc ergo quia dicimus quod antiquissima
(eos qua-IS transferantur)
11 Rom. 5, 12 16 cf. Col. 1, 13 CE Incipit liber primus
KBVP Incipit liber primus sci augustini (epi Amp.) de nuptiis et concnpiscentia
BMS.Amp. Incipit liber primus augustini de nuptiis et concupiscentia
W Inscriptio abest a codice T, codex F ab initio mutilus
est 6 necessaria K 10 tale K 11 dicit] ait RNbd 14 qualescumque
VP 15 diabulo (u pro o semper fere) K 16 eruti de
potestate 8 17 comixtio m. 1 S co |(mixtione initio u. er.) K 18 uoluit
m ergo] quoque N
et peruersi dogmatis adsertores, qui nihil peccati esse in
paruulis dicunt, quod lauacro regenerationis abluatur, tamquam
damnemus nuptias et tamquam opus dei, hoc est hominem,
qui ex illis nascitur, opus diaboli esse dicamus, infideliter uel
imperite calumniantur nec aduertunt, quod ita nuptiarum bonum
malo originali, quod inde trahitur, non potest accusari,
sicut adulteriorum et fornicationum malum bono naturali, quod
inde nascitur, non potest excusari. nam sicut peccatum, siue
hinc siue inde a paruulis trahatur, opus est diaboli, sic homo,
siue hinc siue inde nascatur, opus est dei. intentio igitur huius
libri haec est, ut, quantum nos dominus adiuuare dignatur,
carnalis concupiscentiae malum, propter quod homo, qui per
-illam nascitur, trahit originale peccatum, discernamus a bonitate
nuptiarum. haec enim quae ab impudentibus impudenter laudatur
pudenda concupiscentia nulla esset, nisi homo ante
peccasset, nuptiae uero essent, etiamsi nemo peccasset; fieret
quippe sine isto morbo seminatio filiorum in corpore uitae
illius, sine quo nunc fieri non potest in corpore mortis huius.
tres maximae causae sunt, quas breuiter intimabo. una
est, quia donante Christo magna tibi est obseruantia pudicitiae
(ita-excusari) 9 Op. imp. II 23 (namdet)
15 c. Iul. Pel. III 64 (haec-concupiscentia) 17 ib. III 59
(fieret—huius) 19 cf. Rom. 7, 24 KS peccati esse] peccatis A 3 tamquam m. 1 S
8 sicut-excusari in mg. add. S adulterorum CTEm fornicantum
CE 11 dei est MSWAm igitur om. S 12 haec
-est] est hoc BMWAm est haec W ad quantum R 13 carnales K
-15 impudentibus] inprudentibus KPN laudantur C 19 mortis
huius] non enim corpus mortis huius in paradiso tale fuit ante peccatum
propter quod diximus in corpore uitg illius quę ibi erat sine isto morbo
\'seminationem potuisse fieri filiorum sine quo nunc in corpore mortis
huius fieri non potest add. KRiTPN; cf. lib. II 6 .21 maxime prop.
Engelbrecht 22 magna est tibi P._
disputando resistimus, tu potestate curando et instando efficaciter
restitisti; tertia, quoniam quiddam litterarum ab eis conscriptum
in tuas manus uenisse cognoui, quod licet fide robustissima
inriseris, bonum est tamen, ut etiam nouerimus defendendo
adiuuare quod credimus; et apostolus enim Petrus paratos
nos esse praecipit ad confessionem omni poscenti nos
rationem de fide et spe nostra, et apostolus Paulus;
sermo, inquit, uester in gratia conditus sit sale, ut
sciatis quomodo oporteat uos unicuique respondere.
ista sunt praecipue quae me compulerunt, ut in hoc
uolumine tecum haberem qualem dominus dignaretur donare
sermonem. nam mihi numquam placuit cuiquam inlustri uiro
et tanta quanta es ipse sublimitate conspicuo, praesertim non
otiosa dignitate iam fruenti, sed adhuc actibus publicis eisdemque
militaribus occupato, aliquid meorum opusculorum
legendum non a me petenti non tam diligenter quam impudenter
impingere. si quid ergo tale nunc feci, propter eas
quas commemoraui causas dignanter ignosce et beniuolum
animum ad ea quae secuntur intende.
Paulus ostendit, ubi de hac re loquens ait: uolo autem
omnes homines esse sicut me ipsum: sed unusquisque
proprium habet donum a deo, alius sic,
ex que T istis om. T 3 quidem R 4 fide licet N
5 etiam om. ji defendendum R 6 et om. RPbd enim om. N
paratus K 7 praecepit TKRVPN ad confessionem] ad (s. I.) satisfactionem
ad (s. I. et) confessionem C, b ad satisfactionem Ed 8 fidem K
9 in om. C 10 quomo K uos oporteat N 11 quae me praecipue
bd in\' om. TRP 12 sermonem donare S dare Am 14 ipsi K
15 feruenti m 16 aliquod MIL 18 nunc tale S 19 benenolum TRV
20 sequuntur RVPbd sequntur E 21 etiam om. BMWAmp. beatus P
23 homines omnes C 24 donum habet Tbd a] ex A alius quidem
sic alius uero sic KR VPNbd alius sic om. T.
inferius quam illa continentia, in qua omnes uolebat esse
sicut se ipsum, tamen donum a deo. unde intellegimus, cum
haec praecipiuntur ut fiant, nihil aliud ostendi quam inesse
nobis oportere ad haec accipienda et habenda etiam propriam
uoluntatem; cum uero dona dei esse monstrantur, a quo petenda
sint discitur, si non habentur, et cui sint agendae gratiae,
si habentur, nostrasque uoluntates ad haec expetenda, sumenda,
retinenda parum ualere, nisi diuinitus adiuuentur.
