Numquid pro nobis laqueo suo
ludas traditor mortuus est aut eius uos moribus tinguitis,
cuius facta sectantes raptis thesauris ecclesiae nos Christi
heredes potestatibus saeculi uenumdatis?
Augustinus respondit: Non pro nobis Iudas, sed Christus
mortuus est, cui dicit ecclesia toto orbe diffusa: respondeam
exprobrantibus mihi uerbum, quoniam in
uerba tua speraui. cum ergo audiam uerba domini
P 19 ita 0 25 tingitia v
27 uenandatiB Q 31 super speraui Pml
Iudaeam et Samariam et usque in totam terram et
per prophetam: in omnem terram exiit sonus eorum
et in fines orbis terrae uerba eorum, malorum commixtio
corporalis me nulla perturbat, si noui dicere: suscipe
seruum tuum in bono, non calumnientur mihi superbi.
non ergo curo uanum calumniatorem, quia idoneum
teneo promissorem. si autem de rebus uel locis ecclesiasticis
quos tenebatis et non tenetis querimini, possunt et Iudaei se
iustos dicere et iniquitatem nobis obicere, quia locum in quo
impie regnauerunt modo christiani possident. quid ergo indignum,
si ea quae tenebant haeretici secundum parem domini
uoluntatem catholici tenent? ad omnes enim similes, id est
ad omnes impios et iniquos illa uox domini ualet: auferetur
a uobis regnum dei et dabitur genti facienti iustitiam.
an frustra scriptum est: labores impiorum iusti
edent? quapropter magis mirari debetis, quod adhuc tenetis
aliquid quam quod aliquid amisistis. sed neque hoc miremini;
paulatim enim cadit paries dealbatus. respicite tamen Maximianistas,
quae loca tenebant et quibus inde agentibus et expugnantibus
pulsi sint. et si haec pati iustitia est et facere
iniquitas, aude loqui, si potes, primo quia uos fecistis, illi
passi sunt, deinde quia secundum regulam iustitiae huius tu
inferior inueniris. illi enim per iudices a catholicis imperatoribus
expulsi sunt de locis antiquis, tu autem nec per ipsorum
imperatorum iussa de basilicis expelleris unitatis. unde,
nisi quia minoris meriti es non solum ceteris collegis tuis
sed etiam istis ipsis, quos certe ut sacrilegos plenarii concilii
uestri ore damnastis?
16 Ps. 104, 44 om.) 0 exiuit v, cf. p. 38, 26 et Ep. c. Don.
8, 21 6 bonmn Pv 7 ydoneum P 9 quos] quas 0 quae v 15 dei
om. P 17 magis s. I. 0 21 sunt Pml 24 aj non a PQ 25 de]
ex v 27 quia nisi quia Otnl
Nos enim, ut scriptum est,
baptismo nostro Christum induimus traditum, uos uestro contagio
Iudam induitis traditorem.
Augustinus respondit: Possem et ego dicere: (uos
uestro contagio Optatum induitis proditorem raptorem oppressorem
separatorem*. sed absit ut cupiditas reddendi maledicti
me in aliquam prouocet falsitatem; nec uos enim illum induitis
nec nos istum. itaque si quisquam ad nos ueniens in nomine
Optati se baptizatum esse respondeat, et baptizabitur in
nomine Christi, et uos quotquot a nobis uenientes baptizastis,
si in nomine Iudae traditoris se baptizatos dixerant, non reprehendimus
quod fecistis. si autem in Christi nomine baptizati
erant, non uidetis quanto errore arbitremini uarietate humanorum
uitiorum diuina sacramenta uariari aut uitae cuiusquam
sordibus pollui?
Sed si istae sunt partes, nihil
nobis praeiudicant nomina eompartis. duae namque uiae
sunt, una angusta qua pergimus, altera est impiis qua peribunt;
et tamen longe discernitur uocabuli aequalitas, ne uia
iustitiae consortio nominis maculetur.
