Unde mirabiliter istorum est ridenda uecordia. qui tamquam
inpossibile a nobis quaerunt, quomodo per Iudaeorum
libros fidem christianam uelit discere homo gentilis, cum
tanta deuotione et tanta celebritate omnes gentes istorum
librorum fieri discipulas cernat. eo ipso nimirum fortius atque
firmius. quod ex manibus inimicorum tanta de Christo testimonia
proferuntur: in quibus ideo gentes. quae credunt. nihil
de illo ad tempus possunt putare confictum. quia in eis libris
inueniunt Christum, quibus a tot saeculis seruiunt, qui crucifixerunt
Christum et quos in tanto apice auctoritatis habent,
qui cotidie blasphemant Christum. si enim ab eis proferrentur
prophetiae de Christo. qui praedicant Christum, ab eis ipsis
confictae putarentur; nunc uero id exponit, qui praedicat, quod
recitat, qui blasphemat. ad aliquem namque usum sanctorum
ordinatur omnis caecitas inpiorum a summo deo, qui pro sui
regiminis aequitate bene utitur etiam malis, ut qui suo arbitrio
iniuste uiuunt. illius iudicio iuste disponantur. ergo ne
testimonia prophetiae Christi nascituri, mira facturi. indigna
passuri. morituri, resurrecturi, ascensuri. per omnes gentes
euangelium uitae aeternae disseminaturi illi finxisse
deuita-LPf-r1 deuota 6 deuitare M1 relegioneZ»1 legione M*
2 censeret] conseret G conspiceret SGs 5 deputet b 6 raitatione S
recitazione (corr. ex rai) M recitationem L 9 a (s. I.) C iudeorum
C 12 discipulos b ipso (e corr. in o) C 14 gentibus CI
18 cottidie LSGM proferrentur (sec. r s. I. a m. 1) LSM
20 idem ponit (in mg. m. rec. id exponit) C 21 raitat S blasphemat
(b ex p corr.] C 22 a] ag G, (c er.) M 24 iuditio C'
25 prophetiae C mira facturi oni. Ml 26 post asrensuri add. cum SG
27 euuangelium C disseminatur LlClPSMG disseminaturi (i s. 1.
(fdd. m. 2) LC
est in usum nostrum de infidelitate Iudaeorum. ut idem ipsi,
qui haec propter se non haberent in cordibus, propter nos
haberent in codicibus. nec inde auctoritas illis libris minuitur,
quod a Iudaeis non intelleguntur, immo et augetur; nam et
ipsa eorum caecitas ibi praedicta est. unde magis non intellegendo
ueritatem perhibent testimonium ueritati, quia cum eos
libros non intellegunt, a quibus non intellecturi praedicti sunt,
etiam hinc eos ueraces ostendunt.
Hinc est et illud, cuius ambiguitate Faustus fallitur:
uidebis uitam tuam pendentem et non credes uitae
tuae. quae uerba et aliter posse intellegi potest aliquis dicere:
de Christo autem non posse intellegi nec Faustus ausus
est dicere nec quisquam prorsus audebit, nisi qui negauerit
aut Christum esse uitam aut a Iudaeis uisum esse pendentem
aut eos illi non credidisse. cum uero et ipse dicat: ego sum
uita et eum pependisse constet ante oculos non ei credentium
Iudaeorum, non uideo, cur dubitare debeamus id etiam
de Christo scripsisse illum, de quo Christus ait: ille enim
de me scripsit. proinde si quod scriptum est: suscitabo
eis prophetam de fratribus illorum similem tibi,
ostendere conatus est Faustus non posse de Christo intellegi,
quia Christus Moysi similis non est, et tamen ex omni parte
conuictus est, quid opus est in hoc testimonio laborare? aut
certe, sicut dixit Christum similem non esse Moysi, ut illam
refelleret prophetiam, sic etiam ut hanc refellat, dicat Christum
non esse uitam uel in conspectu Iudaeorum non ei
credentium non pependisse. cum autem hoc ille non dixerit
/. /. (s. I.) S 4 iibris illis S 5 iudeis C intel-
leguntur Ll 6 predicta C intellegendo L' 8 predicti C 12potest—
intellegi om. SG, (in mg. m. 2 add.) C 14 nec (c s. I.) S quisquam
(s corr. ex c) C 15 a om. b 17 et eum q?ip (exp. m. 2) L et
eum qui i2 et eum qui GM 18 iudeorum C 23 mosi SIG'
26 faelleret 81 falleret (J2
hanc quoque de domino et saluatore nostro Iesu Christo
famuli eius amplecti prophetiam. at enim inter cetera maledicta
et hoc positum est. num ideo non est prophetia, cum
et cetera, inter quae positum est, nihil sint aliud quam prophetiae?
aut ideo non est de Christo prophetia, quia illa,
quae in ea lectione uel praecedentia uel consequentia contexuntur,
nihil pertinere uidentur ad Christum? quasi uero
quicquam sit peius inter maledicta, quae Iudaeis pro merito
superbiae inpietatis acciderunt, quam uidere uitam suam, id
est filium dei, pendentem et non credere uitae suae. maledicta
enim cum ex prophetia dicuntur. non sunt de malo uoto inprecantis,
sed de praescio spiritu denuntiantis. nam illa, quae
de malo uoto sunt, prohibentur, cum dicitur: benedicite
et nolite male dicere. haec autem saepe, inueniuntur in
sermone sanctorum. sicut apostolus Paulus, Alexander, inquit,
aerarius multa mala mihi ostendit; reddet illi
dominus secundum opera sua. nam illud tamquam stomachatus
et indignatus etiam male optasse uidetur apostolus:
utinam et abscidantur, qui uos conturbant! quod utique,
si consideres personam scribentis, magis eum elegantissimo
ambiguo bene optasse intelleges. sunt enim spadones, qui
se ipsos absciderunt propter regnum caelorum. quod
in his quoque uerbis Faustus sapuisset, si pium palatum ad
escas dominicas adtulisset. sic enim sonuit fortasse Iudaeis,
quod dictum est: uidebis uitam tuam pendentem et
non credes uitae tuae, ut inter minas uel dolos hostium
s. t. a tn. 1) L 6 prQphętia C 7 in om. C contexunturj
consequuntur LPSMG2b 10 auperbiaej superbae SGMb
et impietatis (et a m. 2) S 12 inprecantes L' 13 prescio t.add. m. 2) L
denuntiantes Ll 17 «erarius (a er.) M reddat SCG2 18 stoinacatus
IJG1 atomachastus (a sec. corr. ex u) Csthomacatus M1 20 et om. S
abscindantur GSb 21 eligantissimo IA 22 obtasse C optasse (e 8. l.
m. 1) L intelleges Lt
esse non crederent. sed filius euangelii cum audit: ille enim
de me scripsit, in hac ipsa ambiguitate sententiae uidet.
quid prophetae porcis proiciant, quid hominibus innuant,
statimque illi occurrit uita hominum Christus pendens eique
non credentes Iudaei ob hoc ipsum, quia pendentem uident.
et alius quidem aliquis cito diceret inter cetera maledicta,
quae in illa lectione ad aliquid de Christo intellegendum non
pertinent. hoc solum ibi esse de Christo, quod scriptum est:
uidebis uitam tuam pendentem et non credes uitae
tuae; neque enim fieri non posset, ut inter diuersa maledicta,
quae inpio populo prophetice praenuntiabantur, hoc quoque
poneretur. sed ego et qui mecum aliquanto adtentius cogitant
euangelicam illam dominicamque sententiam, qua non ait:
"ille enim et de me scripsit" ut et alia, quae ad Christum
non pertinent, scripsisse crederetur, sed ait: de me enim
ille scripsit, ut omnem scripturae illius intentionem nonnisi
ad intellegendam Christi gratiam perscrutando consuleremus,
etiam cetera in illa lectione maledicta propter Christum
praedicta cognoscimus: quod nunc ostendere si uelim. nimis
longum erit.