Quid ergo dicimus, quando et in quibusdam impiis inuenitur
pudicitia coniugalis? utrum eo peccare dicendi sunt,
quod dono dei male utantur non id referentes ad cultum eius
a quo acceperunt? an forte nec dona dei putanda sunt ista,
quando haec infideles agunt, secundum apostoli sententiam
dicentis: omne quod non est ex fide peccatum est?
quis autem audeat dicere donum dei esse peccatum? anima
enim et corpus et quaecumque bona animae et corporis naturaliter
insita etiam in peccatoribus dona dei sunt, quoniam deus,
non ipsi ista fecerunt; de his autem quae faciunt dictum est:
omne quod non est ex fide peccatum est. cum igitur
faciunt haec homines sine fide, quae uidentur ad coniugalem
pudicitiam pertinere, siue hominibus placere quaerentes, uel
sibi uel aliis, siue in his rebus quas uitiose concupiscunt
humanas molestias deuitantes siue daemonibus seruientes, non
peccata cohercentur, sed aliis peccatis alia peccata uincuntur.
absit ergo pudicum ueraciter dici, qui non propter deum uerum
fidem conubii seruat uxori.
(anima-peccatum est) 20 Rom. 14, 23 KVPN a deo om. N 4 nichl S ostendit
B 6 dei dona Vbd dei om. N 7 dicitur C discatur N
9 repetenda T 10 dicemus T 11 eo] ex eo BMSWm.,... 12 dei dono N
dono] non K 13 an forte om. T ista] illa N 16 dicere aude,at T
17 corpori KBVPN 18 insita sunt KN 20 ergo W 21 omines m.1 K
22 pudiciam S 24 a uocabulis nas molestias inc. cod. F 25 coercentur
FBMSW,... uinciuntur KBVPMSWmp 26 uerum deum B
bonum est naturale nuptiarum. sed isto bono male utitur
qui bestialiter utitur, ut sit eius intentio in uoluptate libidinis,
non in uoluntate propaginis, quamquam in nonnullis animalibus
rationis expertibus, sicut in plerisque alitibus, et coniugiorum
quaedam quasi confoederatio custoditur et socialis nidificandi
sollertia uicissimque ouorum dispertita tempora fouendorum
et nutriendorum opera alterna pullorum magis eas uideri faciunt
agere, cum coeunt, negotium substituendi generis quam explendae
libidinis. quorum duorum illud est in pecore simile
hominis, hoc in homine simile pecoris. uerum quod dixi ad
naturam pertinere nuptiarum, ut mas et femina generandi
societate iungantur et ita inuicem non fraudent, sicut omnis
societas fraudulentum socium naturaliter non uult, hoc tamen
euidens bonum cum infideles habent, quia infideliter utuntur,
in malum peccatumque conuertunt. eo modo ergo et illam concupiscentiam
carnis, qua caro concupiscit aduersus
spiritum, in usum iustitiae conuertunt fidelium nuptiae.
habent quippe intentionem generandi regenerandos, ut qui ex
qui non hac intentione, hac uoluntate, hoc fine generant filios,
ut eos ex membris hominis primi in membra transferant Christi,
sed infideles parentes de infideli prole gloriantur, etiamsi tanta
sint obseruantia, ut secundum matrimoniales tabulas nonnisi
R 5 et om. N 6 confoederatio (med. o
8. l. m. rec.) C consideratio F 7 nicissimque ouorum] uicissim quorum
CE uicissimque e*o*rum F 8 ea N 9 coeunte tJ. 10 d*num P
pecore simile] corpore B 11 uere R 12 pertinet A maris C
m. 1, EKRVP mares N feminae RN 13 iugantur P fraudant
(an s. Z. m. 2) C hominis R 14 fraudulentium Sp.b sociorum b
naturaliter pati KVPMSWAm tam C: tam cet. 15 fideles R qui N
17 concupescit K 19 intentione K 20 filii seculi ES 21 non]
in W hac alt.] ac TRVPN 23 de C om. cet. glorientur
FRVPbd tanta-secundum om. C tante VP 24 sit FEbd
obseruantig VP secft K
uera pudicitia coniugalis. cum enim uirtus sit pudicitia, cui
uitium contrarium est impudicitia, omnesque uirtutes etiam
quae per corpus operantur in animo habitent, quomodo uera
ratione pudicum corpus adseritur, quando a uero deo ipse
animus fornicatur? quam fornicationem sanctus ille psalmus
accusat, ubi dicit: ecce enim qui longe se faciunt a te
peribunt; perdidisti omnem qui fornicatur abs te.
uera igitur pudicitia, siue coniugalis siue uidualis siue uirginalis,
dicenda non est, nisi quae uerae fidei mancipatur. cum
enim recto iudicio praeferatur nuptiis sacrata uirginitas, quis
non sobria mente christianus etiam non uniuiras Christianas
catholicas nuptas non solum Vestalibus, sed etiam haereticis
uirginibus anteponat? tantum ualet fides, de qua dicit apostolus:
omne quod non est ex fide peccatum est et de qua
item scriptum est ad Hebraeos: sine fide impossibile
est placere deo.
libido carnalis damnari nuptias opinantur, quasi morbus iste
de conubio sit, non de peccato. nonne illi coniuges primi,
quorum nuptias benedixit deus dicen: crescite et multiplicamini,
nudi erant et n.on confundebantur? cur ergo
ex illis membris confusio post peccatum, nisi quia extitit illic
indecens motus, quem, nisi homines peccassent, procul dubio
(cum-fornicatur) 7 Ps. 72, 27 9 c. Iul.
Pel. IV 48 (uera-mancipatur) 15 Rora. 14. 23 16 Hebr. 11, 6.
20 c. Iul. Pel. IV 53 (nonne—217, 1 haberent) 21 Gen, 1, 28 22 Gen.