Augustinus respondit: Timuisti comparatam multitudini
uestrae multitudinem orbis terrarum et ad paucitatis laudem
per angustam uiam gradientis te conferre uoluisti. utinam
non ad eius laudem, sed ad ipsam uiam te contulisses! profecto
perspiceres eandem paucitatem in ecclesia esse omnium
gentium, sed paucos dici iustos in comparatione multorum
iniquorum, sicut in comparatione paleae possunt pauca grana
dici uberrimae segetis, quae tamen per se ipsa in massam
redacta implent horreum. nam sicut in tribulationibus amissorum
locorum, sic etiam in paucitate, si in his putas esse
iustitiam, te ipsi Maximianistae superabunt.
22 cf. Mattb, 7, 14 scripri mei non 0 me ad PQx induiti 0 8 quisque
Omlv 17 compartis] cum paucis PQ 23 gradientis scripsi gradientem
codd, v
Primo psalmo Dauid beatos
et impios separat, non partes scilicet faciens, sed ab omnibus
impiis separans sanctitatem: beatus uir qui non abiit in
consilio impiorum et in uia peccatorum non stetit
— ad uiam iustitiae redeat, qui errauerat ut periret — et
super cathedram pestilentiae non sedit — cum ita
commoneat o miseri, quid sedetis? — sed in lege domini
uoluntas eius et in lege domini meditabitur die ac
nocte. et erit uelut lignum quod plantatum est circa
decursus aquarum, quod fructum suum dabit in
tempore suo. et folium eius non \'decidet, et omnia
quaecumque fecerit prospera procedent. non sic impii,
non sic: sed tamquam puluis quem proiciet uentus
a facie terrae — implet oculos, ut excaecet —. propterea
non exurgent impii in iudicio neque peccatores ita
consilio iustorum, quoniam scit dominus uias iustorum,
et iter impiorum periet.
Augustinus respondit: Quis non in scripturis discernat
haec duo genera hominum? sed uos maledici paleae crimina
etiam frumentis obicitis et, cum sola palea sitis, solum frumentum
uos esse iactatis. prophetae autem ueridici utrumque
hoc genus ante uentilationem, quae in die iudicii futura est,
permixtum esse dicunt per totum mundum, id est per totum
agrum domini. uerumtamen admoneo ut istum primum psalmum
Graece legas: ita non audebis pro crimine obicere orbi terrarum
partem Macarii, quia forte intelleges cuius Macarii sit pars
in omnibus sanctis, qui per omnes gentes benedicuntur in semine
Abrahae. quod enim scriptum est Latine \'beatus uir\', Graece
habet
si malus fuit, nec in hac sorte est nec huic sorti obest; si
0 13 proicit PQrJ 14 execet Pml 15 exsurgent
v 16 concilio Pv 18 in om. 0 27 qui scripsi quae codd. v,
cf. Cresc. IIII 61, 74 28 latine scriptum est PQ 29 macarios 0
macharios PQ aner codd. qui] cui 0
et non in altero.
Nostri autem baptismatis
laudes idem psalmographus decantauit: dominus pascit me
et nihil mihi deerit: in loco pascuae ibi me collocauit.
super aquam refectionis educauit me:, animam
meam conuertit. deduxit me super semitas iustitiae
propter nomen suum. nam et si ambulauero in medio
umbrae mortis — si me, inquit, persecutor occidat —,
non timebo mala, quoniam tu mecum es, domine.
uirga tua et baculus tuus ipsa consolata sunt me —
inde uicit Goliam D(aaid) oleo chrismatis loricatus —. parasti
in conspectu meo mensam aduersus eos qui
tribulant me. impinguasti oleo caput meum, et calix
tuus inebrians perquam optimus. et misericordia
tua subsequetur me omnes dies uitae meae, ut inhabitem
in domo domini in longitudinem dierum.
Augustinus respondit: Iste psalmus de his loquitur, qui
bene suscipiunt baptismum et sancto sancte utuntur. non enim
uerba ista etiam ad Simonem magum pertinent, qui tamen
eundem sanctum baptismum accepit; et quia eo sancte uti
noluit, non ideo illum inquinauit aut repetendum talibus docuit.
