cum se ipsum in ecclesia quibusdam sibi adiunctis perditis
incendere minaretur, uiro spectabili tribuno et notario Dulcitio,
cui piissimus imperator leges suas exsequendas cura perficiendae
unitatis iniunxit, agenti, ut oportebat, cum furentibus mansuete
et prius ad eundem Gaudentium litteras pacificas danti
duas rescripsit epistulas, unam breuiorem et perlatoribus,
sicut indicat, festinantibus festinatam, alteram uero prolixiorem,
in qua. secundum scripturas se respondisse diligentius
arbitratur. ita ergo scripta eius opitulante domino institui
refutare, -ut etiam qui sunt ingenio tardiores ad omnia me
respondisse non dubitent. nam prius uerba eius ponam, deinde
nostra subiungam non sic, quemadmodum feci, cum Petiliani
litteris responderem. ibi enim per loca singula, quando uerba
ipsius inseruntur, positum est Petilianus dixit, quando
autem mea uerba redduntur, Augustinus respondit. unde
mihi, tamquam mentitus fuerim, calumniatus est, dicens
quod numquam mecum comminus disputauerit; quasi propterea
non dixerit quod scripsit, quia hoc non in uerbis eius
audiui sed in litteris legi, aut ego ideo non responderim,
quia non eo praesente locutus sum, sed scriptis eius uicissim
scribendo respondi. quid faciamus hominibus, qui tale cor
Habent aut eos, quibus sua scripta innotescere cupiunt, tale
A 2 Tba-
mugadensia v, ut Parm. II 4, 8; at cf. Retract. II 85 (59), Tamogadiensi
Cresc. III 29, 33, Tamtigadensis epist. 108, 5, Tamugadi It. Ant. p. 34,
Tamogaziensis NoLprou. Num. 77 3 quibusdam-4 spectabili om. A
9 altera A uero om. fv 17 autem et uerba om. fv 19 cominus Afv
20 alt. non om. d 21 audiui* A 24 sua om. f scripta sua v
et, quando ponimus uerba Gaudentii, non dicamus \'Gaudentius
dixit>, sed uerba epistulae\', et quando respondemus, non dicamus
\'Augustinus respondit\', sed sed haec responsio\'. sic ergo
incipiamus refellere Gaudentii epistulam priorem atque breuiorem.
Uerba epistulae: Honorabili ac nimium nobis, si sic
uolueris, desiderando Dulcitio tribuno et notario Gaudentius
episcopus. ad haec responsio: Non debemus etiam ista discutere,
ne propemodum in superfluis immoremur, cum sint
loca necessaria, quae nos aliquanto diutius loqui cogant.
Religionis tuae scripta percepi per
eos, quos et moribus et instituto suo cunctis caros esse manifestum
est. ad haec responsio: Neque hoc discutiam, quomodo
dixeris \'religionis tuae\' homini, quem potius inreligiosum
putas. reddidisti quippe honorificentiam, sicut reddendam existimasti,
quia ille te honorificentius tractauit in litteris, quas
ad te dedit, quam catholicus haereticum debuit, putans tuam
mentem tali fieri sermocinatione sanabilem.
In quibus tam multa, inquit, a
tua dignatione dicta sunt, quae nunc interim conticesco. sed
quoniam ingenii tui acumen minus aduertit, quod nos in
eodem scripto nec innocentes plenos nec reos asserere potuisti.
ad haec responsio: Quomodo non asseruit reos, quos dixerit
male congregatos? quomodo non asseruit reum, quod dixerit,
quod te duce miserorum animae nefando exitu periturae sint,
adiciens te intellegere debere, quae te et in hoc mundo inuidia
et in illo ultimo desperando iudicio poena poterit manere?
quomodo non asseruit reum, quem sicut potuit exhortatus est,
ut imitandum aliorum secutus exemplum dimisso errore prioris
sic fv 5 ac fv 8 triburio J 16 reddisti J 20-inquid d
23 plene fv 24 aseruit J dixit fv 25 quod] quum f cum v
26 nefande Aml 27 pro te] te in te Af quae] quanta 10 28 desperando-poena]
iudicio desperatio fo poterint permanere J 29 exortatus
J
nos non tribuni uerba defendere, sed haeretici refutare
suscepimus. si quid ergo iste noster tamquam laicus militaris
dixit incautius, quis ei non ignoscat? quis ecclesiae catholicae
de uerbis eius praeiudicandum esse contendat? tu perpensius
considera quid loquaris, quem pars Donati in nostra conlatione,
quae apud Carthaginem facta est, sex aliis adiunctum etiam
defensorem suae diuisionis edidit.