3, 1; c. Iul. Pel. V 5 (cur-motus) N uitio C 4 operatur P anima R
5 corpus] cor R 6 quam uero W 7 dicitur BMWAmp. faciunt
se P se om. S a te faciunt B 11 praeparatur (alt. p ex f) T
sacra TSWAm sacraţę. F 12 non jpr.] nã VP om. N uninersas T
13 nuptias TVPBMWmp 14 non praeponat P 17 deo om. TK
18 iprofecto A erant B 19 carnales P opinantur] arbitrantur
BMW Amfl 20 nomie] non C 21 deus benedixit N 22 quur R
cur-haberent in mg. S 23 extetit K exstitit RVPAbd
quia id quod legunt parum diligenter aduertunt, caeci creati
erant prius homines sicut canes et, quod est absurdius, non
sicut canes crescendo, sed peccando adepti sunt uisum? absit
hoc credere. sed unde mouentur qui hoc putant, illud est
quod legitur: sumens de fructu eius edit; et dedit
uiro suo secum, et ederunt. et aperti sunt oculi
amborum, et agnouerunt quia nudi erant. hinc est
quod parum intellegentes opinantur antea fuisse illis oculos
clausos, quod eos tunc apertos diuina scriptura testatur. sed
numquid et Agar ancilla Sarrae, quando sitiente et plorante
filio aperuit oculos suos et uidit puteum, clausos prius
oculos habuit? aut illi duo discipuli post resurrectionem domini
in uia cum illo clausis oculis ambulabant, de quibus
euangelium loquitur, quod in fractione panis aperti sunt
oculi eorum, et cognouerunt eum? quod ergo scriptum
est de hominibus primis: aperti sunt oculi amborum,
intellegere debemus adtentos factos ad intuendum et agnoscendum
quod nouuni in eorum corpore acciderat, quod utique
corpus patentibus eorum oculis et nudum cotidie subiacebat
et notum; alioquin quomodo ad se adductis animalibus terrestribus
et uolatilibus omnibus Adam clausis oculis nomina
posset inponere, quod nisi discernendo non faceret, discernere
autem nisi uidendo non posset? quomodo denique ipsa mulier
Luc. 24, 30. 31 22 cf. Gen. 2, 19 om. A 2 quia] qui P parum intelligunt P diligenter-
erant om. P 4 absit hoc credere om. m. 1S 5 esse K 6 et sumeris
TKRVP. 7 secum om. N 8 cognouerunt fi. quia] et F 9 illis
fuisse T 10 quos KRVPN diuina scriptura apertos VP
11 nunquid P sare FRN 12 clausus K 15 apti m 16 eorum]
amborum W agnouerunt FEKRVPMbd 17 est om. K amborum]
eorum T 18 agnuscendum (u pro o fere semper) K cognoscendum
A 19 accederat K 20 cottidie TN quottidie P 21 adductis
ad se T om. P 22 uolatibus A 23 discernendum R discernere
om. R 24 autem om. p. ipsa om. W
meis et caro de carne mea? postremo si usque adeo
quisquam fuerit contentiosus, ut haec eum dicat non cernendo,
sed palpando potuisse, quid dicturus est, quod ibi legitur
mulier lignum de quo fuerat cibum sumptura prohibitum
uidisse quam esset speciosum oculis ad uidendum?
erant itaque nudi et non confundebantur, non quia
non uidebant, sed quia nihil unde confunderentur in membris
senserant, quae uidebant. non enim dictum est: erant ambo
nudi et ignorabant, sed: non confundebantur. quia enim
nihil praecesserat quod non liceret, nihil secutum fuerat
quod puderet.
repugnantem suae menti habere coepit in membris et inoboedientiae
suae malum sensit, quando sibi dignissime retributam
inoboedientiam suae carnis inuenit. talem quippe etiam
serpens oculorum apertionem seducendo promiserat, ad aliquid
uidelicet sciendum, quod melius nesciretur. tunc in se quippe
sensit homo quod fecit, tunc a bono malum non carendo,
sed perpetiendo discreuit. iniustum enim erat, ut obtemperaretur
a seruo suo, id est a corpore suo ei qui non obtemperarat
domino suo. nam quid est, quod oculi, labia, lingua, manus,
pedes, inflexiones dorsi, ceruicis et laterum ut ad opera sibi
congrua moueantur positum in potestate est, quando ab inpedimentis
corpus liberum habemus et sanum, ubi autem
15 c. Iul. Pel. V 8 16 cf. Gen. 3, 5 20 c. Iul. Pel. V 8. 16 (iniustum
-domino suo) 22 Op. imp. III 187 (nam-219, 4 nolente) 23 cf.
c. Iul. Pel. V 21 om. B 2 de] ex B 3 hoc N 4 potuisse discernere KRVPN
potuisse cognoscere b 5 fuerant W 7 utique T 9 ãbi A 11 nihil
pr.] non C 13 ibi enim KRN legem] lege K 14 repugnantem
om. T 15 suae om. 7\' 16 inobedientie jjL 17 oculorum
apertionem serpens N aptionem P 19 quid VPMAbd
20 percipiendo 8 21 obtemperauerat EKVPBMSWmp 22 lingua
om. B 23 pes T dorsi et ceruicis (ceru s. 1.) M et ceruicis
laterum A et om. M 24 ab om. BMWm\\t. impedimento B
in hoc opus creata non seruiunt, sed expectatur, ut ea uelut
sui iuris libido commoueat, et aliquando non facit animo
uolente, cum aliquando faciat et nolente? hincine non erubesceret
humani libertas arbitrii, quod contemnendo imperantem
deum etiam in membra propria proprium perdidisset imperium?
ubi autem conuenientius monstraretur inoboedientiae merito
humanam deprauatam esse naturam quam in his inoboedientibus
locis, unde per successionem subsistit ipsa natura? nam ideo
proprie istae corporis partes naturae nomine nuncupantur.
hunc itaque motum ideo indecentem, quia inoboedientem, cum
illi primi homines in sua carne sensissent et in sua nuditate
erubuissent, foliis ficulneis eadem membra texerunt, ut saltem
arbitrio uerecundantium uelaretur, quod non arbitrio uolentium
mouebatur, et, quoniam pudebat quod indecenter libebat,
operiendo fieret quod decebat.
nuptiarum bonum, putant inprudentes hoc non esse malum,
sed pertinere ad illud bonum. discernitur autem non solum
ratione subtili, uerum etiam uulgatissimo iudicio naturali,
quod et in illis adparuit hominibus primis et hodieque tenetur
ab hominibus coniugatis. quod enim illi postea propagatione
fecerunt, hoc est conubii bonum; quod uero prius confusione
texerunt, hoc est concupiscentiae malum, quod uitat ubique
183 (aliquando-nolente) 11 c. Iul. Pel. V 25 (hunc-decebat) cf. Gen.
