Nec alia documenta tibi proferam. quibus Manichaei
error adparet, quam ex epistula tua. scribis habere te et
agere gratias ineffabili ac sacratissimae maiestati
eiusque primogenito, omnium luminum regi, lesu
Christo. dic mihi quorum luminum sit rex Iesus Christus?
eorumne, quae fecit, an eorum. quae genuit? nos enim dicimus
deum patrem genuisse filium aequalem sibi, creasse
autem per eum, hoc est condidisse ac fecisse creaturam inferiorem,
quae utique non est, quod est ille, qui fecit et per
quem fecit. itaque quoniam per eum fecit saecula, recte ab
apostolo dictus est rex saeculorum, tamquam superior inferiorum
et regendi potens, regens ea, quae regimine indigeant.
tu autem cum legum Christum regem luminum appellas. si
genuit ea, cur non sunt aequalia generanti ? si autem dicis.
aequalia, quomodo rex eorum est, cum regem necesse sit
regere nec ullo pacto fieri possit. ut sint ea, quae reguntur,
ei, a quo reguntur, aequalia? quodsi non genuit, sed fecit
haec lumina, quaero unde fecerit. si de se ipso propagauit,
cur ergo inferiora sunt? cur degenerauerunt ? si autem non
de se ipso. dic unde ? an forte nec fecit nec genuit lumina
quibus regnat? habent ergo originem propriam atque naturam, sed
profecto inualidiorem, ut a potentiore uicino uel patiantur se
C 3 que C utriquf C 4 contemplandaum
C posita scripsi: sine b Maur. 7 epiatule C scribis
enim b 9 eius qui C 11 eorume C 14 quae] ut C non est om. C
quam C illę C fęcit C 15 secula C 16 dictus* C seculormn C
∗∗ras. anle ca eras. an) C 17 ea que C 18 apellas C
20 rege C 21 eaque C 22 aequalia] similia b quosi C 23 quero
propagasse C 24 quur (bis) C cur degenerauerunt om. b
25 se om. C fecit nec om. C 26 adque C 27 nitino C
tenebrarum iam duas esse naturas, alteram alterius egere
auxilio. sed neutram ex alterius pendere principio ? hanc profecto
opinionem tu repudiabis, quoniam Manichaeo maxime
aduersa est, qui non duas naturas, regem luminum et lumina,
quae reguntur, sed duas naturas. regnum luminum et regnum
tenebrarum, persuadere conatur. refugies igitur ad id, ut genita
dicas haec lumina . ubi cum quaesiero, cur infirmiora sint.
contendere fortasse temptabis aequalia. sed cum retulero:
quae causa est, ut regantur? negabis regi. hinc respondebo:
cur habent regem ? ubi non uideo, quid restet ingenuitati
tuae, nisi ut te paeniteat tale ostium posuisse in epistula
tua, per quod tu ipse exire non possis. sed etiam cum te
paenituerit et dixeris non ideo Manichaeum uictum putari
oportere, quod tu aliquid in litteris tuis incautius posuisti.
innumerabilibus locis de libris Manichaei recitabo regnum
lucis ab eo uocari. quod regno tenebrarum naturaliter constituit
esse contrarium, nec regnum, sed regna, quandoquidem
in ipsa epistula ruinosi Fundamenti cum de deo patre loqueretur.
nullo, inquit, in regnis eius aut in digente aut
infimo constituto. ubi autem regna sunt, quis tam caecus
est, qui non intellegat aequales reges his, quibus regnant,
omnino esse non posse? quid igitur tam uicinum, si uelis
aduertere, et tam conueniens honestati pectoris tui, quam ut
te non paeniteat illud in epistula posuisse ? est enim uerissime
Iesus Christus rex luminum nullo modo sibi aequalium,
C excepte C ei pacto (in mg. al. expecta) b
2 alterios C ęgerę C 4 oppinionem C repndias b manicheo C
maxime C 6 que C post naturas er, u. anteced. regem - reguntur
repet. leguntur in C 8 quesiero C 9 temtabis C 10 que C
negabis] nec abhis C 11 quur C ingenuitati (ti ex te corr. m. 1) C
12 te (s. I. m. 1) C peneteat C 14 penituerit C manichev (v ex o) C
16 innumera∗∗∗bilibus (rea eras.) C manicheis C 17 lucis C1 habeo C
19 epistula C 20 inquid C 21 infirmo b Maur. cecus C 23 uitinum C
uellis 0 24 auertere C 25 peniteat (ni corr. ex ne m. 1) C uerissime
C
te potius fuisse Manichaeum, cuius omnes deceptorias machinationes
ueridica frons epistulae tuae uno ictu arietante subuertit.
