Sic ergo de caelo dictum est super aqua Iordanis: hic
est filius meus dilectus, in quo mihi conplacui, quemadmodum
dictum est et in monte. neque enim quia et ibi
de caelo uox ipsa sonuit, filius dei ante non fuit, quandoquidem
ex utero uirginis ille accepit formam serui. qui
cum in forma dei esset, non rapinam arbitratus est
esse aequalis deo. denique ipse apostolus Paulus alio loco
apertissime dicit: cum autem uenit plenitudo temporis,
misit deus filium suum, factum ex muliere, factum
sub lege. mulierem scilicet more locutionis hebraicae feminam
appellans. ipse est ergo filius dei, qui et dominus Dauid
secundum diuinitatem, et idem ipse filius Dauid ex semine
Dauid secundum carnem. quod si nobis credere non prodesset.
non hoc tam adtente idem apostolus Timotheo commendaret
dicens: memor esto Christum Iesum resurrexisse a
mortuis ex semine Dauid secundum euangelium meum.
19 Gal. 6, 4 26 n Tim. 2, 8 1 ip.se L rebeccham L dixerat C 2 est C cottidie LS
4 prior (ex proor m. 1) L illuc b 6 scriptores (corr. ex scriptorsese)
S 7 euangelico CM 8 matheum CSG nominis. (s
er.) L culminis 01 9 mathei CSG matthei L 12 aquam Cb
13 quemammodum L 17 rapina L 18 idem ipse Cl, 21 hebneicae
L
sit, magna cura fideles admonuit.
Quid ergo iam moueat sancti euangelii sectatorem, quod
sine concubitu Ioseph Christus natus ex uirgine filius tamen
Dauid appellatur, cum generationum seriem non usque ad
Mariam. sed usque ad Ioseph Matthaeus euangelista perducat?
primo quia mariti eius fuerat propter uirilem sexum potius
honoranda persona; neque enim quia concubitu non permixtus
ideo non maritus, cum ipse Matthaeus narret ab angelo Mariam
coniugem ipsius appellatam, qui narrat, quod non ipsius
concubitu, sed de spiritu sancto conceperat. quodsi non Matthaeus
apostolus ista uera, sed aliquis alius sub eius nomine,
sicut Manichaei putant. ea falsa conscriberet, itane sibi etiam
ipse in rebus apertissimis et tam de proximo contextis contraria
loqueretur, ut quem diceret Dauid filium de Maria
uirgine sine cuiusquam uiri concubitu natum, eiusdem parentes
gradatim enumerans usque ad eum sine aliqua ratione perduceret,
quem non commixtum Mariae ipse dixisset? si enim
alius enumeraret progeneratores Christi a Dauid usque ad
Ioseph dicens eum filium Dauid, et alius eum sine ullius
uiri concubitu ex uirgine Maria natum diceret nec eum filium
Dauid appellaret, nec sic continuo putare deberemus eos sibi
haec contraria locutos fuisse, ut uel ambo uel unus eorum
falsitatis conuinceretur. cogitare enim deberemus fieri potuisse,
ut ambo uera dicerent, ut et Ioseph maritus Mariae diceretur
habens eam coniugem continenter non concubitu, sed adfectu.
non commixtione corporum, sed copulatione, quod est carius,
animorum, et ideo non debuisse uirum uirginis matris Christi
LSMG 3 iam om. SG sectatores SO
6 (et 9) matheus C mattheus L 7 qui amariti C maritus b
11 mattheus LC matheus SG 12 aliquid L 13 Manichaei] matthei L
manichci C itane 8. I. m. 1 C 17 ration L 20 ullius (i a. l.
a m. 1) L 21 maria uirgine b 22 sibi] qui sibi b 23 loquutos C
26 concubitum L affectum L
de stirpe Dauid uenam sanguinis ducere, ut caro Christi etiam
ex uirgine procreata sine Dauid semine esse non posset. cum
uero unus idemque narrator utrumque dicat, utrumque commendet,
et uirum Mariae Ioseph et Christi uirginem matrem
et Christum ex semine Dauid et Ioseph in serie progeneratorum
Christi ex Dauid: quid restat, ut credat, qui mauult
diuino euangelio quam haereticorum fabulis credere, nisi et
Mariam non fuisse extraneam a cognatione Dauid et eam
Ioseph coniugem non frustra appellatam propter ordinem
sexus et animorum confoederationem, quamuis ei non fuerit
carne. commixtus, et Ioseph potius propter dignitatem uirilem
ab ordine generationum illarum non fuisse separandum. ne
hoc ipso uideretur ab illa femina separatus, cui eum coniungebat
mentis adfectus, et ne homines fideles Christi id, quod
sibi coniuges carne miscentur, tam magnum in coniugio deputarent,
ut sine hoc coniuges esse non crederent, sed potius
dicerent fidelia coniugia multo familiarius se adhaerere membris
Christi, quanto potuissent 'imitari parentes Christi?