Quodsi criminosos, inquit, existimas,
fugienda est uobis damnanda societas. ad haec responsio:
Plane fugienda est societas criminosorum, sed non respuenda
est correctorum. illud ergo ita salubriter deuitamus, ut hoc
misericorditer uelimus optemus instemus.
Si uero innocentes putas, inquit.
quod etiam ipse dixisti, persecutores nos in fide Christi
constituti sustinere gaudemus. ad haec responsio: Consideraui
litteras tribuni ad te datas et nusquam in eis legi, quod te
dixerit innocentem, sed ab aliis audisse uel cognouisse prudentem.
sic autem in scripturis sanctis non solum boni, uerum
etiam mali uocari solent. nam hoc ibi nomen etiam serpens
hominis deceptor accepit. quod enim quidam interpretati sunt
\'sapientissimum omnium bestiarum\', <prudentissimum> potius
Graeci codices habent, unde in Latinam linguam scriptura
illa translata est. sed si eos putandum est innocentes a tribuno
esse dictos, quos a te ad exitium teneri dixit inuitos.
quid mirum, si et illic fieri credidit, quod in aliis locis factum
esse cognouit? non est ergo unde gaudeas te pati persecutionem,
cum inuenire non possis quomodo te asseras innocentem.
absit autem ut ista persecutio dicenda sit hominum, cum
sit potius pro hominibus liberandis persecutio uitiorum,
om. fv 5 praedicandum J 7 cartaginem J 8 elidit A; an
elegit? cf. delegissent Breuic. l. c. 9 quo si criminosus inquid J
10 est om. f 11 est respuenda fv 12 aalubriter ita fv 14 nos
putas 10 15 nos om. fv 27 persecutioiem J
essetis innocentes, hinc efficeremini nocentes, -quia occidere
cupitis innocentes. qui enim se innocentes conantur asserere
et tamen uitae suae nolunt parcere, quid aliud quam innocentes
conuincuntur occidere?
In hac autem ecclesia, inquit, in
qua dei nomen et Christi, eius! ut etiam ipse dixisti, in
ueritate semper est frequentatum, nos aut uiui, quamdiu
deo placuerit, permanemus aut, ut dignum. est dei familia,
intra dominica castra uitae exitum terminamus, sub ea
scilicet condicione, quia, si uis fuerit operata, tunc id poterit
cuenire. nemo enim tam demens est, ut nullo impellente
festinet ad mortem. ad haec responsio: Neque hoc in tribuni
litteris legitur a te in ueritate inuo-catum nomen dei, quamuis
dixerit . inuocatum. quamquam etiamsi dixisset, posset hoc
intellegi non ad uestram gloriam, sed ad poenam. nam et de
gentibus impiis apostolus dixit: qui ueritatem in iniquitate
detinent, ut et uos facitis, qui ueritatem baptismi
diuini in iniquitate detinetis erroris humani. unde nos cum
uestram corrigimus iniquitatem, non utique debemus illius
sacramenti rescindere ueritatem. profiteris sane, innocens homo,
aliis quidem uerbis, cum ecclesia te ac tuos interituros. cum
enim dicis (in ecclesia, quid aliud uis intellegi nisi cum
ecclesia, quandoquidem id agere ignibus praeparas? haec est
innocentia partis Donati, ut hoc faciatis adiunctis mortibus
uestris, quod etiam apud Carthaginem in inuidiam nostram
de basilicis, quae uestrae fuerunt, sicut potuistis et cum quibus
potuistis, fecisse asseueramini sine mortibus uestris. quis
enim uos non credat zelando fecisse, quod facere etiam moriendo
disponitis? si autem illud non uos fecistis, hoc certe
J 6 inquid J 7 nomen dei fv 8 semper
om. f uiui] ueri f 10 terminabimus f 14 inuocatum in ueritate 10
15 si om. A 16 nestram Aml 17 qui ex que J 18 et
19 in om. Af 24 paras f 25 moribus f 29 zelando] uolendo /
30 uos non fo _;:
si uis
fuerit operata et adiunxisti: nemo est enim tam demens, qui
nullo impellente festinet ad mortem: quanto est ergo dementior,
qui, cum impellatur ad uitam, festinat ad mortem!