sed quia Goliae commemorationem fecisti, attende illum de
ipso Golia psalmum et uide, quia in cantico nouo deuictus est
— ibi enim dicitur: deus, canticum nouum cantabo
tibi, in psalterio decem chordarum psallam tibet
uide, utrum ad hoc canticum pertineat qui orbi terrarum
non communicat. alibi enim dicitur: cantate domino canticum
nouum, cantate domino omnis terra. omnis
ergo terra, in cuius unitate non estis, cantat canticum nouum,
0 6 anima Oml 9 persequutor Q 10 domine
om. P 11 me conaolata sunt PQ 12 golia Oml Dauid oleo scripsi
dolio Oml oleo Om2PQv loricatus scripsi loricatas Oml loricata
OmSPQv 20 symonem codd. 21 qui 0 24 depictus v 26 cordarum
Q 28 non om. 0
me et nihil mihi deerit et cetera. non sunt haec uerba
zizaniorum, quamuis usque ad messem in una segete tolerentur;
non sunt uerba paleae, sed tritici, quamuis eadem pluuia
simulque nutriantur, eadem area simulque triturentur, donec
ultimo uentilabro ab inuicem segregentur, quae duo utique
communiter unum habent baptismum, quamuis non sint unum.
sed etsi pars uestra esset ecclesia dei, certe fatereris istum
psalmum non ibi pertinere ad furiosas cateruas circumcellionum.
aut si et ipsi per semitas iustitiae deducuntur, quare negatis
eos comites uestros esse, cum uobis obiciuntur, quamuis plerumque
paucitatem concisionis uestrae non uirga et baculus
dei, sed fustes eorum consolentur, quibus uos et aduersus
leges Romanas tutos esse arbitramini; in quos incurrere quid
est aliud quam ambulare in medio umbrae mortis? sed non
timet mala cum quo dominus est. certe tamen non audebis
dicere etiam istorum furiosorum esse uerba quae in hoc psalmo
cantantur, et tamen habere eos baptismum non solum confitemini,
sed etiam profitemini. non dicunt ergo ista nisi qui
aqua sancta reficiuntur, sicut omnes iusti dei, non qui ea male
utendo subuertuntur, sicut magus ille a Philippo baptizatus,
et tamen ipsa in utrisque una atque sancta est. non dicunt
ista nisi qui ad dexteram pertinebunt, sed tamen eadem pascua
sub uno pastore et oues et hirci pascuntur, donec ut debita
recipiant segregentur. non dicunt ista nisi qui de mensa domini
uitam sumunt sicut Petrus, non iudicium sicut ludas,
et tamen ipsa utrique fuit una, sed non utrique ualuit ad
unum, quia ipsi non erant unum. non dicunt ista nisi qui oleo
sancto etiam in spiritu beatificantur sicut Dauid, non qui in
solo corpore consecrantur sicut Saul, et tamen, cum ambo
unum sumpsissent, non eis impar sacramentum, sed impar
meritum fuit. non dicunt ista nisi qui calicem domini in uitam
PQ 3 tolerantur Oml 5 tribulentur codd. 12 paucitate
0 15 immedio 0 18 eos habere PQ 19 erga 0 24 hyrci P
et bibunt, sicut apostolus ait, et tamen utrisque non
unis calix ille unus est, inebrians ad capessenda caelestia
martyres, non ad funestanda praecipitia circumcelliones. memento
ergo sacramentis dei nihil obesse mores malorum hominum,
quo illa uel omnino non sint uel minus sancta sint,
sed ipsis malis hominibus, ut haec habeant ad testimonium
damnationis, non ad adiutorium sanitatis. saltem quippe ipsa
uerba ultima psalmi huius considerare debuisti et propter eos,
qui baptismo accepto apostatant, intellegere non ab omnibus
qui sanctum baptismum accipiunt posse dici: ut inhabitem
in domo domini in longitudinem dierum, et tamen
siue permanentibus siue lapsis, cum ipsi non sint unum, baptismus
unus est, et cum ipsi non utrique sancti sint, baptismus
in utrisque sanctus est, quia et apostatae, si redeant, non
quasi eum amiserint baptizantur, sed quod in se permanenti
iniuriam fecerint humiliantur.