Nos ergo credimus etiam Mariam fuisse in cognatione
Dauid, quia scripturis eis credimus, quae utrumque dicunt,
et Christum ex semine Dauid secundum carnem et eius
matrem Mariam non cum uiro concumbendo, sed uirginem.
quisquis itaque dicit Mariam ad consanguinitatem Dauid non
pertinuisse, manifestum est, quod istarum scripturarum tam
excellenti auctoritati obluctetur . ipse ergo conuincat non eam
pertinuisse ad semen Dauid et hoc ostendat non ex quibuscumque
litteris, sed ecclesiasticis, canonicis, catholicis. aliae
S progeneratorem LSMG 7 quam uuIt P quemnam
uult C qui uult b 8 hereticorum LCSG 11 confederationem LSMG
quamuis] quando S quamdo (do s. I.) G quamuis (s ex i m. 1) L
12 comirtus SG 14 hoc (8. l. a m. 2 ut md.) C ipso (0 corr. ex
e m. 2 ut uid.) L coniungebat (n 8. I.) S 18 adherere LSG
menbris C
ipsae sunt enim, quas recipit et tenet ecclesia toto
orbe diffusa, quae per illas est etiam prophetata et quemadmodum
promissa, sic reddita. ac per hoc illud, quod de generatione
Mariae Faustus posuit, quod patrem habuerit ex tribu
Leui sacerdotem quendam nomine Ioachim, canonicum non
est, non me constringit. sed etiamsi hoc crederem, ipsum
potius Ioachim dicerem aliquo modo ad Dauid sanguinem
pertinuisse et aliquo modo ex tribu Iuda in tribu Leui fuisse
adoptatum, uel ipsum uel eius aliquem progeneratorem, uel
certe in tribu Leui ita natum, ut de stirpe Dauid consanguinitatem
aliquam duceret: sicut fieri potuisse idem Faustus
fatetur, ut Maria de tribu Leui esset, quam tamen constat
traditam uiro, qui fuerit de stirpe Dauid, id est de tribu
Iuda, et dicit ita potuisse accipi Christum filium Dauid, si
Maria filia Ioseph fuisset. proinde si filia Ioseph nupsisset in
tribu Leui, non absurde diceretur etiam filius Dauid, quisquis
de illa et in tribu Leui natus fuisset. ita si mater illius
Ioachim, quem patrem Mariae Faustus commemorat, de tribu
Iuda et genere Dauid nupsit in tribu Leui, non inmerito et
Ioachim et Maria et filius Mariae etiam sic ex Dauid semine
ueraciter perhibentur. hoc ergo potius uel tale aliquid crederem,
si illius apocryphae scripturae, ubi Ioachim pater
Mariae legitur, auctoritate detinerer, quam mentiri euangelium,
in quo scriptum est et legum Christum filium dei saluatorem
nostrum ex semine Dauid secundum carnem et per uirginem
Mariam procreatum. sufficit ergo nobis, quod scripturae, quae
hoc dicunt et quibus credimus, ab inimicis suis de nulla
possunt falsitate conuinci.
2 ipse L 3 post diffusa n er. L illaC propheta C 4 generatione
(pr ne m. rec. superscr.) G 8 sanguine L 10 prim. uel 8. l. 01
progeneratorem (em in ras. ex um) C 12 fieri om. SG 15 accipe
PM accipere b post Dauid leg. fuisse in LPSMGb si-fuisset
om. LPSMGb 16 iosephi PO nupsisset] ««nupsiaset (in er.) M
innupsisset SG 22 perhiberentur (re 8. l.) M 23 apocriphae LSMG
apochryph C 25 et om. Cb
Non mihi ergo uicissim dicat: etsi ego non ostendo
Mariam non fuisse de cognatione Dauid, tu quod inde fuerit
ostende. hoc enim ostendo clarissimo plane atque fortissimo
documento, quod scriptura confirmatissimae auctoritatis et
Christum dicit ex semine Dauid et eius matrem sine ullius
concubitu uirginem Mariam. quam uero sibi Faustus cuiusdam
quasi turpitudinis uisus est uerecundissimus detestator, cum
diceret: frustra uos calumniam ingeritis scriptori, tamquam
dei ille filium in utero mulieris incluserit! non
plane catholica fides, quae Christum dei filium natum secundum
carnem credit ex uirgine, ullo modo eundem dei filium
sic in utero mulieris includit, quasi extra non sit, quasi caeli
et terrae administrationem deseruerit, quasi a patre recesserit.