Eos autem qui nobiscum sunt,
inquit, testem deum facio eiusque omnia sacramenta, quod
exhortatus sum et impensissime persuasi, ut, qui haberet
uoluntatem egredi, securus publice fateretur. nec nos enim
inuitos retinere possumus, qui didicimus ad dei fidem nullum
esse cogendum. ad haec responsio: Cur autem non te
etiamsi non inuitorum retentorem, tamen ad bonum opus exhortatorem
apertissime profiteris, si quod facturus es bonum
est? an forte quam malum sit et ipse intellegis atque id te
facturum magis ut terreas quam ut impleas comminaris, aut
mentiendo infidelis aut uerum dicendo crudelis ?
(et alia manu:) Opto te incolumem
in rei publicae actibus florentem et a christianorum inquietudine
recedentem. ad haec responsio: Possumus eum et nos
optare et incolumem et in rei publicae actibus florentem, sed
non ab haereticorum correctione quiescentem.
Honorabili et omni
affectu desiderando Dulcitio Gaudentius episcopus. ad haec
responsio: Si omni affectu desideras hominem, quare cum illo
tenere Christi respuis unitatem? an reddendo malum quasi
pro malo, quem tuum persecutorem putas, rebaptizare
desideras? -
Solent sibi, inquit, sola fama noti
cupere aut inserto inuicem aspectu uerba miscere aut incogniti
saltem non horrere praesentiam. tua uero censura, quod
om. f 3 festinent J quando
per comp. J clementior J 4 festinet fv 7 exortatus J 8 enimj
non, sed deJ. J , 9 fidem J 12 fateris / 13 facturum te fv 19 pr.
et om. fv incolumen / 20 quiescentem. Incipiunt uerba posterioris
epie eiusdem dpnatistarum episcopi ad eQdem J Libri primi finis ./
21 Verba epistolae secundae v 27 sibi] igitur f 28 incerto v
absentem me inueneris gratulatum te, quod autem redierim
contristatum, litteris intimasti. ad haec responsio: Non omnes,
qui sibi sola fama noti sunt, uidere inuicem uolunt, sed quos
bene ipsa fama commendat. mirum est autem re uera quod
tibi accidit, ut tu eum desiderandum dicas, a quo te persecutionem
perpeti quereris, ille autem, qui te persequitur, absentem
te malit esse et nolit eum, quem persequitur, inuenire.
sed hoc unde, nisi quia te potius eorum persecutorem uoluit
intellegi, quorum in Christo salutem tua praesentia credidit
impediri?
Sed quoniam praeterita die, inquit,
ne epistulari responso siluissem, propter moram portantium
certa quaeque strictim ac breuiter intirnaui, nunc mihi dignationis
tuae scriptis sacrosanctae legis diuinae uerbis est
respondendum. dominus dicit: innocentem et iustum non
occides et purgatione non purgabis reum. certum est
igitur in dei iudicio pari crimine parique reatu esse deuinctos,
qui reum absoluerit et qui occiderit innocentem. si ante
communionem rei erant a te nominatus Gabinius uel ceteri
fideifragi in malo illi lapsu. consortes, secundum dei uoces
absolui minime debuerunt. si autem tamquam innocentes
uel sancti recepti sunt, quare in ea fide permanentes, unde
uelut sanctos accipitis, occiditis innocentes? ad haec responsio:
Inuidiose et mendaciter loqueris. ille quippe, ad quem loqueris,
non tale praeceptum accepit ut occidamini, sed ut corrigamini;
quod si nolueritis, ne correctionem impediatis aliorum,
in exilium mittemini. quod si a iustis fieri non debet
iniustis, cur etiam falso uoluistis de Caeciliani exilio in nostra
1 te om. f 2 insinuasti / 3 nolant A 7 et om. f 11 dies
inquid J 12 ne in fv 13 atque fv insinuani f 15 dixit fv
16 et om. fv 17 pari] pan J deuinctum / 19 erat f a te]
ante A Gabiniua scripsi gabiius J Gabinus fv caeteri. J 20 fidefragi
fv lapsui A 23 uelud J 24 et om. f 28 iniustis om. f
falsa f uostra A uestra /
a Constantino imperatore dixistis? iste autem tribunus
ad quem scribis, cui legum pro unitate latarum cura mandata
est, usque adeo uult ut uiuas, ut timeat ne ipse te occidas.