Ac ne uos sanctos esse dicatis,
primum id assero, quia qui non fuerit innocens non
habet sanctitatem,
Augustinus respondit: Ostende nobis tribunal ubi sedisti,
ut ante te staret orbis terrarum, et quibus oculis non
dico conscientias omnium, sed uel actus inspexisti et discussisti,
ut eum perdidisse innocentiam iudicares. ille qui raptus
est usque in tertium caelum dicit: sed neque ego me
ipsum diiudico, et tu de uniuersa terra qua hereditas Christi
dilatatur audes ferre sententiam? deinde si satis absolutum
tibi uidetur quod dixisti: qui non fuerit innocens non habet
sanctitatem, quaero, si non habebat Saul sacramenti sanctitatem,
quid in eo Dauid uenerabatur, si autem habebat innocentiam,
quare innocentem persequebatur. nam eum propter sacrosanctam
unctionem et honorauit uiuum et uindicauit occisum, et quia
Oml 11 baptisma
14 baptimus 0 16 amiserant Pml 18 ac] at Pv
ecce Saul non habebat innocentiam et tamen habebat
sanctitatem non uitae suae — nam hoc sine innocentia nemo
potest —, sed sacramenti dei quod et in malis hominibus
sanctum est.
Nam si legem perfidi nostis,
sine iniuria ipsius legis hoc dixerim: hanc et diabolus nouit.
namque domino deo in causa lob iusti quasi iustus ita de
lege respondit, sicut scriptum est: dixit dominus diabolo:
respexisti in puerum meum lob, quia non est similis
illi in terra, homo sine malitia, uerus dei cultor,
abstinens se ab omni malo, perseuerans in simplicitate:
tu autem petisti ut omnem rem illius perderes
sine causa. et respondit diabolus et dixit domino:
corium pro corio, et omne quodcumque habuerit homo
pro anima sua dabit. ecce legaliter loquitur qui nititur
contra legem. et iterum dominum Christum sermonibus suis
sic ausus est adtemptare, sicut scriptum est: assumpsit
diabolus Iesum in sanctam ciuitatem, et statuit eum
super pinnam templi, et dixit ei: mitte te deorsum;
scriptum est enim quia angelis suis mandauit de
te, ut manibus tollant te, ne forte offendas ad lapidem
pedem tuum. ait Iesus: iterum scriptum est:
non temptabis dominum deum tuum. nostis, inquam,
sicut diabolus legem, qui in suis conatibus uincitur et in
actibus erubescit.
Augustinus respondit: Possem quidem quaerere abs
te, in qua lege scripta sint uerba quae diabolus dixit, cum
sanctum uirum Iob apud deum criminaretur, si hoc mihi esset
propositum demonstrare, legem, quam dicis diabolum nosse,
te ipsum non nosse; sed quia non inde inter nos quaestio est,
Pml 16 nititur] nitur Q 18 attentare PQv 23 ait
Iesus om. 0 sed iterum 0
legis peritum, quasi nos dicamus omnes qui uerba legis nouerunt
iustos esse. quid ergo te adiuuet quod de diabolo commemorare
uoluisti, non uideo, nisi forte ut nobis ueniret in
mentem, quomodo ipsum diabolum uos imitemini. sicut enim
ille contra latorem legis proferebat uerba legis, sic et uos
uerbis legis accusatis homines quos ignoratis, ut dei promissis
quae in ipsa lege conscripta sunt resistatis. deinde uellem
mihi diceres, confessores illi uestri quando se ipsos praecipitant,
cui ducunt martyrium, utrum Christo qui talia suggerentem
diabolum reppulit, an potius ipsi diabolo qui talia
Christo facienda suggessit. duae sunt maxime uiles atque usitatae
mortes eorum qui se ipsos interimunt, laqueus et praecipitium.
tu certe dixisti in primis partibus huius epistulae:
laqueo traditor periit, laqueum talibus dereliquit. hoc ad nos
omnino non pertinet; neque enim ueneramur nomine martyrum
eos qui sibi collum ligauerunt. quanto autem nos probabilius
in uos dicimus: \'magister traditoris diabolus praecipitium
Christo suadere uoluit et repulsus est\'! quid ergo dicendi sunt
quibus hoc suasit et auditus est? quid enim nisi inimici Christi,
amici autem diaboli, discipuli seductoris, condiscipuli traditoris?
spontaneas enim mortes ab uno magistro utrique didicerunt,
ille laqueum, isti praecipitium.
Sed ut uestra singula destruamus,
si sacerdotes uos dicitis, sic a domino deo dictum est per
prophetam: ultio domini super falsos sacerdotes,
Augustinus respondit: Quaere potius quid uerum dicas,
non unde maledicas, et quid doceas, non quid obicias.