Unde tantum abest, ut hoc, quod Faustus commemorauit,
propterea non pertineat ad Christum, quia inter cetera
maledicta positum est, ut nec ipsa cetera rectum habeant
intellectum, nisi ad Christi gloriam, qua generi humano consulitur,
prophetata referantur . quanto magis hoc! quod et si
talis fuisset Moyses, ut aliud corde intuens id ore funderet,
facilius eum dicerem prophetasse nescientem, quam, cum
audirem populo Iudaeorum dictum: uidebis uitam tuam
corr. in 0) C 2 euuangelii C 8 ac L 1 6 iudei C
8 quia S 12 propheticę C propheticą.e (exp. m. 2) L ls gratift
(~ add. m. 2) G prsescrutando L 19 lectione] maledictione SG
20 predicta L 25 quę b humana Gl 26 referuntur Sl 28 qreum C
29 populum JJ1 iudeorum C
negarem. neque enim hoc intuebatur animo Caiphas,
quod ex uerbis eius intellectum est, cum Christum ut inimicum
persequens ait expedire. ut unus homo moreretur. ne
periret tota gens. ubi euangelista subiecit hoc eum non a se
dixisse, sed cum esset pontifex prophetasse. sed Moyses non
erat Caiphas. quare illud, quod populo Hebraeo dixit: uidebis
uitam tuam pendentem et non credes uitae tuae.
non solum de Christo dicit. quod, etsi nesciens dixisset. de
nullo alio dixisse deberet intellegi, uerum etiam sciens dixit.
erat enim fidelissimus dispensator prophetici sacramenti, id
est illius sacerdotalis chrismatis, unde Christi nomen agnoscimus:
in quo sacramento, quamuis homo pessimus, Caiphas
etiam nesciens potuit prophetare. hoc quippe in eo egit
propheticum chrisma, ut prophetaret; hoc autem uita inpia,
ut nesciens prophetaret. quo itaque ore dicitur nihil de Christo
prophetasse Moyses ? a quo illud chrisma coepit, unde Christi
nomen innotuit, et unde Christum etiam persecutor Christi
uel nesciens prophetauit.
Nam de maledicto pendentis in ligno iam.' quantum
satis uisum est. supra diximus. interficiendum autem esse
prophetam siue principem populi. qui filios Israhel a deo suo
uellet auertere aliquidue infringere mandatorum, non aduersus
Christum praecepisse Moysen et ex his. quae iam multa
egimus. satis clarum est et magis magisque consideranti dicta
et facta domini Iesu Christi magis magisque clarebit, quia
nec a suo deo uoluit quemquam eorum Christus auertere.
deus quippe, quem illis Moyses diligendum colendumque praeceperat.
ipse est certe deus Abraham et deus Isaac et deus
pe S 5 euuangelista C 7 hebreo CS 9 dixit b dixisset
om. SG 10 debere 11.[1 deberet i1 11 prophętici C 12 sacerdotalis
(ta 8. I.) C 17 prophetauit SG 24 precepisse C mosen SG
26 dni nfi G clarebit (b corr. ex u) GM 28 moses BIG praeciperat
L'
conmemorat eiusque auctoritate Sadducaeorum refellit errorem
resurrectionem negantium, ubi ait: de resurrectione autem
m ortuorum non legistis, quid deus locutus sit de
rubo ad Moysen: ego sum deus Abraham et deus
Isaac et deus Iacob? non est deus mortuorum, sed
uiuorum; omnes enim illi uiuunt. oportune itaque eadem
uoce nunc conuincuntur Manichaei, qua tunc conuicti sunt
Sadducaei; nam et ipsam resurrectionem alio quidem modo.
sed tamen etiam isti negant. item cum fidem centurionis laudans
diceret: amen dico uobis, non inueni tantam
fidem in Israhel, adiecit et ait: dico autem uobis, quoniam
multi ab oriente et occidente uenient et recumbent
cum Abraham et Isaac et Iacob in regno caelorum;
filii autem regni ibunt in tenebras exteriores.
si ergo, quod negare Faustus non potest, non conmendauit
Moyses populo Israhel deum, nisi deum Abraham et Isaac et
Iacob eumque ipsum Christus ex his et aliis testimoniis sine
dubitatione conmendat. non est conatus illum populum auertere
a deo suo, sed ideo minatus est eos ituros in tenebras
exteriores, quod auersos uideret a deo suo, in cuius regno
gentes uocatas ex toto orbe terrarum recubituras dicit cum
Abraham et Isaac et Iacob: non ob aliud, quam quod fidem
tenuissent dei Abraham et. Isaac et Iacob. unde et apostolus
dicit: prouidens autem scriptura, quia ex fide iustificat
gentes deus, praenuntiauit Abrahae dicens: in
semine tuo benedicentur omnes gentes. ut illi scilicet
in semine Abrahae benedicerentur, qui Abrahae fidem
25 Gal. 3, 8 om. SG commendatione (m er.) L 2 auctoritate/II ;
sa///duc///e///orum L auctoritates adducte eorum M auctoritatis adducteeorum
Pb saducaeorum C 6 alt. ds om. S 7 enim s. l. G
oportunae L opportune M 8 manichei CS 9 sadducei (exp. m. 2) L
saducaei C 12 adiaitS 14 et isaac om.C 17 moses SIG 18 xj>mLS*GMb
-19 auertere (s. Z. m. 2) S 26 praenuntiat C 28 quia sIr;
sed eos potius, quod ab illo auerterentur, arguebat. mandatorum
autem aliquod eorum, quae per Moysen data sunt.
infregisse dominum qui arbitratur, non mirum, si hoc putat,
quod Iudaei; sed ideo errat, quia in hoc errauerunt et Iudaei.
ubi autem Faustus conmemorat ipsum mandatum, quod dominum
infregisse uult credi. ibi opus est. ut ostendamus, quomodo
fallatur, sicut iam supra, ubi oportebat, ostendimus.
nunc illud dico, quia, si aliquod illorum mandatorum dominus
infregisset, non etiam de hoc ipso Iudaeos arguisset: quibus
calumniantibus, quod discipuli eius inlotis manibus manducarent
et ob hoc excederent non mandatum dei. sed traditiones
seniorum, ait illis: utquid et uos egredimini mandatum
dei, ut traditiones uestras statuatis? ipsumque dei
mandatum conmemorat, quod per Moysen mandatum esse
nouimus. secutus quippe ait: deus enim dixit: honora
patrem et matrem et: qui maledixerit patri aut matri,
morte morietur. uos autem dicitis: quicumque dixerit
patri uel matri. munus, quod est ex me, tibi prosit,
non honorauerit patrem suum; et inritum fecistis
uerbum dei propter uestram traditionem. qua in re
uidete, quam multa nos doceat et Iudaeos a deo suo se non
auertere, et eius mandata non tantum se non infringere, uerum
etiam illos, a quibus infringerentur, arguere, et non nisi deum
per Moysen ista mandasse.
Quamobrem quoniam nos credimus omnia, quae scripsit
Moyses, ad Christi conmendationem pertinere, quod isto opere
quia demonstrare non possumus. polliciti sumus in his hoc
M] 3 autem (s. I.) S o et s. l. S 10 ipsos L
11 calumpniantibus C discipuli eius om. LCSMb 12 excederet
LC 13 trãsgredimini b 14 mandatum dei S 15 mosen G
y
mosen S 16 dS enim dixit (in marg.) S 17 aut] uel SG 18 moriatur
Pb quicum Z1 19 uel matri om. C 21 trad. uestram b.