quia enim Christus luminum rex est nec de se ipso
genuit inferiora, quibus rex esset, nec ea uicina sibi, quibus
regnaret, adsumpsit, quae nec genuerit ipse nec fecerit, ne
sint duo genera boni, quorum neutrum sit ex altero, sed nec
unum indigens altero, quod a tramite ueritatis alienum est:
restat, ut ea lumina, quibus regnat, quae utique bona sunt,
quia inferiora sunt, non genuerit, quia propria sunt, non
usurpauerit, sed fecerit et condiderit deus.
Si uolueris quaerere, unde fecerit, et imaginari coeperis
adiutoria materiae, quam ipse non fecit, ut ibi non uideatur
omnipotens facere, quod uellet, nisi eum aliqua res, quam
non fecerat, adiuuaret, rursus inexplicabiles caligines erroris
patieris. sed dicta prophetica sobrio ictu intellegentiae sublimi
atque ineffabili maiestati aptissime adiungente ipse dixit,
et facta sunt; ipse mandauit, et creata sunt\', ita uidebis,
quomodo dicatur in catholica fide, quod deus de nihilo
fecerit omnia bona ualde. si enim de aliquo fecit, utique aut.
de se ipso aut non de se ipso; sed si de se ipso, non ergo
fecit, sed genuit . cur igitur inferiora genuit? nam eorum
nisi inferiora essent, rex esse non posset si non de se ipso,
non utique de aliquo, quod ipse non fecit; alioquin de alieno
fecit, et erat iam bonum, quod ipse non fecerat, unde sibi
1 peniteat C aultem C 2 manicheum C 3 ępiltule C hic C
aariftate C subnerterit b Maur. 4 qui C se (i. t m. 1) C
& uitina C 6 que C 7 non utrum C alterao C nec] ne b 8 ante
quod ras. C 9 que C 10 pr.n∗∗ C 12 querere C 18 adiutoriam C
adiatorium Maur. ubi C 14 eum] cum b 15 errorisque C 16 hicta C
eapta b Maw. 17 aptissimi C apertissime b at que ingente C
adiunguntur b post dixit legitur inquiunt in b 19 nihillo C 21 se
r
(med.)om. C ego C 22 quur C 24 aligno C
operum creator, quia erat bonum, quod ipse non creauerat;
non enim de malo alieno lumina, quibus regnaret, efficeret.
relinquitur itaque, ut etiam si de re aliqua fecit, de illa
fecerit, quam ipse iam fecerat.
Ita tit, ut primas origines condendarum rerum de nihilo
deum fecisse fateamur, nisi quia forte ineffabilis ac sacratissimae
maiestatis primogenitum Iesum christum esse dixisti,
non secundum susceptionem hominis, in qua per adoptionem
uocatos, sicut apostolus dicit, et sicut catholica credit fides,
fratres habere dignatus est quibus esset primogenitus, sed
potius secundum ipsam diuinitatis excellentiam uis eum primogenitum
intellegi, ut illa lumina, in quibus regnat, fratres
eius sint, non facti a patre per ipsum, sed geniti a patre
post ipsum, ut sint ipsi postgeniti, ille primogenitus, omnes
tamen de propria patris eademque substantia. quod si ita
credis, primum contradicis euangelio, ubi etiam unigenitus
dictus est — et uidimus, inquit, gloriam eius tamquam
unigeniti a patre — quando nullo modo uerum diceretur, si
sempiterna quoque uirtus eius ac diuinitas, qua consubstantialis
est patri et est ante omnem creaturam, ex eadem substantia
fratres haberet. itaque cum et unigenitum et primogenitum
eum diuina testentur eloquia — unigenitum, quia
sine fratribus. primogenitum, quia cum fratribus — non inuenies,
quomodo utrumque de illo secundum eandem naturam
diuinitatis intellegas. fides uero catholica, quae inter creatorem
creaturamque distinguit, nullam patitur in his duobus nominibus
intellegendi difficultatem, unigenitum eum accipiens
C statuerat b incipi C 2 creatur C 4 etiam om. Maur.