sed uos, Manichaei, corde illo, quo nihil potestis nisi corporalia
phantasmata cogitare, ista omnino non capitis, quomodo
dei uerbum, dei uirtus atque sapientia et in se manens et
apud patrem et uniuersam creaturam regens pertendat a fine
usque ad finem fortiter et disponat omnia suauiter. in cuius
dispositionis admirabili et ineffabili facilitate sibi etiam matrem
in terra disposuit et propter seruos suos de corruptionis seruitute
liberandos in ea formam serui, hoc est mortale corpus
accepit, acceptum monstrauit monstratumque et morte prostratum
resurrectione sursum erexit et tamquam templum
solutum iterum aedificauit. uos tamen, qui haec credere quasi
sacrilega formidatis, non membra dei uestri in utero uirginis.
sed in uteris omnium feminarum carnalium ab elephantis
usque ad muscas includitis. an ideo uobis uidetur uilior uerus
L 13 amministrationem LSMG 14 manichei LCS
quod G quod L quo (d er.) M 16 fantasmata SG 16 pr. et om. Cb
19 dispensationis b ammirabili SGML 20 terram G terra (m
er.) M, (~ supra a er.) S corrupcionis SG coruptionis 3f1
seruitutis P 21 ea] eam LPMGs eandem SGl post corpus lit. quattuor
uocab. C 22 acceptnmq: C 23 tamquam (t s. l. 8. er. i) M 26 in
ante uteris om. L elefantis SG
uirginali, ut nulla sui commutatione in natura propria inuiolabiliter
permanens templum sibi hominem coaptarit, et ideo
uobis carus est deus uester, quia tot uinculis carnium conligatus
et inquinatus in illa parte, qua etiam in globo figendus
est, sine causa subpetias deprecatur aut etiam penitus obpressus
deprecari non sinitur?
FAUSTUS dixit: Quid ita hominem negatis fieri a deo?
non quidem nos omnifariam hominem a deo fieri pernegamus;
sed quis et quando et quemadmodum fiat, hoc quaerimus,
quoniam quidem sunt secundum apostolum homines duo, quorum
alterum quidem interdum exteriorem uocat, plerumque
uero terrenum, nonnumquam etiam ueterem, alterum uero
interiorem et caelestem dicit ac nouum. horum ergo uter fiat
a deo, quaerimus, quoniam quidem et natiuitatis nostrae
tempora duo sunt: unum illud, quo nos inretitos carnalibus
uinculis in lucem hanc natura produxit, alterum uero, cum
ueritas nos ex errore conuersos ad se regenerauit initiatos ad
fidem. quod tempus secundae natiuitatis in euangelio Iesu
significans dicit: nisi quis natus fuerit denuo, non potest
uidere regnum dei. quod cum Nicodemus parum intellegens
haesitaret et qualiter id fieri posset, percunctaretur
— neque enim posse hominem senem matris uterum introire
alt. m. 1 superser.) C coaptaret S o figgendus SG
figendus (g s. I.) M 6 subspetias G depcatur LSG depraecatur M
deprecatur C 7 depcari C
9 Cap. XLVI LSPMG 11 quemammodum (o s. Z. a m. 1) L
querimus C 14 uero (o in ras.) C 15 uter C : utrum LSGJJb
17 duo sunt tempora C in»retitos C 18 hanc in lucem C naturam
GSl natura (m er.) LM comueritas SlMl conueritas PG
19 nos] non LSaMaPG 20 iesus SG 21 natus] renatus SG 22 intelligens
C 23 hesitaret L posse G posset (t s. 1. a m. 2) SM
percontaretur GSCMb 24 uterum matris SMG
fuerit, inquit, ex aqua et spiritu, non potest uidere
regnum dei. et sequitur: quod nascitur de carne, caro
est: et quod nascitur de spiritu, spiritus est. quapropter
si et natiuitas non ea sola est, qua in corpore gignimur,
sed et illa alia, qua renascimur spiritu, non minor aeque
cura est et hoc ipsum quaerere, in quanam earum nos faciat
deus. modus quoque nascendi duplex est: unus ille furoris
et intemperantiae proprius, quo sumus a generatoribus turpiter
et per libidinem sati; alter uero honestatis et sanctimoniae.
quo in Christo Iesu per spiritum sanctum sub bonorum
doctrinis discipulati sumus ad fidem: unde omnis etiam religio
et maxime christiana ad sacramentum rudes infantes appellat.
quod et ipsum significans apostolus ait: filioli mei, quos
iterum parturio, donec formetur Christus in uobis.