ecce constitue tibi ante oculos ipsum et te ipsum! ipse te in
Christi pace uult uiuere, tu in parte Donati te quaeris occidere:
quis uestrum sit tuus persecutor agnosce.
uester, et alii quam plurimi, qui ex uobis ad nos considerata
catholica ueritate transierunt, non ideo tibi uideantur a uestra
contagione non fuisse purgati, quia non sunt a nobis rebaptizati.
hi enim, qui nondum baptizati sunt, a peccatis omnibus
in catholica ecclesia lauacro regenerationis abluuntur,
in eis autem, qui hoc sacramentum non ad auxilium, sed ad
iudicium foris accipiunt, quia nec in desertore uiolamus
characterem regium, fit illud sicut scriptum est: caritas
cooperit multitudinem peccatorum.eccequemadmodum
possunt, quos non oportet baptizari, ipsa catholicae unitatis
caritate mundari, ut non incipiat eis inesse intus quod et foris
inerat, sed incipiat eis prodesse intus quod foris oberat. non
itaque a uobis accipimus uelut sanctos — ad nos enim transeundo
sanctificantur, qui manendo apud uos sancti esse omnino
non possunt — nec uos innocentes occidimus, quos etiam
reos uiuere uolumus.
et nobis obicis deum dixisse: innocentem et iustum non
occides, si innocens et iustus es, quare te occidis? nos te
innocentem et iustum non dicimus et tamen nolumus occidaris:
tu te innocentem et iustum arbitraris et innocenti iustoque
/ 5 constitui fv 8 Gabinus fc
noster om. J 9 uester] noster ur ux (sic) A 10 ibi A 11 uobis /J
12 hii A 13 abluntur A 15 indertore A 16 caracterem A sicut]
quod JD 19 intus inesse fv 21 uellld J 27 es et iustus fo est
Aml occidisti J nos] non Amlf 28 non om. f nolumus] add.
at Iv 29 arbitrararis J iustoque] et insto fo
in dei iudicio pari crimine
parique reatu esse deuinctos, qui reum absoluerit et qui
occiderit innocentem. quare ergo absoluisti Felicianum Maximianistam
reum? quare innocentem occidis et te ipsum? nos
autem nec reum absoluimus, sed ut mereatur absolui prius
corrigi cupimus, nec te innocentem, siue tibi parcas siue te
occidas, si in parte Donati remanseris, iudicamus. nam de
quantalibet innocentia glorieris, te ipsum innocentem occidendo
innocens esse non poteris, nisi forte mihi respondeas et dicas:
(cum me occido, non innocentem utique occido, quia ipsa
uoluntate, qua me occidere statuo, reus efficior animo, priusquam
corpus occidero\\ hoc si dicis, uerum dicis et te miris
modis accusando defendis. cum enim te ostendis in te occi,
dendo prius ipso proposito tuo fieri nocentem, procul dubio
facinore perpetrato nemo te conuincet, quod occideris innocentem.
hac itaque ratione colligitur, quod, cum multi innocentes
ab aliis occidantur, a se ipso innocens nullus occiditur. ea
quippe cogitatione, qua occidere se ipse molitur, innocentia
prius exspoliatur, ut, cum se occidit, non innocens moriatur.
hoc tibi contingeret, si, antequam te occidere praeparares,
innocens esses. nunc uero quia et antea iam haereticus innocens
non eras, non erit, si te occideris, tuae iniquitatis ini-,
tium, sed augmentum.
Nam de sancto Emerito, inquit,
Caesariensi falsa ad nos pro merito fama peruenit. quod si
(sic) esset, audi apostolum dicentem: si exciderunt a fide
quidam illorum, numquid infidelitas illorum fidem
(om. v) fv 2 deuinctum / 3 innocentem
(iustum /) occiderit fv, cf. p. 206, 18 10 pr. occidendo Aml
12 te post modis tr. Iv. 14 tuo scripsi suo J, om. fv innocentem dm2
15 memo Aml conuincit A 17- nullus innocens occidatur fv 18 se
ow. J ipsum f 19 spoliatur / non om. J 20 te] tibi ptf\'J
comp. A occideres, praeparares ut f 25 Caesareensi Av, item infra,
nos scripsi uos Afv. pro certo ff) 26 sic addidi audi coni. xr
ad d apud fv 27 nunquid J
dei euacuauit? absit. ad haec responsio: Dicendum est de
Emerito Caesariensi quod tu dicere timuisti. falsa quidem de
illo fama iactata est, quod catholicus factus sit, sed quemadmodum
hoc audistis, ita totum quod factum est nosse potuistis.