6 i.\'ta (s eras.) C 7 ineffabili Cb 10 uocatus C fidea om. C
11 fratre* om. b 18 pro fratres hab. aemper b 17 euangelo C
18 inquid C 19 quoniam b 20 quoque om. C consnbstantialis (ea
in is corr. m. 1) C 21 ex] nisi ex b 22 pro fratres hab. semper b
primu. genitum. (pot* u eras. m.) C 23 testantnr b eloquia C
25 eandem C 26 chatholica C que C
et uerbum erat apud deum et deus erat uerbum,
primogenitum autem uniuersae creaturae secundum id, quod
apostolus ait: ut sit ipse primogenitus in multis fratribus,
quos ei pater ad fraternam societatem non aequalitate
substantiae, sed adoptione gratiae generauit. lege itaque scripturas,
nusquam inuenies de Christo dictum, quod adoptione
sit filius dei. de nobis autem saepissime legitur: accepistis
spiritum adoptionis filiorum, adoptionem expectantes
redemptionem corporis nostri; ut adoptionem filiorum
recipiamus; praedestinauit nos in adoptionem
filiorum; gens sancta, populus in adoptionem; uocauit
uos per euangelium nostrum in adoptionem gloriae
domini nostri Iesu Christi et si qua talia recordanti
uel legenti occurrerint. aliud est enim per patris excellentiam
esse unicum filium dei, aliud per misericordem gratiam accipere
potestatem filios dei fieri credentes in eum. dedit eis,
inquit, potestatem filios dei fieri. non ergo erant natura,
cum potestatem ut fierent acceperunt credendo in ipsum, cui
unico non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit
eum, ut apud se unigenitum, ad nos primogenitum faceret.
ex illo igitur, quod unigenitus est, non ex carne, non exsanguine,
non ex uoluntate uiri neque ex uoluntate carnis,
sed ex deo natus est; ex illo autem, quod primogenitus in
ecclesia fratribus factus est, uerbum caro factum est et
habitauit in nobis. nos quoque, in quantum naturaliter
filii irae fuimus, hoc est uindictae filii uinculo mortalitatis
obstricti, quamuis illo creante atque instituente, qui procul
4, 4 11 Eph. 1, 5 12 I Petro 2, 9 n Thess. 2, 12 sq. 20Rora. 8,82
26 Ioh. 1, 12 sqq. 27 cf. Ephes. 2, 8
2 uerba. (m era.) 0 6 ei] et C aotietatem C 6 adoptionS C
7 adoptionis b 8 sepissime C 11 predistinAuit C 18 gloria C
15 uelle genti C 16 misericordiam C 17 potes tatem C 18 inquid C
filius C 19 acciperunt C ipso C 20 nobis (i «r u corr.) C *omniius
(h eras.) C 21 aput C 26 eC 87 uindicte C
et pondere disponit et format. tamen ex carne et sanguine et
ex uoluntate carnis nati sumus; in quantum autem accepimus
potestatem filii dei fieri, nec nos ex carne et sanguine aut ex
uoluntate uiri aut ex uoluntate carnis, sed ex deo, non quidem
coaequante natura, sed adoptante gratia nascimur.
Deinde si iam concederem non esse unicum patri Christum
Iesum secundum eiusdem substantiae diuinitatem, sed
habere fratres post se natos, quibus esset primogenitus, quomodo
rex eorum esse potest ? quaeso te, an auderes dicere
eo fortiorem natum esse, quo priorem? puderet certe ita
sentire. non autem ita sentis . quid igitur sentis P leni animum
tuum et placabilem te redde considerandae sine pertinacia
ueritati. hoc enim etiam abs te requiram, quomodo intellegas
primogenitum Iesum Christum in illa diuina atque optima
aeternaque substantia: utrum tempore primus est genitus, ut
posteriore tempore natos in illo regno intellegamus, quibus
est primogenitus — neque possimus dicere, quot horis uel
diebus mensibusque aut annis maior sit, qui ortus est prior,
sed tamen aliquo interuallo atque spatio temporali has generationes
discretas esse cogitemus — an uero non tempore,
sed ipsa excellentia sublimioris utique maiestatis, qua etiam
rex esse fratribus luminibus meruit, primogenitum accipiamus
tamquam in aliquo genitum principatu. si responderis eum
tempore fratribus priorem esse atque maiorem, ut iam ex
hoc ei regnum in fratres delatum esse contendas, quod eos
C inmensnra C 3 uoluntati C carni C acce
6 4 sangui C 5 nolntati C 6 coequante C 9 fratres] semper b
posse C natus C 10 posset b Maur. audires C 13 considerande
C pertinatia C 16 primnmgenitum C adque C
17 posteriore tempore] posteriores b Maw. natus C 18 possumus b