quare iam non quaeritur, utrum deus hominem faciat, sed
quando et quem et quemadmodum faciat. nam si cum in
utero fingimur, ut fere gentibus placet et Iudaeis et ipsis
uobis. tunc nos deus format ad imaginem suam et ueteres
nos facit et per furorem ac libidinem creat — quod haud scio
utrum diuinitati eius conueniat — si uero cum credimus et ad
meliorem uitae conuertimur statum, tunc formamur a deo, ut
fere Christo placet et eius apostolis et nobis: profecto et
nouos nos facit deus et honeste facit ac pure. quo quid consentaneum
quidue conueniens magis sanctae eius est ac uenerabili
maiestati? quodsi et uos auctoritatem Pauli non
L 6 qua] quae L minorequae Ml minore quae G
equae S 9 genitoribus C 10 sati] uersati C 11 ihm L
13 maxime (sed , paene er.) S maximae G 16 queritur L utrum
hom. fac. deus C 17 si] siçt}ţ S sicut G 18 et post placet s. 1. m.
2 S, om. G iudeis SC 20 haudj haut C haut (h s. l. a m. 2) SPM
aut LStPIMIG 24 nouos nos] bonos b iaciat C 25 ac om. LMb
uenerabili (u ex b coir.) M 26 quodsi et] quod sia (& s. Z. a m.
1) C quod etsi SLb, (si s. l.) G spernetis SG spertinetis M
ptinetis L
deus hominem faciat, ostendemus. dicit ad Ephesios: ut deponatis
secundum priorem conuersationem ueterem
hominem, qui corrumpitur per desideria erroris;
renouamini autem spiritu mentis uestrae et induite
nouum hominem. qui secundum deum creatus est in
iustitia et sanctitate ueritatis. uides ergo, quando creatur
homo ad imaginem dei, uides hic et hominem ostendi alterum
et natiuitatem aliam et alium nascendi modum. nam cum
"exuite uos et induite" dicit. tempus utique credulitatis significat;
cum uero hominem nouum a deo creari testatur, tum
indicat ueterem nec ab ipso esse nec secundum eum formatum.
et cum prosequitur dicens illum quidem fieri in sanctitate et
iustitia et ueritate, tunc designat atque demonstrat alterum
illum natiuitatis morem, quem dixi longe dissimilem huic,
qui corpora nostra furiosis genitorum conplexibus seminauit
quemque etiam ostendit ex deo non esse, cum illum solum
monstrauit esse ex deo. necnon et ad Colossenses id ipsum
denuo dicit: expoliate ueterem hominem cum actibus
eius et induite nouum, qui renouatur in agnitione
dei secundum imaginem eius, qui creauit eum in
uobis. et hinc ergo non solum hominem nouum ostendit
eum esse, quem deus faciat, sed quando etiam et quibus
modis formetur. edocuit, id est in agnitione dei, quo significatur
credulitatis tempus. et adhuc secundum imaginem.
inquit, eius, qui creauit eum, ut ex hoc liqueat ueterem
hominem nec imaginem esse dei nec ab ipso formatum. nam
illud quidem, quod sequitur dicens: ubi non est masculus
et femina, Iudaeus et Graecus, barbarus et Scytha,
SlGM et quando om. C 7 (etl4) iusticia C 8 et om. C
10 exuitae L induitae L 16 complexibus L 17 ostendit] ostendit
etiam LSGM1 (m. 2 etiam exp.) 18 colosenaes CS ipsut L
ipsud C 19 uos ueterem b hominem om. C 20 eius] suis SG
et om. SMG 24 quod LPSGb quo. (d er.) M significat b
29 grecus CL scyta LCSG scita M
fecit ac feminas, Graecos et Iudaeos, Scythas et barbaros.
non eam esse, in qua deus operatur. cum hominem format,
sed illam, quae nos omni exutos nationum uarietate sexusque
et condicionis unum reddit ad instar eius, qui unus est, id
est Christus: sicut idem rursum apostolus dicit: quotquot
in Christo baptizati sunt, Christum induerunt; non
est Iudaeus neque Graecus, non est masculus neque
femina, non est seruus et liber, sed omnes in Christo
unum sunt. ergo tunc fit homo a deo, cum fit unus ei
multis, non cum ex uno est diuisus in multa. diuisit autem
nos primus ortus, id est corporalis; secundus adunat, intellegibilis
ac diuinus: eoque rectissime nos hunc quidem corporis
naturae ascribendum putauimus, illum uero supernae maiestati.