cur ergo laudes coepiscopi tui, cuius tibi pro exemplo
nomen obiectum est, tacere uoluisti? profecto si fecit aliquid
laude dignum in tanto articulo, non abs te fuit utique reticendum.
sed quia laudibus eius non uis ut te inuidere potuisse
credamus, quare ergo tacuisti, nisi quia de illo erubescere
timuisti? uenit ergo Emeritus Caesaream illic positis et
praesentibus nobis. uenit autem non apprehensus cuiusquam
sagacitate, non adductus alterius potestate, sed excitatus propria
uoluntate uidere nos uoluit. uidimus eum, ad ecclesiam
catholicam pariter uenimus, adfuit maxima multitudo: nihil
pro sua seu uestra defensione dicere potuit, communicare
noluit, dilatus perseuerauit, conuictus obmutuit, inlaesus
abscessit. quid fieri potuit pro nostra mansuetudine lenius,
quid pro ueritate catholicae inuictius, quid pro uestra, si
sapiatis, correctione salubrius? cum enim sponte ad nos nisi
pro uobis contra nos dicturus aliquid non uenisset, profecto
dixisset, si quod diceret inuenisset. quaecumque enim cur
ueniret praeparauerat dicere, adiuuante misericordia domini
ante sunt nostra praeuentione refutata quam illius circumuentione
prolata. et certe si putas eum potuisse, sed noluisse
respondere, lege quod cum illo actum est et ipse responde.
si in pacem catholicam transisset Emeritus, diceretis eum
non diuina miseratione consensisse lumini ueritatis, sed ponderi
persecutionis humana infirmitate cessisse. si denique captus
adduceretur inuitus, non inopia respondendi, sed euadendi
A, cf. p. 210, 21 2 merito A dicere tu fv 5 coeepi A
6 oiw A 8 eius laudibus fv 15 seu] add. pro / 16 uoluit A
17 potuit om. f 18 catholica fo alt. pro om. A, sed in ras. p cernitur
19 sapitis fv potuit salubrius / 20 contra uos / non uenisset]
conaenisse A 21 cur scripsi ut Afv 22 inueniret Aml 24 noluisse A
25 ipse om. f 27 non ex in Aml 28 cessise J
quando quidem ultro uenit, profecto quod tacuit non lingua,
sed causa defecit, quod autem transire in unitatem catholicam
noluit, animam superbam confusio pertinacissimam fecit. sed
hoc quantum ad ipsius exitium atque supplicium, tantum ad
aliorum confirmationem salutemque profecit. si enim uiderent
Emeritum nobis communicantem, suspicarentur hominem formidantem;
cum autem uiderunt et in parte Donati permanen.
tem et tamen aduersus fidem catholicam reticentem, magis
illis apparuit contra suos pro nobis silendo clamare. an uero
cum uoce atque ore sano et libero staret, non erat pro causa
nostra contra uos testis idoneus Emeritus ille, ille, inquam,
Emeritus et inimicus et mutus?
apostolica consolari. non propter Emeritum, qui non potuit
plus facere pro uobis, quam quod non inueniens, quid loqueretur
pro uobis, non tamen discessit a uobis, sed propter
alios, qui uestro errore derelicto in societatem catholicam
inmutati in melius aggregantur, commemorasti propterea
dixisse apostolum: si quidam illorum exciderunt a
fide, numquid infidelitas illorum fidem dei euacuauit?
absit. re uera hoc restat, ut excidisse dicantur a fide
qui deo crediderunt, fidem tenere qui hominibus credunt. in
semine tuo benedicentur omnes gentes dominus dixit:
ecce cui credunt, qui ex nobis ad nos transeunt. Caeciliani
peccato perisse transmarinas gentes homines dixerunt: ecce
quibus credunt, qui in uestra societate persistunt. et dicis eos
excidisse a fide, qui fidem dei secuti sunt, et eos fidem dei
habere, qui in uerbis hominum remanserint. ubi est ergo, quod
om. ft) 10 pro nobis om. fv damnare f
11 ernt (— cras.) J 12 nostra scripsi nestra A uestra causa fo uos
scripsi nos Afo Emeritus, inquam fv 14 est f 17 abscessit fv
19 inmutati scrij)si inuuitati A mutati fv 23 et fidem fv 24 dixit
deus fv 28 a fide iml babere dei fv. 29 remanserunt fv
est autem deus uerax, omnis autem homo
mendax, si a fide exciderunt, qui credunt quod dixit deus
dominus uerax, et in fide. persistunt, qui credunt quod dixit
homo mendax?