3, 7 22 c. Iul. Pel. V 31 (quod-malum); Op. imp. III 170 (quod-
220,1 secretum) 24 Op. imp. III 184 (concupiscentiae-secretum); ib. V 30 E 3 faciat T 4 hinc.ne C hincne Fbd hinccine m. 2
EV, Pp. hinc enim R herubisceret K 5 humana R contaminendo
m. 1 C contempnendo EP 8 depranatam esse humanam naturam Vbd
inoboedientibus locis] membris N non oboedientibus locis (non init. uera.
m. 2 add.) C 9 substitit RBW])Jbd 10 proprie CKp. 12 et om. T
13 saltim KPN 14 uerecundatium A 15 mobatur P 21 hominibus
apparuit R primis hominibus p. et om. FEN 22 omnibus
TMSW Amp. 23 conubio m. 1 C confusiong A
quia etiam de illo malo boni aliquid faciunt, gloriantur, quia
sine illo fieri non potest, erubescunt. tamquam si quispiam
pede uitiato ad aliquod bonum etiam claudicando perueniat,
nec propter claudicationis malum mala est illa peruentio nec
propter illius peruentionis bonum bona est claudicatio, ita
nec propter libidinis malum nuptias condemnare nec propter
nuptiarum bonum libidinem laudare debemus.
coniugatis fidelibus loquens ait: haec est enim uoluntas
dei, sanctificatio uestra, abstinere uos a fornicatione,
ut sciat unusquisque uestrum suum uas
possidere in sanctificatione et honore, non in morbo
desiderii sicut et gentes, quae ignorant deum.
non solum igitur coniugatus fidelis uase non utatur alieno,
quod faciunt a quibus uxores adpetuntur alienae, sed nec
ipsum proprium in concupiscentiae carnalis morbo possidendum
sciat. quod non sic accipiendum est, tamquam prohibuerit
apostolus coniugalem, hoc est licitum honestumque concubitum,
sed ut iste concubitus, qui nihil morbidae libidinis haberet
adiunctum, si non praecedente peccato in eo perisset libertatis
arbitrium, quod nunc id habet adiunctum, non sit uoluntatis,
sed necessitatis, sine qua tamen in procreandis filiis ad fructum
perueniri non potest ipsius uoluntatis. quae uoluntas in conubiis
fidelium non eo fine determinatur, ut transituri filii
nascantur in saeculo isto, sed ut permansuri renascantur in
Pel. V 35 24 cf. c. Iul. Pel. V 41 C, er. in F, om. E de om. m aliquid boni RVbd
quia uero P 8 fieri om. R erubescant m. 1 F tamqui (qui
s. I. m. 2) T 4 uiciato p. uiato K uiator P 6 illa om. E 7 pr. neque S
10 fidelibus coniugatis T 12 uestrum om. KVPBMWAmp. 13 posside
A 14 et desideriis T et om. Wm 15 ergo p. coniugatos K
16 qui uxores appetunt alienas KBVPN 17 ipso R in om. A
20 sit concubitus RVPBMW Amp. 21 perissit K 22 idJ ideo KBVPN
ut non KBVPN uoluptatis F [25 transitorii (0 ex u) C, FE transituri
tantum N
felicitatis; si autem non prouenerit, pax erit coniugibus bonae
uoluntatis. hac intentione cordis qui suum uas possidet, id
est coniugem suam, procul dubio non possidet in morbo
desiderii, sicut gentes quae ignorant deum, sed in
sanctificatione et honore, sicut fideles qui sperant in
deum. illo quippe concupiscentiae malo utitur homo, non
uincitur, quando eam inordinatis atque indecoris motibus
aestuantem frenat et cohibet neque nisi propagini consulens
relaxat atque adhibet, ut spiritaliter regenerandos carnaliter
gignat, non ut spiritum carni sordida seruitute subiciat. sic
patres sanctos ex Abraham et ante Abraham, quibus deus
quod ei placuerint perhibet testimonium, usos fuisse coniugibus
neminem oportet dubitare christianum, quando quibusdam
etiam singulis plures habere concessum est, ubi ratio
fuit prolis multiplicandae, non uariandae adpetitio uoluptatis.
est, illa numerositas coniugum propterea non displicuisset,
ut copiosius se libido iactaret, ita etiam sanctae feminae seruissent
pluribus singulae. quod si aliqua faceret, quid eam
nisi concupiscentiae turpitudo conpelleret, ut plures uiros
haberet, quando ista licentia plures filios non haberet? uerumtamen
magis pertinere ad nuptiarum bonum non unum
et multas, sed unum et unam satis indicat ipsa prima
V 45 K merces-prouenerit om. B 6 que T 7 deo N
8 moribus R 9 propagandi R propagine T propagationi P 10 spiritualiter
EP 11 gignant T carnis KRPN carniş V carnali T
sordide T seruitutis T seruitus MSWAmp. subiciant (n 8. 1.) T
12 ex] et BMWAmp om. S habraham pr. KS 13 eij et T placuerit
T peribet T usus T 14 dubitare om. W etiam quibusdam
A 15 concessum est habere m 16 uari.andae K uoluntatis R
19 ut] quod P etia K 20 plurioribus KR ea S 21 turpitudo
concupiscentiae T 22 quando-haberet om. m. 1 T fllios (s. exp.
uiros) E 24 primitus T
initium, ubi honestius adtenderetur exemplum. progrediente
autem genere humano iunctae sunt quibusdam bonis uiris
bonae feminae, singulis plures. unde adparet et illud dignitatis
magis adpetisse modestiam et hoc fecunditatis permisisse
naturam. nam et principatus magis naturaliter unius in multos
quam in unum potest esse multorum. nec dubitari potest
naturali ordine uiros potius feminis quam uiris feminas principari.
quod seruans apostolus ait: caput mulieris uir, et:
mulieres, subditae estote uiris uestris, et apostolus
Petrus quomodo Sarra, inquit, obsequebatur Abrahae,
dominum illum uocans. quod licet ita sese habeat, ut
natura principiorum amet singularitatem, facilius autem pluralitatem
uideamus in subditis, tamen plures feminae uni
uiro numquam licite iungerentur, nisi ex hoc plures filii
nascerentur. unde si una concumbat cum pluribus, quia non
est ei hinc multiplicatio prolis, sed frequentatio libidinis,
coniux non potest esse, sed meretrix.