quapropter idem rursum apostolus ad Corinthios dicit: in
Christo Iesu per euangelium ego uos genui et ad Galatas
de semet ipso: cum placuit ei, qui me segregauit de utero
matris meae, ut reuelaret filium suum in me, ut eum
adnuntiarem in gentes, continuo non adquieui carni
et sanguini. uides ergo ubique eum in hac altera natiuitate
nostra, spiritali dumtaxat adseuerantem nos a deo formari,
non in priore illa obscaena ac propudiosa, quae nos nihilo
praestantius neque mundius animalibus ceteris in utero materno
et concepit et formauit et genuit. qua de re animaduertere
si uolueritis, inuenietis hac in parte nos non tam
C et] ac G scytas LCSG 4 uarietate,s exusq' S1
uarietates exusq' G sexusq/'& (uae er.) M 5 reddit Cx
reddet LSMGb 6 rursus M quotquot (o pr. in ras. et pr. t 8. I.) C
9 et] neque b 12 hortus S hortus LG *orlus (h er.) M intellegibilis
(gi 8. l. m. 1 add. uid.) C 14 adscribendura (exp. m. 2) L
adscribendum SG putabimus b supernfi (, add. m. 2) L
maiestati (i post ex e a m. 1) L 15 corintheos Ll 16 galathas C
17 complacuit Ll 19 annuntiarem 81 gentes (8. tes a m. 2 add. 'rib') M
21 spiritalium S1 spiritalium LCGb 22 priori b 23 prestantius L
mundius (i 8. Z. a m. 2) L 25 inuenietis. Hac in p. sqq. S hac (h 8.
I. add. m. 2) LM ac PG »
placuerit hoc ueteri et exteriori homini ac terreno tribuere,
ut sit a deo formatus, nos uero contra caelesti hoc dederimus
et interiori ac nouo homini deferamus neque id temere aut
praesumptiue, sed a Christo discentes et eius apostolis, qui
primi eadem in mundo docuisse monstrantur.
AUGUSTINUS respondit: Paulus quidem apostolus interiorem
hominem per spiritum mentis, exteriorem uero in corpore
atque ista mortali uita uult intellegi; non tamen utrumque
horum simul duos homines eum dixisse aliquando in eius
litteris legitur, sed unum, quem totum deus fecerit, id est
et id, quod interius est, et id, quod exterius; sed eum ad .
imaginem suam non fecit nisi secundum id, quod interius est,
non solum incorporeum, uerum etiam rationale, quod pecoribus
non inest. non itaque unum hominem fecit ad imaginem
suam et alterum fecit non ad imaginem suam, sed quia hoc
utrumque, interius et exterius, simul unus homo est, hunc
unum hominem ad imaginem suam fecit, non secundum id,
quod habet corpus corporalemque uitam, sed secundum id,
quod habet rationalem mentem, qua cognoscat deum et omnibus
inrationalibus eadem rationis excellentia praeponatur. sed
illud interius concedit Faustus a deo fieri. cum "renouatur,"
inquit, "in agnitionem dei secundum imaginem eius,
qui creauit eum." hanc apostolicam plane agnosco sententiam:
quare ipse alteram non agnoscit "deus posuit
er.) LM, (m. exp.) S professionem G 2 hOlDini. (s.
er.) C 3 econtra C dede..rimus C 4 deferamus Ll timere C
5 praesumptiuę L presumptiue C 7 Cap. XLVH LPSGM Agustinus L
8 pro (ex per corr. m. 2) LM spu L mentis (e in i corr.) P
exteriorem] et exteriorem L2SG, (et er.) M et exteriorem b 10 in
om. SG 11 sst (st 8. Z. add. m. 2) L 12 est pnst int. 8. l. a m. 2 L
exterius est C 14 racionale S rationalfi Cb peccoribus S 15 est b
19 que uitam (s. 1. m. rec.) C 21 iurationabilibus (bi s. l. a m. 1?) C
inrationabjlibus (exp. m. 2) L 22 renouatur (u corr. ex b) M
23 inquid 81G agnitione CM 25 menbra SG
ecce deus etiam exterioris hominis effector ab eodem
apostolo praedicatur: quare inde eligit, quod pro se putat.
et tacet aut respuit, quod Manichaei fabulas amputat? item
cum de terreno et caelesti homine dissereret idem Paulus
inter mortalem inmortalemque discernens, inter id, quod in
• Adam sumus, et illud, quod in Christo erimus, ex ipsa lege.
ex ipso libro et ex ipso loco adhibuit terreni, id est animalis
corporis testimonium, ubi scriptum est, quod deus etiam
terrenum hominem fecit. nam cum ageret, quomodo resurgent
mortui et quo corpore uenient, cum dedisset similitudines de
seminibus frumentorum, quod nuda grana seminentur et deus
illis det corpus, quomodo uoluerit. unicuique seminum proprium
corpus — ubi nihilominus Manichaei euertit errorem,
qui et grana et herbas et omnes radices ac frutices gentem
tenebrarum dicit creare, non deum et in eis formis atque
generibus rerum deum potius credit alligari quam horum aliquid
operari — cum ergo contra Manichaei sacrilegam uanitatem
etiam ista dixisset, uenit ad carnium differentias. non omnis.