Fugam mihi, inquit, quasi ex
lege persuades, sed factor legis tantum debet audiri, quia
Paulus apostolus dicit: non auditores legis iusti sunt
apud deum, sed factores legis iustificabuntur. nam
audi et dominum dicentem, quia pastor bonus animam
suam ponit pro ouibus suis, mercenarius autem et
cuius non sunt oues propriae, uidet lupum uenientem
et fugit et lupus rapit eas et dispergit. ad haec responsio:
Ecce quomodo intellegit euangelium pars Donati! itane apostolus
non pastor, sed \'mercenarius erat, quando per murum
in sporta submissus fugit manus eius, qui eum conprehendere
cupiebat, et tu es pastor, qui eas quas domini dicas oues, ut
errore in animo pereant, furore corpus interimant, etiam
tecum uis perdere, tecum quaeris occidere, nec audis pastorem
pastorumque principem dicentem: fur non uenit nisi
ut occidat et perdat? ad hoc uenisti qui abscesseras, ad
hoc redisti qui fugeras? hoc opus furis est et latronis, non
pastoris atque custodis. uerumtamen etiam nobis non te cogentibus
uide, quia omnes collegas tuos qui fugerunt non
pastores, sed mercenarios intellegi noluisti. sed si essent apud
te dominicae oues, aut tecum uenirent, ut etiam te correctum
possent habere pastorem, aut te dimisso fugerent ad pastorem.
mercennarius autem, quem significat dominus, uiso lupo non
9, 25 20 Ioh. 10, 10 A subiungit fv 2 alt. autem om. A 3 deus
dominus om. f 4 dominus om. v 8 sunt s. 1. Aml 10 bonus pastor
fv 11 mercenarius sie A praeter lin. 28 et om. fv 13 dispergunt A
16 sportam summissus / 17 eos quos / domini dicas scripsi dominicas
Afv 18 intimant A 20 que principem om. f 26 ut] aut Af
sicut fugit Secundus uester Tigisitanus, quando Purpurium
Liniatensem de homicidio confessum magisque terribilem, ne
primatum uel episcopatum perderet, timuit corpore autem
etiam boni illi pastores apostoli in persecutione fugerunt nec
ideo tamen oues Christi cura et animo reliquerunt. si ergo
et tu pastor esses, prius in lupi parte non esses, deinde imperium
domini tui, qui seruos suos fugere in persecutionibus
iussit, per os cuiuslibet etiam peccatoris oboedienter audisses
nec contra dominum tuum argumentareris et diceres: facior
legis tantum debet audiri, quia Paulus apostolus dicit: non
auditores legis iusti sunt apud deum, sed factores
legis iustificabuntur.
auditores legis et non factores apud deum iustos
negauit: ab hominibus, quando uerum dicunt, audiri non prohibuit,
ne, sicut tu, loqueretur contra dominum suum dicentem
de quibusdam: quae dicunt facite, quae autem
faciunt facere nolite. dicunt enim et non faciunt.