22 iudeos C 26 omnia credimus S 27 isto (i ex o m. 1) L
delegerit, recte a nobis debitum exigitur, ut hoc etiam, quod
praecepit Moyses interficiendum esse prophetam siue principem,
qui eos a deo suo uellet auertere aliquodue infringere mandatorum,
ostendamus ad custodiendam fidem, quae in ecclesia
Christi discitur, pertinere. uidebatur quippe ille spiritu prophetico
et deo sibi loquente multos exsurrecturos haereticos
diuersorum errorum magistros aduersum doctrinam Christi,
qui non eum Christum praedicarent, qui uerus est Christus.
ille enim uerus est, qui per prophetias, per eundem Moysen
ceterosque sanctos eius gentis editas praenuntiatus est. quisquis
itaque alium docere uellet, ipsum interficiendum Moyses
praecipiebat. quid autem nunc aliud agit lingua catholica.
nisi ut spiritali gladio utriusque testamenti acie bis acuto
interficiantur omnes, qui nos a deo nostro uolunt auertere
aliquodue infringere mandatorum? inter quos praecipue cadit
ipse Manichaeus, cum eius error adserta legis et prophetarum
ueritate perimitur, uolentis nos auertere a deo nostro, deo
Abraham et Isaac et Iacob, quem Christus conmendat, et
uolentis infringere mandata legis, in quorum etiam figuris
Christum prophetatum esse cognoscimus.
Iam uero illam conplexionem utrum obtunsissimam.
an fraudulentissimam dicam, nescio; erat enim Fausto ingenium
. unde magis arbitror eum nebulam inicere uoluisse
minus adtento lectori quam non uidisse quod dicam; ait
enim: quodsi haec de Christo minime scripsit, aut
alia dabitis aut nulla erunt. haec propositio uera est,
sed consequens erat, ut ostenderet et haec de Christo minime
scripta esse et alia dari non posse. nihil autem horum fecit.
inc. c. 25 in b 5 *ecclesia th er.) M aecta C 7 ex**sarrecturos
i hereticos LCSG 12 moses SG 18 precipiebat L
14 nisi (si s. I.) S acię M uia M' acuta MSl 16 nostro]
suo SG 17 manichens SLG asserto SG2 18 uolentes Llb
22 conplectionem M1 23 au (s add. m. 2) fraudglentis Jsimam (o exp.
et u superscr. m. 2) L enim (in ras.) S 25 dicat S* 28 ut]
er I,t, (corr. in ut m. 1) M 29 nilhil (exp. m. 2) L
possint, et superius alia multa dedimus, quae nisi de Christo
intellectum habere non possint. non est ergo, cur concludas,
Fauste, nulla esse a Moyse scripta de Christo. adtende enim,
quid dicas. quodsi haec, inquis, minime de Christo
scripsit, aut alia dabitis aut nulla erunt. uerum dicis.
proinde quia et haec de Christo uel propter Christum scripta
docuimus et alia multa dedimus, argumentatio tua potius
nulla erit. et haec quidem, quae conmemorasti, quamuis non
obtinueris, saltem conatus es ostendere non esse scripta de
Christo. quod autem subdidisti: aut alia dabitis, aut nulla
erunt, prius demonstrare debuisti alia nos dare non posse,
ut securus inferres nulla esse. nunc uero tamquam libellus
tuus tam surdos auditores uel caecos lectores esset habiturus,
ut nullus aduerteret, quid praetermiseris, concurristi dicere:
si nulla fuerint, nec Christus potuit adseuerare, quod
nusquam est; ita si Christus hoc minime adseuerarit,
capitulum hoc falsum esse constiterit. o hominem se
cogitantem dictorem et alium non cogitantem contradictorem!
ubi est acumen tuum? an in mala causa non posses aliter?
sed mala causa te uana loqui coegit; malam uero habere
causam nemo te cogit. quid enim ? si alia dabimus ? certe
utique non erunt nulla, quia erunt aliqua. et si erunt aliqua,
potuit Christus adseuerare, quod est. ita si Christus hoc adseuerare
potuit, capitulum illud euangelicum falsum esse non
constat. redi ergo ad propositionem tuam, qua dixisti: aut
alia dabitis, aut nulla erunt, et uide non te ostendisse
nulla nos alia daturos. uide etiam nos quam multa alia iam
S 3 possunt S 6 scribsit Ll 7 h.ęc C scripta (s. I.) S
10 saltim LMGSX es (WI. marg.) C 11 subdististis (s ante xi s. I.) C
12 salia C 14 tam-aduerteret (m. 1 (?) addJ J caaos G
habitur(ICI P ] ó ut] et Pb nullo P pretermiseris C 17 assenerauit
CSGb aaseuerauit PL asseuerarit M 19 non cogitare LCPSMb
20 est om. SG 21 te] et b 22 quid (d 8. I. a m. 1) S si
enim CSG 25 illum LSG illud (uirg. er. et m in d mut.) M
euuangelicum C
esse falsum, quod in euangelio Christum dixisse legimus:
si crederetis Moysi, crederetis et mihi; de me enim
ille scripsit. et euangelii quidem tam eminens est auctoritas
et tam fundata ueritas, ut, etiamsi nos propter tarditatem intellegentiae
nostrae nulla inueniremus a Moyse scripta de
Christo, non solum esse aliqua, sed ad Christum omnia pertinere,
quae scripsit, quia non ait: et de me scripsit, sed de
me ille scripsit, credere deberemus. nunc autem, etsi de
isto euangelii capitulo, quod absit, dubitandum esset, conpertis
tam multis in scriptura Moysi de Christo testimoniis
omnis illa dubitatio tolleretur; et quia de capitulo euangelii
dubitandum non est, etiamsi illa conperta non essent. esse
tamen credi oporteret.
Nam illud quod adiungis "dissimilem fuisse traditionem
Christi atque Moyseos et ideo non fuisse uerisimile,
ut si crederent Moysi, crederent et Christo,
immo illud potius esse consequens, ut si alteri Iudaei
crederent, alteri necessario repugnarent" non utique
diceres, si considerationis oculum paululum adtolleres orbemque
terrarum sine contentionis caecitate conspiceres in hominibus
doctis atque indoctis, Graecis et barbaris, sapientibus
et insipientibus, quibus se debitorem dicebat apostolus et
Moysi et Christo simul credentem. si ergo non erat uerisimile,
ut Iudaei Moysi et Christo pariter crederent. multo minus
uerisimile est, ut orbis terrarum Moysi et Christo pariter
credat. cum uero uideamus omnes gentes utrique credere et
illius prophetiam cum euangelio huius conuenientem fide robustissima
et celeberrima retinere, non ad aliquid inpossibile
C confiteatur LIGSb confitiatur (ti corr.
ex te) M 2 euuangelio C 3 (11 et 17) mosi SG 4 et om. C
euuangelii C 9 debemus 01 10 ipso b euuangelii C 11 testemoniis
Z,1 12 tolletur LvSGMb 20 paululum (1 fin. ex r) C 22 grecis
L 24 credent?ra (tem exp. et s superscr. m. 2) L 25 mosi S*
28 fidem LSG fide (m er.) M robustissimii et celeberrimi LSG
crederetis et mihi, potiusque est miranda et uehementius
arguenda duritia Iudaeorum, qui hoc non fecerunt, quod totum
mundum fecisse conspicimus.
Nam quicquid dicis de sabbato et de circumcisione .
carnis et de differentia ciborum aliam fuisse traditionem
Moysi, aliud per Christum didicisse christianos. iam supra
ostendimus, quia. sicut dicit apostolus, haec omnia figurae
nostrae fuerunt. non ergo diuersa doctrina est, sed diuersum
tempus. aliud enim erat, quo haec oportebat per figuratas
prophetias praenuntiari, et aliud est, quo haec iam oportet
per manifestam ueritatem redditamque adinpleri. sed quid
mirum, si Iudaei carnaliter intellegentes sabbatum Christo,
qui iam hoc spiritaliter insinuabat. repugnauerarit ? tu apostolo
responde, si potes, qui uacationem ipsius diei umbram futuri
esse testatur. sed si illi restiterunt Christo non intellegentes
uerum sabbatum, uos ei nolite resistere et intellegite ueram
innocentiam. nam eo ipso loco. ubi praecipue destructor sabbati
putatur Iesus, cum discipuli eius per segetem transeuntes
et esurientes uellerent spicas et ederent, innocentes eos dixit
respondens Iudaeis: si sciretis, quid sit: misericordiam
uolo quam sacrificium. numquam condemnassetis
innocentes; magis enim esurientium misereri debuerunt,
quia hoc illi coacti fame fecerunt. a uobis autem quisquis
uulserit spicas, non ex traditione Christi, qui hanc innocentiam
uocat, sed ex traditione Manichaei homicida deputatur. an
forte misericordiam eisdem spicis exhibuerunt apostoli, ut inde
membra dei manducando purgarent. sicut uestra fabula est?