Si cathedram uobis miseri uindicatis,
ut superius diximus, habetis illam profecto quam
Oml 6 uos] 00si 008 Q uos e v 10 dicant Chnl dlcant
EratmLouan. (ducere martyrium dictum est ut d. pompam, chorum et
mn,) 11 repulit v 12 facienda christo Qml 17 autem] enim PQ
20 enim om. PQ 25 uos] add. esae Qml 28 non quid] nunquid Pml
30 illam om. P
Dauid propheta psalmographus pestilentiae cathedram pronuntiauit.
nobis enim iuste relicta est, quia eam sancti sedere
non possunt.
Augustinus respondit: Et haec non uides non aliqua
esse documenta, sed uana conuicia. hoc enim est illud quod
paulo ante dixi: uerba legis dicitis, sed in quos dicatis non
attenditis, sicut diabolus uerba legis dicebat, sed cui diceret
non agnoscebat. ille caput nostrum sursum ascensurum deorsum
uolebat deicere, uos autem corpus eiusdem capitis, quod
per totam terram diffusum est, ad exiguam partem uultis redigere.
certe ipse paulo ante dixisti nos legem nosse et legaliter
loqui, sed in actibus erubescere. dicis quidem ista nihil
probans; sed etsi de aliquibus probares, de his ceteris non
praescriberes. uerumtamen si omnes per totum orbem tales
essent quales uanissime criminaris, cathedra tibi quid fecit
ecclesiae Romanae in qua Petrus sedit et in qua hodie Anastasius
sedet, uel ecclesiae Hierosolymitanae in qua Iacobus
sedit et in qua hodie Iohannes sedet, quibus nos in catholica
unitate conectimur et a quibus uos nefario furore separastis?
quare appellas cathedram pestilentiae cathedram apostolicam?
si propter homines quos putas legem loqui et non facere,
numquid dominus Iesus Christus propter Pharisaeos, de quibus
ait: dicunt enim et non faciunt, cathedrae in qua sedebant
ullam fecit iniuriam? nonne illam cathedram Moysi commendauit
et illos seruato cathedrae honore redarguit? ait enim:
cathedram Moysi sedent. quae dicunt facite, quae
autem faciunt facere nolite. dicunt enim et non
faciunt. haec si cogitaretis, non propter homines quos infamatis
blasphemaretis cathedram apostolicam cui non communicatis.
sed quid (id) est aliud quam nescire quid dicere
et tamen non posse nisi maledicere?
23, 3 26 Matth. 28, 2-3 8. I. 0 10 terram totam Q diffum (sic) Q 17 ihero-
Bolimitane Q 19 connectimur v 30 id addidi
Si sacrificia uos facere iudicatis,
(de uobis quippe nequissimis deus ipse sic dicit: facinorosus,
inquit, qui sacrificat mihi uitulum quasi canem
occidat, et qui ponit similaginem quasi sanguinem
porcinum fundat — scitote uestrum sacrificium qui humanum
sanguinem iam fudistis —, et iterum: sacrificia
eorum quasi panis luctus: omnis qui manducabit
ex illo inquinabitur.
Augustinus respondit: Nos dicimus tale cuique fieri
sacrificium, qualis accedit ut offerat et qualis accedit ut sumat,
et eos de sacrificiis talium manducare qui ad illa tales accedunt,
quales et illi sunt; itaque si offerat deo malus et accipiat
inde bonus, tale cuique esse qualis quisque fuerit, quia
et illud scriptum est: omnia munda mundis. per hanc
sententiam ueridicam et catholicam etiam uos Optati sacrificio
non estis polluti, si facta eius displicebant uobis. nam utique
panis illius panis luctus erat, sub cuius iniquitatibus Africa
tota lugebat, sed panem luctus omnibus uobis communem
omnium uestrum malum schismatis facit. nam secundum concilii
uestri sententiam Felicianus Mustitanus humanum sanguinem
fudit. dixistis enim, cum eos damnaretis: ueloces pedes
eorum ad effundendum sanguinem. uide ergo
quale sacrificium offerat quem sacerdotem habetis, cum eum
sacrilegum damnaueritis, et si hoc uobis nihil obesse arbitramini,
rogo uos, uanitas calumniarum uestrarum quid oberit
orbi terrarum.