uides quemadmodum Christus etiam per homines auditores
ac praedicatores legis et non factores alios eam tamen audire
praecepit et eius esse factores; et tu dicis: factor legis tantum
debet audiri., et uolens redarguere quasi persecutorem
tuum loqueris aduersus creatorem tuum. peccatori quidem
dicit dominus: ut quid tu enarras iustificationes meas
et assumis testamentum meum per os tuum?, sed
ideo, quia illi nihil prodest, qui dicit et quod dicit non facit;
prodest autem illi, qui etiam per malum bonum audit et
2, 13 18 Matth. 23, 3 25 Ps. 49, 16 A 3 Limatensem fv 4 perderet uel episcopatum fv
6 relinquerunt Aml 7 tu om. f prior f inperium J 16 non
om. A 17 tu om. J 19 nolite facere fv 20 etiam] et fv 21 ac]
et fv eam ex eas J 22 eius om. f 25 deus fv iustitias fv
26 assummis testamtum J 27 quia om. f ille J 28 etiam om. f
sed speciosa est in uita moribusque factoris, etiamsi
hanc ex ore audierit peccatoris. quantumlibet ergo existima
tribunum esse peccatorem et legis non esse factorem, oboedienter
tamen audi non istum, sed illum etiam per istum
qui dicit: si uos persecuti fuerint in una ciuitate,
fugite in aliam. quid statis? audite et fugite; Christus
hoc imperat, non tribunus. nisi forte respondes et dicis: \'ait
quidem Christus: si uos persecuti fuerint in ista
ciuitate, fugite in aliam; sed quare de ista ciuitate
discedam, quando nec iste meus persecutor est nec ego
Christi sum auditor?\' ac per hoc si manseris, lupus es saeuiens,
et si fugeris, lupus es timens. et quoniam sponsus
dicit: nisi cognoueris temet ipsam, o pulcra in
mulieribus, exi tu in uestigiis gregum et pasce
haedos tuos in tabernaculis pastorum, etiamsi te
pastorem esse gloriaris, tamen, quia de ouili dominico existi,
haedos tuos pascis, non oues Christi.,
Deinde, inquit, quae loca erunt,
quae in hac persecutionis procella undique perturbatos tranquillitati
seruandos tamquam in portum recipiant sacerdotes,
quando dominus dixerit: cum uos persequi coeperint in
hac ciuitate, fugite in aliam [ciuitatem]. tute tunc
fugiebant apostoli, quia neminem pro eis proscribi iusserat
imperator. nunc uero christianorum receptores proscriptionibus
territi pericula formidantes non solum non recipiunt, uerum
etiam uidere timent quos tacite uenerantur. ad haec responsio:
Hoc plane laudo quod agnoscitis uos, sed quod uos non
10,23 om. f 3 audierit ex ore ft) 11 descendam A
eat persecutor fo, utp. 214, 6 12 adiutor A 13 pr. et om. fv 15 gregum
tuorum fv 18 aedes A 20 perturbata tranquillitate fv 22 quando]
qn (sic) A 23 ciuitatem seclusi, om. fl) 24 apostolum A 25 proscriptoribus
f 26 recipiciunt A 28 alt. uos om. f non uos v
qua satis declaras non uos ad eorum pertinere consortium,
quibus dominus ait: si uos. persecuti fuerint in una
ciuitate, fugite in aliam? nempe hoc est quod paulo
ante dixi posse te mihi uerissime respondere, si dicas: (nec
iste meus est persecutor nec ego Christi sum auditor.\' ecce
apertissime hoc dicis. quomodo enim es auditor Christi, cum
ille suis auditoribus, hoc est sectatoribus, promittat usque in
finem saeculi, quandocumque persecutionem passi fuerint, non
defuturas ad quas confugiant ciuitates, dicens: cum autem
persequentur uos in ciuitate ista, fugite in aliam.
amen enim dico uobis, non consummabitis ciuitates
Israel, donec ueniat filius hominis? tu autem
in hac persecutione, quam uos querimini perpeti, iam deesse
uobis dicis loca, quo fugere et ubi tamquam in portu possitis
ab hac tempestate requiescere, loquens contra promissionem
Christi, qui dicit non defuturas ciuitates, quo fugiant sui qui
persecutionem patiuntur, donec ueniat, id est usque ad consummationem
saeculi. quia ergo ille hoc promisit suis quod
uos non inuenitis, profecto ille mentitur, si uos eius estis;
sed quia ipse non mentitur, uos eius non estis. ac per hoc
nec tribunus cui rescribis persecutor est uester, sed persecutor
est persecutoris uestri, hoc est erroris uestri, quo compulsi
talia facitis, ut de illorum genere sitis, de quibus scriptum
est, quod persecutionem sunt passi ab ipsis factis suis. proinde
si intellegatis, quid in uobis qui uos diligunt persequantur,
ipsa sine dubio a quibus persecutionem patimini facta mala
uestra fugietis et coniungemini eis, qui ut uos liberent
fo 4 alia J 5 dixi* J 6 auditor sum Christi fo
7 hoc apertissime fv 9 non-ciuitates ante quandocumque-fuerint tr. fv
10 quascunque f 12 enim om. fv consumabitis J 20 inuenietis J
21 ille fv 23 pr. est om. fv 25 passi sint fv 26 persequuntur /
28 ut bis A uos om. f
errores.