C 6 diffeijentia (s. d add. r) C lU quod LCb
11 ppnetias (in ras.) S est (add. 11l. 1) L quo] quod LCSMb
12 manifesta M 13 xpo (8. I.) S 15 uocationem SG 16 si om. SG
18 precipue L 19 segetes (s fin. in ras. m. 2) L 20 esurientes (ientes
in ras. m. 2) L 21 respondent (8. t superscr. s) C 23 debuerunt
misereri b 26 traditione (e s. I. add. m. 21 L an] hanc LSGMb
27 eiibuerunt C 28 menbra C mebra S
Faustus destruere sabbatum, quia scit uirtutem dei semper
atque infatigabiliter operari. illi hoc dicant, qui intellegunt
deum sine temporali uoluntate uniuersa tempora facientem.
hoc ad uos multum est. qui dei uestri requiem rebellatione
gentis tenebrarum perhibetis excussam et hostium repentino
inpetu perturbatam. an ex aeterno praeuidens hoc futurum
numquam habuit requiem, quia numquam securus fuit. qui
se cogitabat tam graue bellum cum tanta membrorum suorum
labe damnoque gesturum ?
Ceterum illud sabbatum, quod inperite atque inpie
deridetis, nisi et ipsum inter prophetias. quae de Christo
scriptae sunt, haberet intellectum, non ei Christus sic adtestaretur.
qui cum propria uoluntate, sicut ipse in eius
laude posuisti, pateretur ideoque tempora passionis et resurrectionis
suae haberet in potestate, id egit, ut caro eius in
sepultura sabbato requiesceret ab omnibus operibus suis, ut
tertio die resurgens, quem dominicum dicimus, qui post sabbatum
numeratur octauus, etiam circumcisionem octaui diei
ad se prophetandum pertinere declararet. quid enim significat
circumcisio carnis? quid? nisi expoliationem mortalitatis. quam
de carnali generatione portamus. propter hoc dicit apostolus:
exuens se carnem principatus et potestates exemplauit
fiducialiter, triumphans eos in semet ipso. quod
enim dicit exuisse se carnem, eo loco carnem mortalitatem
carnis intellegimus. secundum quam proprie corpus hoc caro
nominatur. quae mortalitas proprie caro est appellata. quia in
corr. ex a) S 5 reuelatione (m. er.) LllV'
reuelationem SG 6 excussam (x 8. I. w. 2 add.) L 7 preuidens C
9 menbrorum GS 10 labe,dampnoque (, et p a m. 2) M damnåq; 81
12 prophetas L'SIM'O 13 scripta b attestaretur L2 14 propria
(i s. I.) C 18 tercio G surgens SG 19 octauo die Lx octauidei M1
20 declaret S 21 quid i1 (exp. m. 2) 23 exuensse (pr. s. s. I.) G
24 fidutialiterC 25 exuisses G se om. S 26 (et 27) propnae L2SG
proprię C 27 est om. CSG'JI appellata est b qui 81
est: caro et sanguis regnum dei non possidebunt. de
quibus uerbis soletis calumniari fidei nostrae, qua credimus
huius corporis futuram resurrectionem, quae in ipso deo iam
praecessit, dissimulantes ea, quae sequuntur; in quibus aperte
apostolus quid dicat exponit. uolens enim ostendere, quid eo
loco dixerit carnem, continuo subiecit: neque corruptio
incorruptionem possidebit. hoc enim corpus, quod propter
mortalitatem proprie caro nominatur, mutari dicit in resurrectione,
ut iam non sit corruptibile atque mortale. quod ne
putetur nostra suspicione dici, ipsa eius quae sequuntur uerba
consulite. ecce, inquit, mysterium dico: omnes quidem
resurgemus, non tamen omnes inmutabimur, in atomo,
in ictu oculi, in nouissima tuba; canet enim tuba, et
mortui resurgent incorrupti, et nos inmutabimur;
oportet enim corruptibile hoc induere incorruptionem
et mortale hoc induere inmortalitatem. ut ergo induatur
inmortalitate, exuitur mortalitate. hoc est circumcisionis mysterium,
quae octauo die fieri iussa est, et octauo die, id est
dominica post sabbatum, iam in ueritate a domino inpleta.
unde dicitur: exuens se carnem principatus et potestates
exemplauit. per hanc enim mortalitatem nobis inuidae
diabolicae potestates dominabantur; quas exemplasse
dictus est, quia in se ipso capite nostro praebuit exemplum,
quod in toto eius corpore, id est ecclesia ex diaboli potestate
liberanda, in ultima resurrectione conplebitur. haec est fides
V Ll o secuntur G sequntur (q ex c corr. et u
superscr. m. 2) 8 6 enim (s. l.) S ostendero (endere in
ras.) L 9 dicit S' resurrectiong LKM 11 suspitione LS secuntur
OSłO 12 inquid Z1 misterium S 13 resurgimus LtGł
athomo CLSGM 14 ictu (u er.) M canet enim tuba om. SG
17 inmortalitatemXa-M 18 mortalite 0 misterium C 19 octauo (bis) (JiLl
20 dflo] do C 22 inuide C 25 gst (st 8. I. add. m. 2) L aecclesia C
I
diabolg 8
conmemorat, iustus ex fide uiuit, haec est iustificatio
nostra. mortuum quippe Christum et pagani credunt; resurrexisse
autem Christum propria fides est christianorum. si
enim confitearis, ait apostolus, in ore tuo, quia dominus
est Iesus, et credideris in corde tuo, quia deus illum
suscitauit a mortuis, saluus eris. quia'ergo ex ista
resurrectionis fide iustificamur, ideo et illud de Christo apostolicum
est, quia mortuus est propter delicta nostra
et resurrexit propter iustificationem nostram. et quia
ista resurrectio, quae credita nos iustificat, illa octaui diei
circumcisione figurata est, propterea de ipso Abraham, cui
primum tradita est, dicit apostolus: et signum accepit
circumcisionis signaculum iustitiae fidei. ergo et istam
circumcisionem inter alias figuras propheticas de Christo scripsit
Moyses. de quo ipse dicit: de me enim ille scripsit. quod
autem dicit dominus: uae uobis, scribae et pharisaei'
hypocritae, qui circuitis mare et aridam facere unum
proselytum; et cum feceritis eum, facitis eum filium
gehennae duplo quam uos estis, non quia circumciditur,
dixit. sed quod eorum mores imitatur, a quibus imitandis
cohibet suos dicens: in cathedra Moysi sedent scribae
et pharisaei: quae dicunt, facite, quae autem faciunt.
facere nolite; dicunt enim, et non faciunt. in quibus
dominicis uerbis utrumque debetis aduertere, et quantus honor
delatus sit doctrinae Moysi, in cuius cathedra etiam mali
sedentes bona docere cogebantur, et unde fieret proselytus
filius gehennae, non scilicet a pharisaeis uerba legis audiendo,
13 Rom. 4, 11 16 Ioh. 5. 46 17 Matth. 23, 15 22 Matth. 23, 2 sq. L 8 et om. b 11 ista (s. I) S octaui LOx Eug.
(ed. Kndll p. 288): octauę C2 octaua SGMb 14 iusticiae C 16 de
quo ipse dicit om. SG 18 hypochitae C circumitis SGMb
proselytum unum S 20 gehenne C 22 in cathedra] cathedri S
kathedra G kathedrS M super cathedram (super tn. 2 s. 1) C cathedra l
27 proselitus C 28 gehenne C phariseis C
circumciso, quod Paulus dicit: circumcisio quidem prodest,
si legem custodias. quia uero ille in non custodienda
lege pharisaeos imitabatur, fiebat filius gehennae; propterea,
quantum arbitror, duplo quam illi, quia hoc neglegebat inplere,
quod propria uoluntate susceperat, non ex Iudaeis natus,
sed sponte Iudaeus factus.