quot] qfl C 19 mensibus que C 20 intellaallo (m. 1 corrJ C
21 anQ C 22 ntllntique C que C 23 esset Cb 24 tamqua C
principatu. (m erae.) C 25 adque C 26 ei] et C fratres]
super b
essent, quid dicis, frater? itane praecipitabis cor tuum
in hoc inpietatis abruptum, ut existimes in illam diuinam
summamque naturam mutabilitatem temporis cadere et credas
ibi aliquid existere, quod ante non fuerit ? an quia oportebat
inde aduersus tenebrarum gentem lumina progredi, progressiones
ipsas generationes uocas, quas temporaliter factas putas,
ut temporaliter pugnaretur? non ergo poterat unum lumen
sufficere, quod totum illud bellicum negotium diuina uirtute
perageret. aut si multis opus erat, hocne in spiritalibus sentiendum
est, ut angustum arbitremur aditum fuisse, qua simul
exire non possent, ut ex eo, quod unus e fratribus prior exisset,
et primogenitus dici et rex fieri ceteris mereretur? nolo
minutatim singula persequi, ne ingenio tuo ualenti ex paucis
cuncta conspicere nimis onerosus sim. erige igitur aciem
mentis, nebulas contentionis absterge, uidebis profecto neque
secundum locos neque secundum tempora, motus, progressus,
exortus, occasus ullasue conuersiones fieri posse nisi in creatura
mutabili: quae tamen nisi esset ex artifice et conditore
deo, non dixisset apostolus: et coluerunt et seruierunt.
creaturae potius quam creatori, qui est benedictus
in saecula.
In hac enim sententia maxime duo sunt necessaria, quae
mecum intuearis peto: unum, quia, si creatura aliena esset a
deo, non eius creator deus ab apostolo diceretur; alterum,
quia, si unius eiusdemque substantiae creator et creatura
esset, non reprehenderentur, quia seruierunt creaturae potius
in ras.) C 2 precipitabis C 4 summam que C
5 quia] forte b 7 ipsas (bis scr.) C 10 simultis C hoc nč b
spiritalius b 11 aut C arbitraremur C 12 possint Cb ex (s. I. tfI. t) C
e* (z er.) C exiret b 13 cqteris C 15 honerosus C igitur om. C
atiem C 16 nebula C contentiones C nideo b Maw. pfeccione
que C 17 loca Maur.18 illa snae C conuersione C creatoram C
19 que C 20 et coluerunt om. b colue*runt C 22 secula C 23 que C
24 creatura om. C 25 (et 26) creatnr C
atque substantia non recessissent. quomodo enim nemo potest
seruire filio, qui non seruiat et patri, quia utriusque est una
substantia: sic nemo potest seruire creaturae nisi seruiens
creatori, si esset utriusque una substantia. unde si iam discernis
et sapis, plurimum intenderes esse inter creatorem et
creaturam . atque oportet intellegas prolem creatoris non esse
creaturam; nam si esset, non esset inferior, sed aequalis
eiusdemque substantiae, ac per hoc quisquis coleret eique
seruiret, simul etiam creatori eius et patri cultum seruitutemque
praeberet. cum uero reprehenduntur ab apostolo et detestabiles
habentur, qui coluerunt et seruierunt creaturae
potius quam creatori, satis ostenditur illius et huius diuersas
esse substantias. sicut enim non potest uideri, hoc est intellegi
filius, nisi in ipso intellegatur et pater — ipse enim
dicit: qui me uidit, uidit et patrem — sic non potest coli
filius nisi in eo colatur et pater. et ideo si creatura filius
esset, non coleretur sine creatore neque damnarentur, qui
creaturam potius quam creatorem coluerunt. perspicis itaque
iam, ut arbitror, non tibi congruere, ut dicas primogenitum
secretissimae atque ineffabilis maiestatis et omnium luminum
regem Iesum Christum, nisi Manichaeus esse destiteris, ut
creaturam a creatore discernas, ut Iesus Christus et unigenitus
sit secundum id, quod uerbum dei est, deus apud deum
pariter incommutabilis et pariter aeternus, non rapinam arbitrans
esse aequalis deo, et primogenitus omnis creaturae
secundum id, quod in ipso condita sunt omnia in caelis et
C 3 quia∗∗∗ (non eras.) C 6 et creaturam om. C
8 creaturam . nec sibi esse inferiorem sed equalem eiusdemque sqq. b
9 eiusque C ac] hac C quisquis] si quis b 11 destestabiles C
nl
18 uius C 16 me dit (m. 1 superscr.) C uidet (bis) b 18 sine
creaturç C damnaretur b 19 prospicia C 21 secretissima (c corr.