inquit, caro eadem caro, inde ad corporum caelestium atque
terrestrium, inde ad mutationem corporis nostri, qua fieri
possit spiritale atque caeleste. seminatur, inquit, in contumelia,
surget in gloria; seminatur in infirmitate.
surget in uirtute; seminatur corpus animale, surget
corpus spiritale. atque inde uolens ostendere originem
corporis animalis, si est, inquit, corpus animale, est et
spiritale; sic et scriptum est: factus est primus homo
C 4 fabulas M 5 hominem ZVP1 dissereret (post. re
8. I.) S dissereret tcorr. ex desereret) P 8 est (....... supra e er. et st s.
1. add. m. 2) L 10 resurgunt PSGMLfb 11 similitudinem C
13 ante unicuique s. l. add. m. 2 et L 14 (et 18) manichei LC
15 herbas (h 8. I.) S 16 atq** (at 8. I.) M 18 cum] con G
20 inquid LISIMtG 22 celestę (4 paene er.) SG 23 surget (r ex nt
m. 2) L seminai (....... add. m. rec.) C 25 spiritalę S 27 spirituale
C sic et] sicut Cb siC// (et er.) M
est, ubi narratur, quomodo deus hominem - fecerit et
corpus, quod de terra formauerat, animauerit. ueterem autem
hominem nihil aliud apostolus quam uitam ueterem dicit,
quae in peccato est, in quo secundum Adam uiuitur: de quo
dicit: per unum hominem peccatum intrauit in mundum
et per peccatum mors; et ita in omnes homines
pertransiuit, in quo omnes peccauerunt. ergo totus ille
homo, id est et interiore et exteriore sui parte, inueterauit
propter peccatum et poenae mortalitatis addictus est; renouatur
autem nunc secundum interiorem hominem, ubi secundum
sui creatoris imaginem reformatur, exuens se iniustitiam,
hoc est ueterem hominem, et induens iustitiam, hoc est nouum
hominem. tunc autem, cum resurget corpus spiritale, quod
seminatur animale, etiam exterior percipiet caelestis habitudinis
dignitatem, ut totum, quod creatum est, recreetur et
totum, quod factum est, reficiatur illo recreante, qui creauit,
et reficiente, qui fecit. quod breuiter explicat, ubi ait: corpus
quidem mortuum est propter peccatum, spiritus autem
uita est propter iustitiam. si autem spiritus eius, qui
suscitauit Christum a mortuis, habitat in uobis, qui
suscitauit Christum a mortuis, uiuificabit et mortalia
corpora uestra per habitantem spiritum eius in
uobis. nam quis catholica ueritate instructus ignorat secundum
corpus esse alios homines masculos, alias feminas, non
secundum spiritum mentis, in quo renouamur secundum imaginem
dei? uerumtamen quia utrumque deus fecit, rursum
idem apostolus testis est, ubi dicit: neque mulier sine
11, 11 sq.
L (exp. m. 2) L 9 est (uirg. er. et st superscr. m. 2) L
10 poene (t add. m. 2) L poene SG 12 iniuBtitii (-- add. m. 2) L
jniusticiam C 13 (et 20) Tsticiam C 18 u*bi (i er.) L 21 abitet LI
22 uiuiflcabit (b corr. ex u) LzPStM uiuificauit G 28 inhabitantem
28 apostulus P1 testatus SG
mulier ex uiro, ita et uir per mulierem; omnia autem
ex deo. quid ad haec dicit inepta fallacia hominum alienatorum
a uita dei per ignorantiam, quae est in illis propter
caecitatem cordis eorum, nisi: in apostolicis litteris quod
uolumus, uerum est, quod nolumus, falsum est? sic delirent
Manichaei; et resipiscant et non sint Manichaei. a quibus si
quaeritur — quoniam interiorem hominem renouari ad imaginem
dei fatentur et hoc testimonium ultro etiam proferunt:
tunc autem dicit Faustus quod deus faciat hominem, quando
interior in dei agnitione renouatur — utrum eum ipse fecerit,
qui reficit, ipse condiderit, qui renouat, respondebunt "ipse."