in prole est, nec tantum pudicitia, cuius uinculum est fides,
uerum etiam quoddam sacramentum nuptiarum commendatur
fidelibus coniugatis — unde dieit apostolus: uiri, diligite
uxores uestras, sicut et Christus dilexit ecclesiam
— huius procul dubio sacramenti res est, ut mas et femina
conubio copulati quamdiu uiuunt inseparabiliter perseuerent
Pel. V 46 22 Eph. 5, 25 T attenderentur P 3 iunctae sunt] tunc
desinit BA tunc desunt Mmp. tunc desinit SW sint K 4 feminae
coniungi BMWAmp. feminae coniugi S 6 multas N 7 multarum N
dubitare K 12 itaque m 13 principum VPN singularitatem
amet N facilis W 15 licite om. B 16 nascentur K concubat S
17 hinc ei T hinc om. W.Amp. multitudo (in mg. m. 2 multiplicatio)
C 18 coniunx CEPm esse non potest A sed om. W
20 pr. non est S 23 et om. S dilexit ips S 24 maris C maris E
masculus TRVPN 25 copulati conubio B
dirimi. hoc enim custoditur in Christo et ecclesia, ut uiuens
cum uiuente in aeternum nullo diuortio separetur. cuius
sacramenti tanta obseruatio est in ciuitate dei nostri, in
monte sancto eius, hoc est in ecclesia Christi quibusque
fidelibus coniugatis, qui sine dubio membra sunt Christi, ut,
cum filiorum procreandorum causa uel nubant feminae uel
ducantur uxores, nec sterilem coniugem fas sit relinquere, ut
alia fecunda ducatur. quod si quisquam fecerit, non lege
huius saeculi, ubi interueniente repudio sine crimine conceditur
cum aliis alia copulare conubia — quod etiam sanctum Moysen
dominus propter duritiam cordis illorum Israhelitis permisisse
testatur — sed lege euangelii reus est adulterii, sicut
etiam illa, si alteri nupserit. usque adeo manent inter uiuentes
semel inita iura nuptiarum, ut potius sint inter se coniuges
qui ab alterutro separati sunt quam cum bis quibus aliis
adhaeserunt. cum aliis quippe adulteri non essent, nisi ad
alterutrum coniuges permanerent. denique mortuo uiro cum
quo uerum conubium fuit fieri uerum conubium potest cum
quo prius adulterium fuit. ita manet inter uiuentes quiddam
coniugale, quod nec separatio nec cum altero copulatio possit
auferre. manet autem ad noxam criminis, non ad uinculum
foederis, sicut apostatae anima uelut de coniugio Christi
recedens etiam fide perdita sacramentum fidei non amittit,
quod lauacro regenerationis accepit. redderetur enim procul
A 6 qui] qui sunt KRVPN sine dubio
om. SW sunt om. KEVPN 8 uiri ducant uxores KRVPN 9 si
om. T 11 sanctum om. RP 12 pro duritia R israelitis RVBAfLd
13 erit R 14 et usque TKRVPNb 16 a<Julterutro ja 17 inheserunt
m ad om. T 19 non potest VPp. m. 2 20 manet etiam inter
KRVPN manet quoddam uinculum coniugale b quidam R 21 adultero
MW Ap. ad m posset T 22 noxa A 23 sic MSm sicuti R
apost tae K apot?state C apo**state F apostata VPN postea R de
de S 24 fidem perditam m. 1 C sacramenta m. 1 C 25 lauachro
Bp.
recesserit ad cumulum supplicii, non ad meritum praemii.
concupiscentiae in perpetuum continere, absit ut uinculum
inter illos coniugale rumpatur; immo firmius erit, quo magis
ea pacta secum inierunt, quae carius concordiusque seruanda
sunt, non uoluptariis corporum nexibus sed uoluntariis
affectibus animorum. neque enim fallaciter ab angelo dictum
est ad Ioseph: noli timere accipere Mariam coniugem
tuam. coniux uocatur ex prima desponsationis fide, quam
concubitu nec cognouerat nec fuerat cogniturus; nec perierat
nec mendax manserat coniugis appellatio, ubi nec fuerat nec
futura erat carnis ulla commixtio. erat quippe illa uirgo ideo
sanctius et mirabilius iucunda suo uiro, quia etiam fecunda
sine uiro prole dispar. fide conpar. propter quod fidele coniugium
parentes Christi uocari ambo meruerunt et non solum
illa mater uerum etiam ille pater eius sicut coniux matris
eius, utrumque mente, non carne. siue-tamen ille pater sola
mente siue illa mater et carne, parentes tamen ambo humilitatis
eius, non sublimitatis, infirmitatis, non diuinitatis. neque
enim mentitur euangelium, ubi legitur: et erant pater eius
et mater mirantes super his quae dicebantur de
illo, et alio loco: et ibant parentes eius per omnes
41. 48 sqq. om. m. 1 F autem hoc FVPAbd 3 placuerit TKRVPNbd
consu K consuetudine N 4 ut inter illos uinculum coniugale bd 5 illosj
eos (j. imo eo (eo s. I.) F immo eo P quod T 6 inierint Rbd 7 uoluntariis
PE nexibus corporum FRVbd • 9 mariam accipere W Mariam
8. l. M om. S 10 coniunx CE uocatus (s in ras.) F fide
desponsationis Rbd disponsationis KVP, m. 1 C 13 ulla carnis N
comixtio V 14 et sanctius bd iocunda TEVPN iuncta F uiro
suo BS 16 ambo uocari TN et om. T 17 sic A coniunx K
mater R 18 tam W tantum BMS.A.mp. 19 et] ex N humilitatis
ambo S 21 enim om. KRVPBMWAmp. erat TEKVPBSWAmp.
