Hic certe si quaeramus, utrum hoc testamentum, quod dicit
confirmatum a deo non infirmari a lege quae post quadringentos
15-18 2 repcllantur O repelhintur B dicat DEFbd quod nos] quos V
3 iactant CDEF testamento uetere 0 (i ml) ueteri testamento DEFbd 4 talentum
Oml 5 apostolus dixit EFbd a monte Sina om.EF 6 hęc D 7 ueteri D
9 nouum] uetus V negauimus V 10 qui ex qucd 0 spm r i i u B 12 sU V
supra b 12dire*xitO gressos V 14 ante s.l.Oml 15 synaT7 19 et alt.]
in B ex EF 21 cristus C 22 quod s.l. Om2EF, om.CV 23 quadrigentos V
et om.EFV factum b est om.CEFV 26repromissionem DEF 28 hoc om D
honestamentum C 29 quadrigentos V
quis responderedubitet\'nouum\',sed in propheticis latebris occultatum,
donec ueniret tempus quo reuelaretur in Christo ? nam si dixerimus
\'uetus\', quid erit illud a monte Sina in seruitutem generans?
ibi enim facta est lex post quadringentos et triginta annos,
qua lege hoc testamentum promissionis Abrahae infirmari non posse
confirmat et hoc quod factum est ad Abraham uult potius ad nos
pertinere, quos uult esse filios liberae, non ancilla, heredes ex promissione,
non lege, cum dicit: si enim ex lege hereditas,
iamnon ex promissione; Abrahae autem per pro
missionem donauit deus, ut quod facta est lex post quadringentos
et triginta annos ad hoc subintrauerit, ut abundaret delictum,
cum per peccatum praeuaricationis conuincitur hominis
superbia de sua iustitia praesumentis, et ubi abundauit delictum,
superabundaret gratia per fidem iam humilis hominis in lege deficientis
et ad dei misericordiam fugientis. ideo cum dixisset: s i
enimexlegehereditas, iam non ex promissione;
Abrahae autem per promissionem donauit deus
— tamquam ei diceretur: ut quid ergo postea lex facta cst?—, subiunxit
atque ait: quid ergo lex? cui mox interrogationi reddidit:
praeuaricationis gratia proposita est,
donec ueniret semen cui promissum est. hoc identidem
ita dicit: si enim qui ex lege heredes sunt, exinanita
est fides et euacuata est promissio. lex
enim iram operatur; ubi enim non est lex, nec
23 Rom. 4, 14. 15C(exp. m3) utrum om- r 2 dubitet] poteritO non poterit B
3 diximus Oml 4 syna 1\' 5 quadrigentos Tx G habralie Ii nonposse
confirmat mn.OB 7 pr. ad] ab OEFbd 8 ex Op. c. 10 repromissionem DEF
11 que B lex est DEFrbd quadrigentos V 12 et om. CEFV habundar et OBCV
13 per om.C hominesC 14 iustia 0 et otn-EF 15 superhabiindaret B
superabundauit CDEFbd per fidem iam hic monstratur humilitas hominis B
humilitas OCml hominum Oml lege*0 16 confugientis B 18 abraha
autem**promissionem 8.1.0m2 repromissionem BD 19 postea facta est lex Db
lex postea facta estO/i postea m2 ex posita 0 subiuxit B subinxit D
20 interrogationi*O 21 pposita B posita DEF 22est]su:itC idemptidem B
23 ergo exinanita OB 24 pr. est] sunt C alt. est om D lex — 494,5 promissio
om EF 25 lex nOli est B
lege hereditas, iam non ex promissione;Abrahae
autem per promissionem donauit deus, hoc
in isto ait: si enim qui per legem heredes sunt, exinanita est fides
et euacuata estpromissio, satis
ostendens ad fidem nostram pertinere — quae noui est utique
testamenti —, quod per promissionem donauit deus Abrahae. et
quod ait in illo testimonio: quid ergo lex? atque respondit:
praeuaricationisgratiapropositaest, hoc in isto
similiter subdidit: lex enim iram operatur; ubi enim
non est lex, nec pracuaricatio.
Siuc igitur Abraham siuc ante illum iusti siue post eum
usque ad ipsum Moyscn, per quem datum est testamentum a monte
Sina in seruitutem generans, siuc ceteri prophetae post eum et sancti
homines dei usque ad Iohannem Baptistam, filii sunt promissionis
et gratiae secundum Isaac filium liberae non ex lege, sed ex promissione
heredes dei, coheredes autem Christi. absit enim, ut Noe
iustum et prioris temporis iustos et quicumquc ab illo usque ad
Abraham iusti esse potuerunt uel conspicui uel occulti negemus
ad supernam Hierusalem, quae mater est nostra, pertinere, quamuis
anteriores tempore inueniantur esse quam Sarra, quae ipsius liberae
matris prophetiam figuramque gestabat. quanto euidentius ergo post
Abraham, cui sic declarata est ipsa promissio, ut pater multarum
gentium diceretur, quicumque deo placuerunt filii promissionis habendi
sunt! non enim ex Abraham et deinceps iustorum generatio
uerior, sed prophetia manifestior repperitur.