cui responsioni eorum si adiciamus quaerentes, quando eum
formauerit, quem nunc reformat, quaerent, ubi se abscondant,
ne fabulae suae dedecus aperire cogantur. neque enim dicunt
a deo formatum uel conditum uel institutum, sed de substantia
eius partem prorsus eius aduersus hostes missam;
nec peccato inueteratum, sed necessitate captiuatum et deformatum
ab inimicis et cetera, quae iam taedet dicere. ibi
enim et primum hominem commemorant, non quem dicit
apostolus de terra terrenum, sed nescio quem suum proprium
ex arca mendaciorum prosilientem: de quo Faustus tacet
omnino, cum de homine sibi proposuerit quaestionem, timens,
ne aliquo modo eis, contra quos disputat, innotescat.
om. SG fallatia CM 6 delerent LISIPG credant (in
ras. del. delirent) M delyrant b 7 manichei LC sed resipiscant
b 11 agnitionS (~ add. m. 2) L agnicione S agnitione
(ne add. u. rec.) C utrum (rum corr. m. 1) L eum gmn
t
(exp. m. 2) L 12 refecit L responderunt G 13 si*adicianius
(c er. et a 8. l. scr. m. 1) M 14 nunc reformat om. LSGPMb
15 aperire] perire LPMSlGb perdere SlG2 17 prossus S
19 tedet LCSG 22 mendatiorum C prosilentem GSPL*M*b
23 questionem C
FAUSTUS dixit: Deus finem habet aut infinitus est? si
oratio uestra non fallit, quae dicit: deus Abraham et deus
Isaac et deus Iacob, habet finem deus, nisi forte alter est
hic, de quo perrogas, et alter, quem oratis; alioquin circumcisionis
terminus, qui Abraham et Isaac et Iacob a gentium
ceterarum societate dissignat, etiam dei ipsius circa eos terminat
potestatem, cuius autem finita potestas est, et ipse non
caret fine. denique ne antiquorum quidem hac oratione mentionem
facitis, qui ante Abraham fuerunt, Enoch dico et Noe
et Sem ac reliquos eorum similes, quos fuisse quidem iustos
in praeputio non negatis, sed quia idem circumcisionis insigni
carebant, ne ipsorum quidem uultis esse deum, sed solius
Abrahae et seminis eius. igitur si est unus et infinitus deus,
quid sibi uult haec inuocationis uestrae tam diligens et sollicita
cautio, ut non contenti nominasse deum adiciatis et cuius,
Abraham scilicet et Isaac et Iacob, tamquam in turba aliqua
deorum erratura aut naufragium passura uestra oratione, nisi
ad signum nauiget Abrahae? et haec quidem certa de causa
Iudaeos orare haud absurdum est utpote circumcisos; sic
enim circumcisionis se inuocare designant deum propter deos
praeputii . uos uero cur hoc ipsum faciatis, parum intellego,
cum minime geratis signum, quod habuerit Abraham, cuius
uos uocatis deum. uere enim, quod intellegi datur, cognitionis
Cap. XLVIII LPSMG 4 isaac C deus om. C nisi] nisi
enim SG nisi (si 8. I.) M aliter S2 aliter G 5 alioquin] quin SG
7 sotietate C designat S 9 finem S)G fine (uirg. er.) M
ne] et LMSGb ac SlG oratione (uirg. er.) M ratione (m er.) L
10 ante om. C fuerant ante C enoc LC 11 sim*iles (1 er.) S
12 preputio C circumcisionis (ci corr. ex ii) L* 1;> quod SlG
18 de eorum (exp. m. 2) L 20 haut SMlG circumcisos]
circumcidi SIG circumcisi LlltftCPb sic] si SLIMG 22 quur LM
quorsum C ipsum] suum S sum GLX (m. 2 exp.) ipsum (ip 8. Z. a
m. 1) M 24 Ilinuocatis (et uid. er.) C intellegi Cx datur
(da R. l. a m. 2) C cognicionis S
huiusmodi alternis inposuisse uidentur Iudaei ac Iudaeorum
deus . atque ipse quidem eos circumcisionis obscaeno charactere
signauit, quo, ubicumque terrarum fuerint, ubicumque
gentium, per circumcisionem tamen ipsius esse noscantur;
idem uero suum uicissim deum parentum suorum cognomine
signauerunt, quo, ubicumque et ipse fuerit, in magna quamuis
deorum frequentia, cum deus Abraham audierit et deus Isaac
et deus Iacob, protinus se inuocari cognoscat. quod fere in
multis fieri solet unum habentibus nomen, ut eorum nemo
appellatus respondeat nisi audito cognomine. sic namque et
pastor atque armentarius pecoribus notas inurunt, ne eorum
quisque pro suo usurpet alienum. quibus quia et uos similiter
facitis deum Abraham dicentes et deum Isaac et deum
Iacob, non solum finem ostenditis habere deum, sed quod
sitis etiam uos ab eodem alieni signi eius ac sacramenti expertes,
quod est uirilium mutilatio, per quam idem suos agnoscit.