23 illo] eo R loco euangelii T et om. T
eius ad illum: fili, quid fecisti nobis sic? ecce
pater tuus et ego dolentes quaerebamus te. at ille
ut ostenderet habere se praeter illos patrem, qui eum genuit
praeter matrem, respondit eis: quid est quod me quaerebatis?
nesciebatis quia in his, quae patris mei sunt,
oportet me esse? et rursus, ne hoc dicto parentes illos
negasse putaretur, euangelista secutus adiunxit: et ipsi non
intellexerunt uerbum quod locutus est ad illos.
et descendit cum eis et uenit Nazareth et erat
subditus illis. quibus subditus nisi parentibus? quis autem
subditus nisi Iesus Christus, qui cum in forma dei
esset, non rapinam arbitratus est esse aequalis
deo? cur ergo illis subditus, qui longe infra formam dei
erant, nisi quia semet ipsum exinaniuit formam serui
accipiens, cuius formae parentes erant? sed cum illo non
seminante illa peperisset, profecto nec ipsius formae serui parentes
ambo essent, nisi inter se etiam sine carnis commixtione
coniuges essent. unde et series generationum, cum parentes
Christi conexione successionis commemorantur, usque ad Ioseph
potius, sicut factum est, fuerat perducenda, ne in illo coniugio
uirili sexui utique potiori fieret iniuria, cum ueritati nihil
periret, quia ex semine Dauid, ex quo uenturus praedictus
est Christus, et Ioseph erat et Maria.
Omne itaque nuptiarum bonum inpletum est in illis
parentibus Christi, proles, fides, sacramentum. prolem cognoscimus
ipsum dominum Iesum, fidem, quia nullum adulterium,
sacramentum, quia nullum diuortium.
1 ierusalem TEVSAbd 2 ecce] et T om. B 3 ego et pater tuus B
illi K 4 se om. m patrem praeter illos W 7 rursum bd 9 locutus
est] dixit C 10 discendit K illis A 12 Christus Iesus
TFEKVPN 13 rapina FR esse om. T esse se RN aequalem
m. 1 1;1., N 14 infra om. B forma W 21 sicut et (et s. l.) M,
Wmp. 22 sexu A potiora fuerit R nihil ueritati P ueritate TA
26 parentibus om. W 27 xpm T fidem quidem R
peccati fieri non poterat sine illa carnis concupiscentia, quae
accidit ex peccato, sine qua concipi uoluit, qui futurus erat
sine peccato non in carne peccati, sed in similitudine
carnis peccati, ut hinc etiam doceret omnem quae do concubitu
nascitur carnem esse peccati, quandoquidem sola quae
non inde nata est non fuit caro peccati, quamuis coniugalis
concubitus, qui fit intentione generandi, non sit ipse peccatum,
quia bona uoluntas animi sequentem ducit, non ducentem
sequitur corporis uoluptatem nec humanum arbitrium trahitur
subiugante peccato, cum iuste redigitur in usum generandi
plaga peccati. huius plagae quidam pruritus in adulteriorum
et fornicationum et quorumlibet stuprorum atque inmunditiarum
foeditatibus regnat, in conubiorum uero necessitudinibus seruit.
ibi de domino tali turpitudo damnatur, hic de pedisequo tali
honestas uerecundatur. non est igitur haec libido nuptiarum
bonum, sed obscenitas peccantium, necessitas generantium,
lasciuiarum ardor, nuptiarum pudor. cur ergo non coniuges
maneant, qui ex consensu concumbere desinunt, si manserunt
coniuges Ioseph et Maria, qui concumbere nec coeperunt?
patribus propter generandum et conseruandum populum dei,
in quo prophetiam Christi praecedere oportuit, officiosissima
fuit, nunc iam non habet illam necessitatem. patet quippe
iam ex omnibus gentibus spiritaliter gignendorum, undecumque
WAmp. 2 pudenda (pudendę MBm) concupiscentia KRVNbd
3 accedit KR 4 similitudinem C 5 qui Bm 9 ducendo a
10 corpus CE corporis sui RV uoluntatem VPBSWAmp 11 cumpeccati
om. T 12 quidem N quicjdam m. 2 V pruritas m. 1 M,
BWAmu. 13 skuprorum M 14 f§ditatibus TMm f«editatibus F
in necessitatibus A 15 talis PR m. 2, om. A turpido C pedissequo
C m. 2, FERVPNbd talis PR m. 2 16 non est] nec T
17 obscanitas Fp obscoenitas RVAbd uoce necessitas fin. cod. F
18 fit pudor N 19 serunt—Io om. m 20 non PBWSp. 23 prophetia
K 24 ullam BW Amp.
tempus amplectendi et tempus continendi ab amplexu,
per illud atque hoc tempus agnoscitur distributum;
illud quippe fuit amplectendi, hoc autem continendi ab amplexu.
Itaque et apostolus, cum hinc loqueretur, ait: hoc
autem dico, fratres: tempus breue est; reliquum
est ut et qui habent uxores tamquam non habentes
sint, et qui flent, tamquam non flentes, et qui
gaudent, tamquam non gaudentes, et qui emunt,
tamquam non ementes, et qui utuntur hoc mundo,
quasi non utantur; praeterit enim figura huius
mundi. uolo uos sine sollicitudine esse. haec omnia,
ut exponendo aliquid hinc breuiter dicam, sic existimo intellegenda.
hoc, inquit, dico, fratres: tempus breue
est; non adhuc populus dei propagandus est generatione
carnaliter, sed iam regeneratione spiritaliter colligendus. reliquum
est ergo, ut et qui habent uxores, non carnali
concupiscentiae subiugentur, et qui flent tristitia praesentis
mali, gaudeant spe futuri boni, et qui gaudent
propter temporale aliquod commodum, timeant aeternum iudicium,
et qui emunt sic habendo possideant, ut amando
non haereant, et qui utuntur hoc mundo, transire se
cogitent, non manere; praeterit enim figura huius
mundi. uolo uos, inquit, sine sollicitudine esse,
hoc est: uolo sursum cor in his quae non praetereunt uos
C illud-tempus] utrumque hoc tempus VP cognuscitur
K cognoscitur VMSWm 5 et om. m 7 et ut Vbd hii
qui T 8 quasi CT 9 gaudent tamquam non om. B 10 ementes]
possidentes bd 11 tamquam p. 13 hinc om. N sestimo K estimo
PMSAmp. 14 inquam RN dico om. W 16 iam om. E iam
regeneratione om. N 17 et om. Cp. 18 subiungenturB P m.1 tristitiarp
P 20 timeat M m. 1 21 et qui emunt om. N possedeant K
23 manere] mare K amare RN praeteriit T 24 uolo uos sursum T
25 his om. T que T
cogitat ea quae sunt domini, quomodo placeat
domino;qui autem matrimonio iunctus est, cogitat
quae sunt mundi, quomodo placeat uxori, atque ita
quodam modo exponit quod supra dixerat: qui habent
uxores, tamquam non habentes sint. qui enim sic
habent uxores, ut cogitent ea quae sunt domini, quomodo
placeant domino, nec in his quae sunt mundi cogitent placere
uxoribus, tamquam non habentes sunt. quod ea facilitate fit,
quando et uxores tales sunt, ut eis mariti non ideo placeant,
quia diuites, quia sublimes, quia genere nobiles, quia carne
amabiles, sed quia fideles, quia religiosi, quia pudici, quia
uiri boni sunt.