Quid autem dicere uoluisti, sine respectu iniuriose,
quod Moyses helluonis in modum disceptator sedet
iubetque alia quidem abligurrii;i pro mundis, alia
uero pro inmundis ne contingi quidem? cum ad helluonem
hoc magis pertineat, ut nulla discernat, aut, si discernit,
suauiora eligat. an hoc ideo dicis, ut inperitis continentia tua
uelut ab ineunte aetate miranda uideatur quasi nescientis uel
iam obliti, quanto iucundius sapiat porcina quam ueruecina?
sed quia et ista Moyses figuris propheticis de Christo scripsit
in animalium carnibus significans homines uel incorporandos
Christi corpori, quod est ecclesia, uel respuendos, uos quoque
inter inmunda figurauit, qui proptera fidei catholicae non conuenitis,
quia nec ruminatis uerbum sapientiae et duo testamenta,
uetus et nouum, non concorditer distinguentes tamquam
geminam ungulam non habetis. quis autem ferat te
quoque Adimanti uestri fallaciam non puduisse sectari?
Dicis enim et tu "Christum sic docuisse ciborum
indifferentiam, ut a suis quidem discipulis omnes
carnes penitus remoueret, saecularibus uero uulgo
concederet omnia, quae possent edi, atque
C 2 prode est L 4 phariseos S gehenne C1
5 qui S neglegebat Ll 10 iubetquą.e L2 abligurriri (li ex lu) L
abliguriri b 11 nec LSMG 14 nelut (d in t corr. m. 1) S 15 obliquanto
SlGl obliquantis (i in ras.) S*G2 iocundius L7CSGMb
uerbecina LlCSMG 16 prophętlcis C 19 immunda* (s uid. er.) M
immQdos b conuenientis Lt 22 ferret (m. 1 corr. in ferat) C
23 adimanthi LCGM fallatiam CG 27 edi (s. \.) S aedi LIMO
quae de ore inprudenter procedunt, ea sola sunt, quae
polluant hominem." haec uerba tua sunt tanto inpudentiore,
quanto apertiore mendacio deprompta et expressa. primo quia
secundum Christi sententiam si ea sola polluunt hominem,
quae mala ex ore procedunt, cur et discipulos Christi non ea
sola polluerunt, ut eos tamquam ab inmundis carnibus esset
necesse prohiberi? an saeculares homines non polluuntur his,
quae in os intrant, sed his, quae ex ore exeunt? ergo munitiores
sunt aduersus inmunditiam quam sancti, si sanctos et
ea, quae intrant. et ea, quae exeunt, possunt inquinare. uellem
autem mihi isti dicerent: quid manducabat et bibebat Christus,
qui in conparatione Iohannis non manducantis neque bibentis
se dixit manducantem et bibentem ? cum enim argueret peruersitatem
hominum utrobique calumnias inquirentium, uenit.
inquit, Iohannes non manducans neque bibens, et dicunt:
daemonium habet; uenit filius hominis manducans
et bibens, et dicunt: ecce homo uorax et uinaria.
amicus publicanorum et peccatorum. et Iohannis quidem
escam ac potum nouimus; non enim dictum est, quod omnino
non biberet, sed quod uinum et siceram non biberet: bibebat
ergo aquam. cibus autem eius non omnino nullus erat, sed
locustae et mel siluestre. unde ergo dictus est "non manducans
neque bibens," nisi quia illo uictu. quo Iudaei utebantur.
ille non utebatur? hoc ergo dominus nisi uteretur,
(s s. I.) S in (s. I. a m. 1) L *os (e er.) L eos (e
in ras.) P 2 impudenter b procedent C 3 inprndentiore C
inprudentiore LPSMG 4 mendatio CSM deprompta (p s. I.) C
n
uJ expressa primo (ita iunct.) b qui S 6 quur L discipuli
(sup. i a m. 1 os) L 9 mundiores CLb, (in marg. w. rec. munitiores) ('
10 inmundiciam C 11 et ea quae exeunt om. C 16 iohannis JP1
17 demonium C 18 uerax S uinaria LPMb uinarius CS* C1
19 iohannes L'SIG 20 aescam L acJ et SMG 21 quod (s. I.) S
23 siluestre Sb siluestrae LG dictum L 24 quod Lx
an forte ideo, quia pane et oleribus dominus uescebatur, quibus
Iohannes non uescebatur? mirum si non manducans
dicitur, qui locustas et mel comedit, et manducans dicitur.
qui pane atque olere contentus est. sed de cibis suspicamini,
quicquid uultis: certe bibens et uinaria non diceretur, nisi
uinum biberet. cur ergo et hoc uos inmundum putatis ? neque
enim haec propter continentiam disciplinamque domandi corporis
tangere prohibetis, sed quod inmunda sint; nam ea
sordes et fel gentis tenebrarum esse perhibetis contra apostolum
dicentem: omnia munda mundis. ecce qui audent
dicere Christum indifferentiae ciborum magistrum, discipulos
tamen suos ab his prohibuisse, quae inmunda ipsi putant.
ostendite, ubi ista a discipulis suis remouerit, fallaces, inprobi;
uerumtamen dei uindicis prouidentia ita caecati, ut
etiam commoneatis nos, unde conuincamini. non uim patior
ab animo meo. nisi totum ipsum euangelii capitulum, quod
iste aduersum Moysen obponere uoluit, inspiciendum inseruero,
ut ibi uideamus, quam falsum sit, quod prior Adimantus et
modo Faustus dixit dominum Iesum a discipulis suis carnes
uescendas remouisse easque uulgo saecularibus concessisse.
nempe cum respondisset calumniantibus, quod non lotis manibus
manducarent, ita sequitur euangelium: et conuocatis
turbis ait illis: audite et intellegite. non quod intrat
in os, communicat hominem, sed quod procedit de
ore communicat hominem. tunc accedentes discipuli
dixerunt ad eum: scis, quod pharisaei audito hoc
C 2 holeribus CSGM2 bescebantur Ml
5 holere CSGM1 contSptus 01 cybis C 6 uinarius SMG
uinari'** ('a m. rec.) C 7 quur L 9 perhibetis X1 10 perhibentis
(exp, m. 2) L 11 audent (en in ras.) C 12 ciuorum M1 14 ostende
HPSGM a om. CMSG 15 cecati C 16 nonj nam MLSGb
pacior C 19 adimanthus LCSG 21 secularibus C 23 conuocatis
(ris 8. I. a m. 1) S 25 qd (in marg. m. 1) C procedit C 27 hoc
om. L'SG
debuit eos. sicut isti uolunt, proprie docere ab omnibus carnibus
abstinendum, ut illud, quod supra dixit: non quod
intrat in os, communicat hominem. sed quod procedit
de ore. turbis dixisse uideretur. sequatur ergo euangelista et
dicat. quid iam non turbis, sed discipulis responderit dominus.
at ille respondens ait: omnis plantatio, quam non
plantauit pater meus caelestis. e.radicabitur. sinite
illos, caeci sunt duces caecorum. caecus autem si
caecum ducat. ambo cadent in foueam. hoc utique ideo,
quia traditiones suas uolentes statuere mandata dei non intellegebant.
sed nondum quaesierant discipuli a magistro. quomodo
ipsi, quod turbis dixerat, accipere deberent. ecce et hoc
fit; nam contexit euangelista et dicit: respondens autem
Petrus ait illi: narra nobis parabolam istam. hinc intellegimus
Petrum putasse non proprie. nec aperte dominum
locutum fuisse, cum diceret: non quod intrat in os, communicat
hominem, sed quod procedit de ore, sed. ut
solet, obscuritate parabolae aliquid significare uoluisse. uideamus
ergo. utrum iam secretius discipulis interrogantibus.hoc
dicat. quod Manichaei uolunt, inmundas esse omnes carnes
nec eos aliquid earum debere contingere. quid ? quod exprobrat.
quod apertam suam locutionem nondum intellexerint et proprie
dictum parabolam putent. sic enim sequitur: at ille dixit:
adhuc et uos insipientes estis et non intellegitis,
quia omne, quod in os intrat, in uentrem uadit et in
latrinam emittitur; quae autem procedunt ex ore, de
corde exeunt, illa communicant hominem? nam de
corde exeunt cogitationes malae, homicidia, adulteria,
fornicationes, furta. falsa testimonia, blasphemiae;
er.) S propriae LG propriae MC 4 procadit C
5 uideretur (re s. I.) S 9 et duces b caecorQ ! C 10 cecum C
ambo in fou. cad. b 12 quesierant C 13 ecce/'/ doca (d er; d et c
s. I. add. m. 2) Leece-fit (er.) M 15 intellegimus L' 16 (et 23)
propriae L2 21 manichei SG 22 exprobat S 23 propria C
28 exe*unt C illa] et illa M
autem manibus manducare non communicat hominem.