quapropter hic si est deus, quem colitis, liquet ex hoc
admodum, quod habeat finem. si uero infinitum deum esse
uultis, huic uos ante renuntiare necesse est et oratione mutata
erroris praeteriti uestri paenitudinem gerere. et hoc quidem
dictum ita est, ut de uestro uos uicisse uideamur; alioquin
summum et uerum deum utrum sit idem infinitus necne,
si quaeritur, de hoc uero nos boni et mali contrarietas
breuiter poterit edocere. quoniam quidem si non est malum,
profecto infinitus est deus; habet autem finem, si malum est;
1 mutua C causft GSl oberrarent LC 2 inposuitse SJG iudei C
3 caractere LCSMG ó gencium C noscan.lcantur S noscanTur
(m. 1 sec. n superscr.) C 6 paremtum C 7 quod SG 8 frequencia
C 9 inuocari'/ C 10 habentibus (e ex a) C ut] & C
11 res pondeat C .12 armaarius C notas (o ex a MI. 1) C 16 sitis]
satis LCPSGM 11 motilatio ,L'S' Zi'G 18 quapropter] qui propter b
si (8. l. m. 2) LS om. CMGb est er. M coliTis (i pr. ex u) C
admodum ex hoc C 19 ammodum LGS1 20 oracione C 23 summu et
uerum deum Ll summus et uerus deus L* 24 nos] uos b 25 malum
est SG'.
illinc enim esse mala accipiunt, ubi bonorum est finis.
AUGUSTINUS respondit: Absit, ut hoc uos quisquam
interroget, qui uos nouit, aut de hac omnino re cum talibus
disputet. prius enim estis a figmento carnalium corporaliumque
cogitationum pia fide et quantulacumque ueritatis ratione
mundandi, ut spiritalia quoquo modo et ex quantacumque
parte cogitare possitis. quod quamdiu non potestis — haeresis
. quippe uestra nihil aliud nouit quam et corpus et animam
et deum per locorum spatia uel finita uel infinita distendere,
cum solum corpus talia occupet spatia uel spatiis talibus
occupetur — consultius feceritis, si uos huic quaestioni non
commiscueritis, ubi nec docere potestis aliquid ueri — sicut
nec in ceteris — nec discere estis idonei, quod fortasse potestis
in ceteris, si superbi litigiosique non sitis. cum enim
quaeri coeperit, quomodo sit deus finitus, quem nullus locus
capit, quomodo infinitus, quem totum filius nouit — quomodo
finitus, inmensus; quomodo infinitus, perfectus; quomodo
finitus, nullum habens modum; quomodo infinitus,
modus omnium — omnis cogitatio carnalis euanescit; et si
uult se fieri, quod nondum est, prius ex eo, quod est, erubescit.
quapropter hoc, quod uobis proponitis de deo finito
et infinito, melius tacendo finitis, donec a fine legis, quod
est Christus, tam longe aberrare desinatis. de deo autem
Abraham et Isaac et Iacob, cum ipse sit omnis creaturae
uerus deus, cur illo nomine se populo suo insinuare uoluerit,
iam, quantum sat erat, diximus. de circumcisione etiam in
superioribus huius operis partibus contra calumnias inperitas
b 3 Cap. XLVIIIILSGPM . Agustinus L 7 quomodo 8'MIGb
et om. GLSM 8 quod] quod (d a. l. a m. 1) L quo SlMlPG
quandiu PMG heresis LC 10 (et 11) spacia S 11 tali (a add.
8. I.) S 12 cons*ulti*us (corr. ex constultiuus) M 18 commisceritis
LSG..Vlb commiseritis C 16 coeperint GLxSlb cęperit C ceperint
P ipfinitus S 18 immensus L1 20 si] si (e in i corr.
m. 2) LMlP 21 se uult fieri SG 22 nobis b 25 isååe C 26 quur L
27 circumcisiofi L
diuinitus datum, quo carnis expoliatio figurata est, si
quemadmodum dictum sit: omnia munda mundis, christiana,
non haeretica mente cogitarent, nullo modo inriderent. sed
quia uerum est et quod sequitur: inmundis autem et infidelibus
nihil est mundum, sed polluta sunt eorum et
mensetconscientia, ridentes eos et dicaciter insultantes leniter
admonemus, si secundum ipsos circumcisio turpis est, non eos
habere, quod ibi rideant, sed quod lugeant, quia deus eorum .
et illi particulae, quae praedicitur, et illi sanguini, qui destilJat,
inligatus et inquinatus admixtus est.