laudanda, sic alia toleranda sunt, ne in damnabilia flagitia,
id est in fornicationes uel adulteria conruatur. propter quod
uitandum malum etiam illi concubitus coniugum, qui non
fiunt causa generandi, sed uictrici concupiscentiae seruiunt, in
quibus iubentur non fraudare inuicem, ne temptet eos satanas
propter intemperantiam suam, non quidem secundum imperium
praecipiuntur, tamen secundum ueniam conceduntur.
sic enim scriptum est: uxori uir debitum reddat,
similiter autem et uxor uiro. mulier sui corporis
potestatem non habet, sed uir; similiter autem et
uir sui corporis potestatem non habet, sed mulier.
nolite inuicem fraudare nisi ex consensu ad
m. 1 P cogitet m. 2 P 4 ea quae TKVPBMSWmfJ-
mundi huius S 7 uxores habent S ut om. MSWAm\\i domini
sunt A 8 cogitant KVPMSW Amp., m. 2 ER 9 ea facilitate CBS:
ea felicitate TEKBMWAmyb ęą. facilitate (supra i add. e m. 2) V facile
P facilius d 10 sunt tales A non ideo mariti BfJ- non idem mariti
MSWAm 14 ut om. N 15 laudanda om. N 16 corruantur R
17 coniug*um S 18 causa om. B uiatrici R uiciatrici P uictoria C
21 tamen] sed N 23 similiter autem et] neque N 25 non om.
BMWmp 26 fraudare inuicem Pp
estote, ne uos temptet satanas propter intemperantiam
uestram. hoc autem dico secundum ueniam,
non secundum imperium. ubi ergo uenia danda
est, aliquid esse culpae nulla ratione negabitur. cum igitur
culpabilis non sit generandi intentione concubitus, qui proprie
nuptiis inputandus est, quid secundum ueniam concedit apostolus,
nisi quod coniuges, dum se non continent, debitum ab
alterutro carnis exposcunt non uoluntate propaginis, sed
cadit in culpam, sed propter nuptias accipit ueniam. quocirca
etiam hinc sunt laudabiles nuptiae, quia et illud, quod non
pertinet ad se, ignosci faciunt propter se. neque enim etiam
iste concubitus, quo seruitur concupiscentiae, sic agitur, ut
inpediatur fetus, quem postulant nuptiae.
uoluntate generandi, quod non habet culpam, aliud carnis
concumbendo adpetere uoluptatem, sed non praeter coniugem,
quod uenialem habet culpam, quia, etsi non causa propagandae
prolis concumbitur, non tamen huius libidinis causa propagationi
prolis obsistitur siue uoto malo siue opere malo. nam
qui hoc faciunt quamuis uocentur coniuges, non sunt nec
ullam nuptiarum retinent ueritatem, sed honestum nomen
uelandae turpitudini obtendunt. produntur autem quando eo
usque progrediuntur, ut exponant filios, qui nascuntur inuitis.
(aliud-19 culpam) TVPbd id ipsum (id s. ad) B 2 incontinentiam
MWAmp. 5 culpae esse S 6 propriae K propterea R 7 quid]
qui. S 9 propagandi P 10 uoluntate T uoluntas T 11 nuptia K
13 ignusci K enim om. E 15 impleatur C foetus C fętus K,...
postulent K 17 uoluptate A aliud autem TKRVP aliud est autem
N carnis quidem TKPN 18 uoluntatem T uxorem R 19 generandae
MWmp 20 obsistitur T propagatione C propagationi* S
21 notum m. 1 C 22 hoc qui E qui om. K 23 ulla K 24 turpitudinis
E obtentunt jx
itaque cum in suos saeuit, quos nolens genuit tenebrosa
iniquitas, clara iniquitate in lucem promitur et occulta turpitudo
manifesta crudelitate conuincitur. aliquando eo usque
peruenit haec libidinosa crudelitas uel libido crudelis, ut
etiam sterilitatis uenena procuret et si nihil ualuerit, conceptos
fetus aliquo modo intra uiscera extinguat ac fundat,
uolendo suam prolem prius interire quam uiuere, aut si in
utero iam uiuebat, occidi ante quam nasci. prorsus si ambo
tales sunt, coniuges non sunt; et si ab initio tales fuerunt,
non sibi per conubium, sed per stuprum potius conuenerunt.
si autem non ambo sunt tales, audeo dicere: aut illa est
quodam modo mariti meretrix aut ille adulter uxoris.