Certe iam manifestata fallacia connicta discedit; certe
iam clarum est non aliud de hac re turbas, aliud secreto discipulos
dominum docuisse; certe sine dubitatione perspicitur
Manichaeos potius esse mendaces atque fallaces, non Moysen,
non Christum. non testamenti utriusque doctrinam ibi figuratam.
hic reuelatam. ibi prophetatam, hic praesentatam. quomodo
ergo nihil eorum catholicos seruare putant, quae Moyses
scripsit, cum omnia prorsus obseruent, non iam in figuris,
sed in eis rebus, quas illae figurae significando praenuntiarunt?
neque enim, si aliud tempus esset scribendi, aliud legendi,
recte diceremus scripturam illam non obseruare lectorem, quia
et ipse characteres illos non faceret. cum illae fuissent figurae
sonorum, ille autem iam sonos ipsos expromeret, illarum
tamen figurarum non formatione occupatus, sed inspectione
commonitus. ideo autem Iudaei Christo non credebant, quia
nec illa, quae Moyses non figurate, sed aperte praeceperat,
obseruabant. unde illis dicit: decimatis mentam et cyminum
et relinquitis grauiora legis. misericordiam et
iudicium liquantes culicem, camelum autem gluttientes:
haec oportebat facere, illa autem non omittere.
unde est et illud. quod traditionibus docebant, quomodo infirmaretur
praeceptum dei, quo deferri honorem parentibus
iusserat; propter quam superbiam et iniquitatem excaecari
meruerunt, ut cetera non intellegerent, quia ea, quae intellegebant,
inpie contemnebant.
om. C communicant (exp. m. 2) L 4 hac (h s. l. a m. 1) L
hac de re C 5 certe inc. cap. 32 in b 8 praesentatft* C 10 obseraentur C
11 ille SG praenuntiarunt significando C 12 aut legendi SG 14 et
om. SMG caracteres LCSGM ille b sonorum figurae S 17 comy
munitus SGJJf 18 moses S figuratae L7 figuratę C 19 obseruabaf Cl
mentam L mentem ClGl ciminum Cb cynimum G cinimum 81 21 li*
quantes (n semier.) S linquantes (a ex e) G gluttentes SG glutientes CMb
25 ininquitatem S excecari C 26 cętera C que S 27 impię L
Uidesne, quam tibi non dicam: si christianus es. crede
dicenti Christo, quia de se scripsit Moyses; quod si non
credis. christianus non es. ipse quippe uideris. quid de te
sentias, qui te ut gentilem uel Iudaeum doceri de Christo
expetis; ego tamen neque hoc defugi et omnes tibi aditus
erroris, quantum potui, clausi. nec illud siui patere praecipitium,
qua uos caeci mittitis dicentes falsa esse in euangelio,
sicubi uestra haeresis exitum non inuenerit, ut uobis nihil
remaneat, quo redire possitis. unde Christo credatis, ubi uobis
haec uox pestilentiae non possit obponi. quin etiam sic te
doceri cupis ut christianum Thomam, quem Christus de se
dubitantem non est aspernatus. sed quo animi eius
uulneribus mederetur, corporis sui cicatrices ostendit.
haec uerba tua sunt. bene, quod sic te doceri exigis. quam
enim uerebar, ne hoc quoque in euangelio falsum esse contenderes!
crede ergo cicatricibus Christi, quia si cicatrices
illae uerae erant, uera etiam illa uulnera fuerant, nec uera
uulnera nisi uera caro habere potuisset: hoc uerum totum
uestrum euertit errorem. porro si Christus falsas cicatrice
dubitanti discipulo demonstrauit, et ipsum fallacem dicis ita
docentem et te falli cupis ita discentem. sed quia falli nemo
est qui uelit, fallere autem multi uolunt, magis te uelle intellego
quasi exemplo Christi fallaciter docere quam exemplo
Thomae fallaciter discere. proinde si credis. quod falsis cicatricibus
Christus fefellerit dubitantem, te quis uelit credere
docentem, ac non potius cauere fallentem? at si ille discipulus
ueras cicatrices tetigit Christi, ueram confiteri cogeris et
carnem Christi. ita Manichaeus non permanebis, si sic credis
ut Thomas; infidelis autem remanebis, si nec sic credis ut
Thomas.
b n s. 1. S 5 tibi (8. I.) S 6 siui] sibi PlLMGlb
patgre S precipitium C 8 heresis LG 9 possetis L{S{VtG
17 ille uere S illae uere M illg uere L 21 falle GS* dicentem
LlPSGMb 22 **est (pot er.) L magiste M' te om. SG
27 cicatrices (8. 1. m. 2) C 29 sic (c m. rec. superscr.) C
FAUSTUS dixit: Cur legem non accipitis et prophetas, cum
Christus eos non se uenisse soluere dixerit, sed adinplere?
quis hoc testatur dixisse Iesum? Matthaeus. ubi dixisse? in
monte. quibus praesentibus ? Petro, Andrea, Iacobo et Iohanne.
quattuor his tantum; ceteros enim necdum elegerat nec ipsum
Matthaeum. ex his quattuor unus, id est Iohannes euangelium
scripsit. ita alicubi hoc ipse conmemorat? nusquam. quomodo
ergo, quod Iohannes non testatur. qui fuit in monte, Matthaeus
hoc scripsit, qui longo interuallo, postquam Iesus de monte
descendit, secutus est eum? ac per hoc de hoc ipso primo
ambigitur, utrum Iesus tale aliquid dixerit, quia testis idoneus
tacet, loquitur autem minus idoneus. ut interim permiserimus
nobis iniuriam fecisse Matthaeo, donec et ipsum probemus
haec non scripsisse, sed alium nescio quem sub nomine eius :
quod docet et ipsa lectionis eiusdem Matthaei obliqua narratio.
quid enim dicit? et cum transiret Iesus, uidit hominem
sedentem ad telonium nomine Matthaeum et uocauit
eum; at ille confestim surgens secutus est eum. et
quis ergo de se scribens dicat "uidit hominem et uocauit
eum et secutus est eum," ac non potius dicat: uidit me
et uocauit me et secutus sum eum, nisi quia constat haec
Matthaeum non scripsisse, sed alium nescio quem sub eius
nomine ? cum ergo ne quidem si et Matthaeus hoc scriberet.
uerum foret, qui praesens non erat, cum Iesus haec loquebatur
in monte: quanto magis credendum non erit, quia nec
Cap. xxxmr SLPMG qunr LCM prophatas C 4 ma-
theua C 5 & andrea C 6 cateros C 7 (et 18) matheum C
idg C4 9 monte (m eras.) L 10 postquam (quam in ras.) C
11 hoc ipso] ipso C 12 ambigiiitur (m. 2 exp.) L 14 iniuria (^ add.
m. 3) P mathev (v add. sup. o m. rec.) C rnatthe1 (v sup. o a m
2) L 16 qaod] quodq: Lb docet (s. I. m. 1) C mathei C
matthei LSG 18 teloneum LSM teloneum b 20 se ipso C
23 matheum C 24 nec C si et] ai* (t er.) L et om. Cb 25 quia L
26 monte (m er.) L
et Matthaei!