«r g) C adque C 22 manicheus C 24 dl (s. I. m. 1 superacr.) C
aput C 25 incommotabilis C 27 celis C.
uerba apostoli ad Colossenses.
Quapropter cum abs te quaero, unde facta sit uniuersa
creatura quamuis in suo genere bona, creatore tamen inferior
atque illo incommutabili permanente ipsa mutabilis, non inuenies
quid respondeas, nisi de nihilo factam esse fatearis.
et ideo potest uergere ad nihilum, quando peccat illa creatura,
et portio, quae potest peccare, non ut nihil sit,. sed ut minus
uigeat minusque firma sit. nam minus uigere et minus ualere,
si animo perducas ad ultimum, remanet nihil. diligit ergo
sponte uanitatem, cum deserta soliditate ueritatis opinabilia
sequitur, id est mutabilia. cum autem inde meritas poenas
luit, subicitur non sponte uanitati, sicut subiecta est in homine
peccante. hinc enim ait apostolus: omnis creatura
uanitati subiecta est non sponte, quia et in homine
omnis est. inest quippe homini et inuisibile quid secundum
animum et uisibile secundum corpus; omnis autem creatura
partim est uisibilis, partim inuisibilis, nec tamen omnis in
pecore, cui mens intellectualis non inest. in spem sane subiectam
esse dicit propter misericordiam liberantis per remissionem
peccatorum et adoptionem gratiae. tu uero si fateri
nolueris a patre per filium in bonitate spiritus sancti, quae
trinitas consubstantialis et aeterna et incommutabilis semper
manet, de nihilo factam esse creaturam, bonam quidem, sed
tamen inparem creatori atque mutabilem, cogeris utique sacrilegia
dicere, ut aliquid deus de se ipso genuerit, quod non
C oppinor C 2 colosenses C 3 quero C sit facta b
4 quamuis] quam nisi Cb bono b creaturea C 6 uihsi C facta C
8 que C 9 uigiat C quefirma C 10 omnino b Maur. 11 unitatem C
deserto C 12 penas C 13 nanitatis C 14 apostolos C 15 uanitate (pr.
d
a m. 1 superscr.) C omine C 16 quisecundum (d m. 1 superscr.) C
17 animaum C animam b uisibili C 19 mens sit Cb inest] inest
(in m. 1 superscr.) C eat b 20 remiaionem C 22 boni/// sps (ras.
quattuor litter.) C que C 28 cumsubstantialis C etttema C
25 utiquę C sacrilegi adicere a
dixeris, erit utrumque mutabile. quae maior inpietas quam
ista credere ac dicere et malle peruersa opinione deum in deterius
quam correcta ratione se ipsum in melius commutare?
si autem timueris dicere mutabilem deum, quia reuera magna
est et apertissima inpietas. dixeris etiam creaturam esse incommutabilem,
ut eam parem facias creatori et unius eiusdemque
substantiae, rursus tibi tua epistula respondebit. unde
est enim anima illa, quam ponis in medio spirituum, cui a
principio dicis naturam suam dedisse uictoriam, eique
legem condicionemque proponis, quia, si una cum spiritu
uirtutum fecerit, habebit cum eo uitam perpetuam
illudque possidebit regnum, ad quod dominus noster
inuitat; si uero ab spiritu uitiorum incipiat trahi ac
post consensum paenitudinem gerat, habebit harum
sordium indulgentiae fontem. his certe uerbis ex epistula
tua recognitis simul etiam recognoscis mutabilem te animae
constituisse naturam. aliquando enim consentire spiritui uitiorum
ac rursus paenitudinem gerere quid est aliud quam
nunc in melius, nunc in deterius commutari ? et hoc te manifestissima
ueritas conpulit dicere. ipsa enim anima tua, si
dissimulare uelles, urgueret te adtendere mutabilitatem suam,
et totiens, ex quo natus es, per uarias uoluntates, doctrinas,
obliuiones consensionesque mutata testis sibi fieret ac nulla
extrinsecus documenta quaeritaret.