primorum hominum, si peccatum non praecessisset, esse potuerunt,
sint tales, quales sanctorum patrum fuerunt, ut pudenda
carnis concupiscentia, quae in paradiso nec ante peccatum
fuit nec post peccatum esse permissa est, quia necesse
est in corpore mortis huius ut sit, non ei seruiatur, sed ipsa
potius nonnisi ad propagandam prolem seruire cogatur. aut
quia hoc tempus, quod iam esse diximus, continendi ab amplexu
non habet huius officii necessitatem adiacente undique
in omnibus gentibus tanta fertilitate gignendorum spiritaliter
filiorum, illud potius excellentis continentiae bonum qui
potest capere, capiat; qui uero id capere non potest,
et si acceperit uxorem, non peccat, et femina, si se
W 2 in om. T 4 manifestatg. E crudulitate K credulitate
B 6 sterelitatis E crudelitatis SW ualuerint TP 7 foetus
C faetus EK exstinguat MVAbd 8 iam in utero MSWAmp 9 iam
om. B non uiuebat C occidit C 11 potius per stuprum N
12 tales sunt S 13 meretrix—quia om. C meretrix mariti BSbd
meritrix W 14 non-esse om. W 16 sint tales om. N pudende P
17 concupiscenti§ P 18 esse] illic esse KRVPN non esse TE 19 ei
om. P 20 propagandS M 22 adiacentem T 23 in om. It gentibus
om. S 26 et om. P si fin. om. S
non tangere. uerum quia non omnes capiunt
uerbum hoc, sed quibus datum est, restat, ut propter
fornicationes unusquisque suam uxorem habeat
et unaquaeque uirum suum habeat ac sic infirmitas
incontinentiae, ne cadat in ruinam flagitiorum, excipiatur honestate
nuptiarum. quod enim ait apostolus de feminis: uolo
igitur iuniores nubere, hoc et de maribus dici potest:
uolo iuniores uxores ducere, ut ad utrumque sexum pertineat
filios procreare, patres et matres familias esse, nullam
occasionem dare aduersario maledicti gratia\'.
fides, sacramentum. sed proles, non ut nascatur tantum uerum
etiam ut renascatur; nascitur namque ad poenam, nisi renascatur
ad uitam. fides autem, non qualem habent inter se
etiam infideles zelantes carnem; quis enim uir quamlibet inpius
uult adulteram uxorem? aut quae mulier quamlibet inpia
uult adulterum uirum? hoc in conubio bonum naturale est
quidem, carnale tamen. sed membrum Christi coniugis adulterium
coniugi debet timere, non sibi et a Christo sperare
fidei praemium, quam exhibet coniugi. sacramentum uero,
quod nec separati et adulterati amittunt, coniuges concorditer
casteque custodiant. solum est enim quod etiam sterile coniugium
tenet iure pietatis iam spe fecunditatis amissa, propter
quam fuerat copulatum. haec bona nuptialia laudet in nuptiis,
B enim om. W 2 omnes om.
SW 4 uxorem suam EKPBMWAp. suam om. S 8 et om. A
9 pertineat sexum N 14 renascatur ad uitam pr. S 16 uir] ui§ T
17 quemlibet P inpia om. P 18 in conubio] conubii N conubium
K 19 sed mens xpiani coniugis P 20 separare m. 1 CB, E
22 separati et adulterati TVA: sperati et adulterati KR separari nec
adulterari C, m. 1 m separati nec adulterati P separari et adulterari
1 spreti 1 ttdntttrtttt
ESWp., m. 2 m separari et adulterari BM admittunt CEBMWm qui
(qui s. l. M) concorditer casteque custodiant (custodiunt E, m. 2 M, S
WmlL) EN 24 pietas T 25 in nuptiis] Inuptus B
est nuptiis inputanda, sed toleranda. non enim est ex naturali
conubio ueniens bonum, sed ex antiquo peccato accidens malum.
legitimis nuptiis filiorum dei non filii dei, sed filii saeculi
generentur, quia et hi qui generant, si iam regenerati sunt,
non ex hoc generant quod filii dei sunt, sed ex quo adhuc
filii saeculi. dominica quippe sententia est: filii saeculi
huius generant et generantur. ex quo.itaque sumus adhuc
filii saeculi huius, exterior homo noster corrumpitur,
ex hoc et huius saeculi filii generantur nec filii dei nisi regenerentur
fiunt; sed ex quo sumus filii dei, interior renouatur
de die in diem, quamuis et ipse exterior per
lauacrum regenerationis sanctificatus sit et spem futurae incorruptionis
acceperit, propter quod et templum dei merito
dicitur. corpora uestra, inquit apostolus, templum in
uobis spiritus sancti est, quem habetis a deo, et non
estis uestri; empti enim estis pretio magno. glorificate
ergo deum in corpore uestro. hoc totum non
solum propter praesentem sanctificationem, sed maxime propter
illam spem dictum est, de qua idem alio loco dicit: sed et
nos ipsi primitias spiritus habentes et ipsi in nobismet
ipsis ingemiscimus adoptionem expectantes,
(carnis-233, 3 tenetur) 8 Luc. 20, 34
10 II Cor. 4, 16 16 I Cor. 6, 19, 20 21 Rom. 8, 23 KRVPN 2 in nuptiis N inputanda]
pudenda N est enim RVPbd 3 peccati N accedens KR
4 ergo om. T 5 filii dei sunt SWAmp. 6 regenerati] generati CTE
7 non-generant om. C quod] ex quo Sbd quo T om. K ex hoc
quod (quod 8. I.) C 8 huius saeculi TRVbd 9 generant et om. T
filii adhuc N 10 huius saeculi RVbd 11 hoc] quo SW uoce
saeculi inc. cod. F filii saeculi KPN 12 interior de die in diem
renouatur RVbd 17 est sps sci F 18 pretio add. m. 2 T 19 ergo
om. RWp. post ergo add. et portate Rp.bd, m. 2 T 21 dicit om. B
22 habentes spiritus KVP ipsi om. p. 23 adoptione K
secundum apostolum expectatur, profecto quod exspectatur
adhuc speratur, nondum tenetur. unde adiungit et dicit:
spe enim salui facti sumus; spes autem quae uidetur
non est spes; quod enim uidet quis, quid et sperat?
si autem quod non uidemus speramus, per patientiam
expectamus. non itaque per hoc quod expectamus, sed per
hoc quod toleramus, carnales filii propagantur. absit ergo, ut
fidelis homo, cum audit ab apostolo: diligite uxores uestras,
concupiscentiam carnis diligat in uxore, quam nec in se ipso
debet diligere audiens alterum apostolum: nolite diligere
mundum nec ea quae in mundo sunt. quisquis dilexerit
mundum, non est caritas patris in illo, quia omnia
quae in mundo sunt concupiscentia carnis est et
concupiscentia oculorum et ambitio saeculi, quae
non est a patre, sed ex mundo est. et mundus transibit
et concupiscentia eius; qui autem fecerit uoluntatem
dei, manet in aeternum, sicut et deus manet
in aeternum.