Quid? quod etiam ex ipso sermone. quo praecepit non
putare, quia uenerit legem soluere, magis intellegi detur,
quia soluerit. neque enim nihil eo tale faciente Iudaei suspicari
hoc possent. sed, nolite, inquit, putare, quia ueni
soluere legem. agedum ergo, si ei et Iudaei dixissent, quid
porro autem tu tale agis, unde hoc suspicari possimus? an
quia circumcisionem derides, sabbatum uiolas, sacrificia respuis,
confundis cibos? hoc est ergo: nolite putare? et quid
hoc amplius quidue manifestius fieri potuit in destructionem
legis ac prophetarum? aut si hoc adinplere est legem, quid
erit soluere? quid? quod etiam lex et prophetae ne adinpletione
quidem gaudent. adeo sibi pleni uidentur et consummati:
quorum auctor ac pater non minus ei adici indignatur
quam detrahi, ut scribens in deuteronomio dicat: haec praecepta,
quae mando tibi hodie, Israhel, obseruabis; et
caue, ne declines ab iisdem neque in sinistram neque
in dextram, nec addas quicquam eis nec minuas, sed .
in iisdem, perseuerabis. ut benedicat te dominus deus
tuus? quapropter siue adinplendi causa Iesus legi aliquid et
prophetis adiecit, in dextram uidetur lapsus, siue dempsit, ut
destrueret, in sinistram; utrumque certe offendit legis auctorem
idcircoque aut aliud aliquid significat istud aut falsum est.
AUGUSTINUS respondit:s o mirabilem insaniam de Christo
C 3 pcipit C 5 solueret L 7 agendum Llb age*dura
(n er.) C aiendum L2 si] et si C et om. C 8 tu tale] tutela LI
11 quidue (ue a. l. m. 2) C destructione b 13 adimpletione (m
er.) L adimplecione tua C ad impletionem b 15 eie L adicit C
16 de uteronomio C dicat H 18 (et 20) isdem SG hiadem LCM
19 dexteram CSGMb 20 benedicęt (s. § a m 1 a) C 21 iesns (s
fin. s. l. m. 1) L 22 dexteram C his adempsit SG demsit P
dempsis (s. s a m. 1 t) C 23 auctorem (exp. m. 2) L 24 significat
(a ex e a m. 1) C 25 Cap. XXXV LPSMG Agustinus L
mieerabilem C
si Matthaeus non interfuit, cum Christus dixisset: non ueni
soluere legem aut prophetas sed adinplere. et propterea
non est ei credendum. numquid Manichaeus interfuit
aut iam uel natus fuit, cum Christus inter homines adpareret?
secundum hanc ergo fidei uestrae legem nihil ei de Christo
testihcanti credere debuistis. nos autem non propterea dicimus
non credendum esse Manichaeo, quia dictis factisque Christi
non interfuit et longe post natus est. sed quia de Christo
contra Christi discipulos loquitur et contra euangelium. quod
illorum auctoritate firmatum est. habemus enim apostoli
uocem. qui m spiritu sancto tales uenturos esse cernebat.
unde fidelibus dicebat: si quis uobis euangelizauerit
praeterquam quod accepistis, anathema sit. nam si
nemo de Christo uera dicit. nisi qui eum praesens uidit et
audiuit. hodie de illo nemo uera dicit. porro si hodie propterea
de illo fidelibus eius uera dicuntur, quia illi. qui uiderunt et
audierunt. uel praedicando uel scribendo ea disseminauerunt:
. cur ex ore Iohannis condiscipuli sui non posset uera Matthaeus
audire de Christo, ubi ille adfuit et ipse non adfuit. si ex
libro Iohannis possumus uera loqui de Christo non solum nos
tanto post nati, sed etiam post nos alii nascituri? hinc enim
non solum Matthaei uerum etiam Lucae ac Marci euangelium,
qui eosdem discipulos secuti sunt. in non inparem auctoritatem
receptum est. huc accedit. quia et ipse dominus potuit
narrare Matthaeo, quod antequam eum uocasset. cum iis
egerat, quos prius uocauerat. at enim hoc ipse Iohannes in
L matheo C 2 mathens C 4 manichens LC 5 aut (a s
Z. add. m. 1) L 7 testificandi i1 testificanti (r in ras.) M 8 manicheo
LC 11 confirmatum S 16 hodie (i sup. e) S si om. S
17 a fidelibus C; a (s. 1. a m, 2) LS, (8. 1. a m. 1) M 18 predicando
C 19 mattheus C 20 affuit C 23 matthei C 24 eosdem
(dem add. m. rec.) C 25 recepta (s er. et ~ add. m. 2; L accidit
LISMtG 26 mattheo C his CSGMb 27 quos] quod SG
qui cum diceretur. praesens erat. quasi fieri non potuit. ut
cum omnia, quae a domino audierat. scribere non posset. inter
alia, quae praetermisit. et hoc praetermiserit. cum in alia
scribenda esset intentus. nonne euangelium suum ita ipse
conclusit dicens: et alia quidem multa fecit Iesus;
quae si scriberentur singula, nec ipsum existimo
capere mundum qui scribuntur libros? hic utique ostendit
se scientem multa praetermisisse. sed si de lege et
prophetis uos delectat Iohannis auctoritas, Iohanni credite
adtestanti legi et prophetis. ipse scripsit. quod Esaias uiderit
Christi gloriam. in eius habetis euangelio. unde iam paulo
ante tractauimus. si crederetis Moysi. crederetis et
mihi; de me enim ille scripsit. undique tergiuersatio
uestra contunditur. aperte dicite non uos credere Christi euangelio;
nam qui in euangelio. quod uultis. creditis, quod uultis.
non creditis. uobis potius quam euangelio creditis.
At quam elegantem rem sibi uisus est Faustus dicere,
ubi propterea uoluit non credi haec scripsisse Matthaeum.
quia cum de sua electione diceret, non ait: uidit me et dixit
mihi: sequere me. sed: uidit Matthaeum et dixit ei:
sequere me. quod nescio utrum de errore inperitiae dixerit.
an de more fallaciae. sed non usque adeo inperitum putauerim,
ut nec legerit nec audierit solere scriptores rerum
gestarum, cum in suam personam uenerint, ita se contexere.
tamquam de alio narrent. quod de se narrant. magis ergo
hunc arbitror non ut inperitum. sed ut inperitis nebulam
obtendere uoluisse sperantem se plures esse capturum. qui
ista non nossent. et in historia quidem rerum saecularium
add. m. 2) L audiebat LSGMb 4 pretermiserit C
6 fecisset G' 8 scribentur CL2 9 praeter misisse C 15 christo
(sup. 0 a m. 1 i) L 18 ad LlMl eligantem LlMl 19 matheQ C
20 electiofie (e fin. add. s. 1. m, 2) L 24 neclegerit (c s. I. add. m. 2) L
C
neglegerit G 27 nebulas LPb 28 ostendere LXMSG obtendere CX4
29 inII C, (s. I. m. 2) L historia (ri er, ro fec. m. 1) ('
ex alio genere litterarum uel nostros admoneam uel istum
refellam. ipse certe paulo ante de libris Moysi quaedam testimonia
ita proferebat, ut non ea negaret scripsisse Moysen.
immo et adfirmaret, sed ad Christum non pertinere contenderet.
legant ergo in eisdem libris. quae de se scripsit Moyses,
utrum ita scripserit: dixi. aut: feci hoc uel illud, et non
potius: dixit Moyses et: fecit Moyses. aut: uocauit me
dominus uel: dixit ad me dominus. et non potius: uocauit
dominus Moysen et: dixit dominus ad Moysen et omnia
cetera in eundem modum. ita ergo et Matthaeus de se tamquam
de alio scripsit: quod et Iohannes fecit. nam circa
finem libri sui etiam ipse sic loquitur: conuersus Petrus
uidit discipulum. quem diligebat Iesus. qui et recumbebat
in cena super pectus eius et dixerat domino:
quis est. qui te tradet? numquid et hic dixit: conuersus
Petrus uidit me? an forte propterea nec istum putant hoc
euangelium scripsisse? sed paulo post dicit: hic est discipulus.