Per opificem, inquit, rerum
omnium dominum Christum omnipotens deus fabricatum
hominem ut deo similem libero dimisit arbitrio. scriptum est
enim: fecit deus hominem et dimisit eum in manu
arbitrii sui. quid mihi nunc humano imperio eripitur,
quod largitus est deus? aduerte, uir summe, quanta in deum
sacrilegia perpetrentur, ut quod ille tribuit auferat humana
praesumptio et pro deo se id facere inaniter iactet. magna
dei iniuria, si ab hominibus defendatur. quid de deo aestimat
qui eum uiolentia uult defendere, nisi quia non ualet
suas ipse iniurias uindicare? ad haec responsio: Secundum
istas uestras falsissimas uanissimasque rationes habenis laxatis
atque dimissis humanae licentiae inpunita peccata omnia relinquantur,
nullis oppositis repagulis legum nocendi audacia et
lasciuiendi libido bacchetur, non rex suum regnum, non dux
militem, non prouincialem iudex, non dominus seruum, non
maritus uxorem, non pater filium a libertate et suauitate
peccandi minis ullis poenisue compescat. auferte quod sana
doctrina pro sanitate orbis terrarum sapienter per apostolum
dicit et, ut confirmetis in arbitrio tanto peiore quanto liberiore
filios perditionis, delete quod ait uas electionis: omnis
anima potestatibus sublimioribus subdita sit. non
est enim potestas nisi a deo, quae autem sunt, a
deo ordinatae sunt. quapropter qui resistit potestati
dei ordinationi resistit; qui autem resistunt
ipsi sibi iudicium adquirunt. principes enim non
sunt timori bono operi, sed malo. uis autem non
7 arbitri A mihi ex me A 10 id facere om. f iact* (e s. c
add.) J 14 fallacissimas fv 16 nul (del.) nullia A 17 laciuiendi A
bachetur A 19. non] nec fv 20 nimis A 22 ut et A 25 sunt, a
deo] a deo sunt fv 26 ordinata Alv, correxi potestatij uoluntati A
29 boni operis, sed mali fv
ex illa; dei enim minister est uindex in ira ei qui
male agit. delete ista, si potestis, aut ista, sicut facitis, si
non potestis delere, contemnite. habete de his omnibus pessimum
arbitrium, ne perdatis liberum arbitrium, aut certe, quia
sicut homines hominibus erubescitis, clamate, si audetis:
puniantur homicidia, puniantur adulteria, puniantur cetera
quantalibet sceleris siue libidinis facinora seu flagitia: sola
sacrilegia uolumus a regnantium legibus impunita\', an uero
aliud dicitis, cum dicitis: magna dei iniuria, si ab hominibus
defendatur. quid de deo aestimat qui eum uiolentia uult
defendere, nisi quia non ualet suas ipse iniurias uindicare?
haec dicentes quid aliud dicitis nisi: (nulla potestas hominis
contradicat atque obstrepat nostro libero arbitrio, quando
iniuriam facimus deo\'?s o dolor! fraudata sunt tali magisterio
tempora antiqua, quoniam nondum eras natus, quando sanctus
Moyses iniurias suas lenissime pertulit, dei uero seuerissime
uindicauit. tu nunc autem doctior haeretica praesumptione
inuidiosissime clamas: fecit deus hominem et dimisit
eum in manu arbitrii sui. quid mihi nunc humano
imperio eripitur, quod largitus est deus?, hoc uidelicet flagitans,
ut ad faciendas iniurias deo, qui cum libero arbitrio
fecit hominem, liberum tibi arbitrium relinquatur ab homine.
sed illi etiam, qui decreto Nabuchodonosor regis proposita
poena interitus sui et dispersionis domorum suarum a blasphemando
deo Sidrac Misac Abdenago terribiliter prohibebantur
et acriter si contemnerent plecterentur, dicere potuerunt quod
ipse dixisti: magna dei iniuria, si ab hominibus defendatur.
Dan. 3, 29 (96) fv, cf. Parm. I 8, 13 3 au aut Aml sicut ista A 6 auditis
A 7 puniantur homicidia om. A 9 uere f 11 existlmat A
12 iudicare A 13 hominis potestas fv 17 leuissime f 18 tu nunc
scripsi tunc J tu fv doctor fv 19 inuidiossime J 23 arbitrium
tibi fv 24 nabugodonosor J 26 misaac J et Abdenago fv, cf.
Petil. II 92, 211. Ep. c. Don. 20, 54 28 defensatur f
quid de deo aestimat qui eum uiolentia uult defendere, nisi
quia non ualet suas ipse iniurias uindicare? haec uerba tua
prorsus etiam illi dicere potuerunt et fortasse dixerunt, etsi
non eadem libertate, non dissimili uanitate.