qui testificatur de Iesu et qui haec scripsit;
et scimus. quia uerum est testimonium eius. numquid
ait: ego sum discipulus. qui testificor de Iesu et qui haec
scripsi et: scimus. quia uerum est testimonium meum ? certe
manifestum est morem fuisse scriptorum, cum gesta narrarent.
quam multa et ipse dominus eadem locutione de se dicit,
quis enumerare sufficiat? cum uenerit. inquit. filius hominis,
13 Ioh. 21, 20 et 24 25 Luc. 18, 8 HUp. e) L repperiuntur GM repperiuutur S 2 ammoneam
LSMG 3 quedam S 6 legagt (n evp. m. 2) L, (n er.) M
eisdem (e pr. s. I.) S scribsit M 11 mattheus CL (tt et e zdbique) L
14 ut uidit PL' recubuit S 16 quisj qui LIP es S te
(s. I. a m. 1) L; er. M te tradet te S tradet te Ml 18 eangelium Cl
19 quia haec (exp. n. 2) L 21 quia haec SMGL1 22 scribei P
23 morem hanc S, (hunc s. I.) G scriptorę (sup ecp. ę a m. 1 v) C
narrarent (ra 8. 1. add. m. rec ) C 25 ueneris b inquit post hominis
habetur in S
putas, inueniam? et: uenit filius hominis manducans
et bibens, non dixit: ueni. et: ueniet hora, et nunc est
cum mortui audient uocem filii dei; et qui audierint
uiuent. non dixit: uocem meam et multa huiusmodi. unde
iam puto sufficere. quae dicta sunt, et ad studiosos conmonendos
et ad calumniosos conuincendos.
Iam illud quam sit infirmum, quis non uidet. quod ait
non eum dicere potuisse: nolite putare. quia ueni soluere
legem aut prophetas; non ueni soluere. sed adinplere,
nisi aliquid tale iam fecisset, ut in hanc suspicionem posset
uenire? quasi nos negamus Iudaeis non intellegentibus uideri
potuisse Christum destructorem legis et prophetarum: sed
hoc ipsum est, cur ille uerax et ueritas non potuerit de alia
lege et de aliis prophetis dicere, quod eos non solueret nisi
de iis, quos illi eum soluere suspicabantur. quod hinc etiam
satis confirmatur, quia ibi sequitur et dicit: amen. amen
dico uobis, donec transeat caelum et terra, iota unum
aut unus apex n on transiet de lege, donec omnia
fiant. quicumque ergo soluerit unum ex mandatis
istis minimis et docuerit sic homines, minimus uocabitur
in regno caelorum; quicumque autem fecerit et
sic docuerit, magnus uocabitur in regno caelorum.
pharisaeos enim cogitabat. cum ista diceret, qui soluebant
legem factis et docebant uerbis. de quibus alio loco dicit:
quae dicunt. facite; quae autem faciunt, facere nolite;
dicunt enim, et non faciunt. propterea et hic ita sequitur:
dico enim uobis, nisi abundauerit iustitia uestra plus
L IMl 6 unde] inde Sb 8 uidit M
uideat SG-2 11 suspitionem SG 12 negemus LlSMG 14 quor L
16 bis LCSGb 17 amen ę.I!1 CLJ 19 unum apex SILMG 21 minimus
(ni add. 8. I. m. rec.) C 23 magnus] sic magnus SG 24 pharieeos
C ista] de ista SIG 25 alio in ras. C 26 faciunt (ex di fa
,tł. X) C
regnum caelorum. id est nisi uos feceritis et ita docueritis.
quod illi non faciunt et sic docent; non intrabitis in regnum
caelorum. quam ergo legem docebant pharisaei et non faciebant,
ipsam dicit Christus non se uenisse soluere. sed adinplere,
quia ipsa pertinet ad cathedram Moysi, in qua sedentes
pharisaei et dicentes nec facientes audiendi sunt, non imitandi.
Nec intellegit Faustus aut forte se fingit non intellegere,
quid sit inplere legem, cum hoc de uerborum adiectione putat
accipiendum, quia scriptum est, ne quid addatur scripturae
dei uel detrahatur: unde dicit non debuisse adinpleri, quod
ita perfectum commendatur, ut nihil addendum minuendumque
sit. nesciunt ergo isti, quomodo adinpleat legem, qui sic
uiuit, ut lex praecepit. plenitudo enim legis caritas, sicut
dicit apostolus. istam caritatem dominus et exhibere et donare
dignatus est mittendo fidelibus suis sanctum spiritum. unde
item dicit idem a.postolus: caritas dei diffusa est in cordibus
nostris per spiritum sanctum. qui datus est
nobis. et ipse dominus: in hoc scient omnes, quia discipuli
mei estis. si uos inuicem diligatis. inpletur ergo
lex. uel cum fiunt, quae ibi praecepta sunt. uel cum exhibentur,
quae ibi prophetata sunt. lex enim per Moysen data est,
gratia autem et ueritas per Iesum Christum facta est. ipsa lex
cum inpleta est, gratia et ueritas facta est. gratia pertinet ad
caritatis plenitudinem, ueritas ad prophetiarum inpletionem.
et quia utrumque uer Christum, ideo non uenit soluere legem
20 Ioh. 18, 35 24 cf. Ioh. 1, 17 (sup. o a m. 1 v) L Idęo C 4 pharisei C 7 pharisei
C 9 intellegit (le in li corr. m. 1) C 14 nesciunt (n sec. s. I.) C
15 praecipit C est caritas b 16 et ante exhibere om. Lb 17 spiritum
sanctum GSMb 18 caritas (s a m. 1 s. 1.) L 23 mosen S] 24 autem
(s. I.) G, om. Pb flex C 26 plen. carit. Sb pphetarum P
adimpletionem SGMb 27 non uenit] conuenit SIG
deerant. sed ut fierent. quae scripta erant: quod ipsa eius
uerba testantur. non enim ait. iota unum aut unus apex
non transiet a lege. donec addantur, quae desunt, sed,
donec omnia fiant.
FAUSTUS dixit: Non ueni legem soluere sed adinplere.
sed enim hoc, nisi aliud forte significat, a Christo
dictum credere non minus tibi contrarium scias esse quam
mihi. uterque enim nostrum sub hac opinione christianus est,
quia Christum in destructionem legis ac prophetarum uenisse
putauimus. quod si tu uerbo interim fateri non uis, attamen
id operibus indicas. inde enim est. quod legis ac prophetarum
praecepta et ipse contemnis, inde quod nouum testamentum
Iesum condidisse utrique fatemur: quo quid aliud quam destructionem
fatemur ueteris testamenti ? quae cum ita sint,
quomodo Christum illud dixisse credemus, nisi ante nosmet
ipsos damnemus stultae in praeteritum opinionis et ad paenitudinem
recurramus obsequamurque legi de integro ac prophetis
atque eorum curemus. qualiacumque sunt, obseruare
mandata? quod cum fecerimus. tunc denique uere crediderimus
dixisse Iesum. quia non uenerit legem soluere, sed adinplere.
nunc autem falsum est. quia nec tu id credis, de quo
me solum incusas.
S 7 Cap. XXXVI LPSGM adimplere (di s. I.) C 9 sciasj suas SlG
12 putauimus (erp. m. 2) L interim uerbo C interim (s. I. m. 2) 8
18 legis (e in i mut. m. 1) C 14 contempnis Lt, (p s. 1. m. 1) C
15 iesus b 5di**disse (ex credidisse) M ntrique-testamenti ita
ras. S quo] quod llJLSGb 17 credimus SMG 18 dampnemua C
stnlte L Stulte in praeteritum sqq. b 19 obsequamurq; (q; s. I. a
m. 1) C . pphetas (sup. a m. 1 scr. i) L 20 curemus] recumus SlGrecurramus
Sl sint C 21 crediderimus (ri s. 1.) S 24 incę.usaS 82
ncavsas (v s. I.) G