Ad testamentum autem uetus, quod est a monte Sina in
seruitutem generans, quod est Agar, illi pertinent, qui
8,17 20 cf- Gal.4,26 23 cf. Gen-17,4 24 cf. Rom. 9,8 27 cf. Gal- 4,24 OmlD 4 lege V 5 est alt. om.DEFVbd
6 ostendit Vb utique est EFbd est om.D 7 per om.D deus donauit CV
9 posita DEF 10 subdidit similiter DEFbd 15 iohanne V iiliOml 16 filium
0(ium in ras. m2) 17 dei] suntOB 19 non potuerurit C 20 hyerusalem 17
hrtmO nostra est CDEFbd quamuis enim EF 21 anterioris OV anteriorei
inueniuntur EF libera*e 0 liberare C 22 gestat OB 24 diceret C
26 reperitur ODEF
uitain litteram posse sufficere et ideo qua fiant factores legis
diuinam misericordiam non requirunt, sed ignorantes dei
iustitiam et suam iustitiam uolentes constituere iustitiae dei
non sunt subiecti. ex hoc genere fuit illa multitudo, quae aduersus
deum in heremo murmurauit et idolum fecit, et illa, quae iam in ipsa
terra promissionis fornicata est post deos alienos. sed haec in ipso
quoque ueteri testamento ualde reproba est multitudo. illi etiam,
quicumque ibi erant, sola quae ibi deus pollicetur terrena promissa
sectantes et quid pro nouo testamento ea ipsa significent ignorantes
eorum adipiscendorum amore et amittendorum timore dei praecepta
seruabant, immo non seruabant, sed sibi seruare uidebantur; neque
enim fides in eis per dilectionem operabatur, sed terrena cupiditas
metusque carnalis. sic autem praecepta qui facit procul dubio inuitus
facit ac per hoc in animo non facit; mauult enim omnino non
facere, si secundum ea quae cupit et metuit permittatur inpune.
ac per hoc in ipsa uoluntate intus est reus, ubi ipse qui praecipit inspicit
deus. tales erant filii terrenae Hierusalem, de qua dicit
apostolus: seruit enim cum filiis suis, pertinens ad testamentum uetus
amon te Sinain seruitutem generans,
quod est Agar. ex ipso genere fuerunt, qui dominum crucifixerunt
et in eadem infidelitate manserunt. inde sunt etiam adhuc
eorum filii in ingenti multitudine Iudaeorum quamuis iam nouo
testamento, sicut prophetatum est, per Christi sanguinem patefacto
atque firmato et a flumine, ubi baptizatus magisteriumque professus
est, usque ad terminos terrae euangelio diffamato. qui ludaei secundum
prophetias quas legunt per omnes sunt terras ubique dispersi,
7 cf I Par- 5, 25 13 cf- Gal. 5, 6 19 Gal. 4, 25. 24 25 cf. Mattli. 3, 16-17 quasi sint D(sint s-l-) 3queruntZ) 4 uolcntes
iustitiam 0 iustitiam om. DEF 6 eremo EF haerrmo V 7 quoque in
ipso lJ 8 uetere CDEFlxl reprobataC reprobata Dbd 10 quod Om1 significat
r significant Oml 12 conserllabant EF immo non scriiabant om.Oml
13 enim otn V eis] add. quę D 14 carnales V autem] enim D 15 magis
uultEFd 16 facte Om117 praecppit V 18 hycrusalem V ihrlm D 19 suis
om. EF 20 syna r 22 infelicitate 0 infidelitatc ex infirmitate D adhuc
etiam filii eoruni CDEFbd 23 in om-DEF iudeorum V 25 et a ex ea Om2-
baptizatos C 26 iudei V 27 prophetas quosOB
ueritati.
Et uetus igitur testamentum deus condidit, quia deo placuit
usque ad plenitudinem temporis promissis terrenis tamquam in
praemio constitutis promissa uelare caelestia et populo terrenis bonis
inhianti et propterea durum cor habenti quamuis spiritalem, tamen
in tabulis lapideis legem dare. exceptis quippe librorum ueterum sacramentis,
quae sola significandi ratione praecepta sunt — quamquam
et in eis, quoniam spiritaliter intellegenda sunt, recte lex
dicitur spiritalis — cetera certe, quae ad pietatem bonosque
mores pertinentia non ad aliquam significationem ulla interpretatione
referenda, sed prorsus ut sunt dicta facienda sunt, profecto
illam dei legem non solum illi tunc populo, uerum etiam nunc
nobis ad instituendam recte uitam necessariam nemo dubitauerit.
si enim Christus nobis abstulit illud grauissimum multarum obseruationum
iugum, ne carnaliter circumcidamur, ne pecorum uictimas
immolemus, ne sabbato septeno dierum uolumine redeunte ab
operibus etiam necessariis quiescamus et cetera huiusmodi, sed ea
spiritaliter intellecta teneamus remotisque umbris significantibus
in rerum ipsarum quae significantur luce uigilemus, numquid propterea
dicturi sumus non ad nos pertinere quod scriptum est, ut alienum
quodcumque perditum quis inuenerit reddat ei qui perdidit
et alia multa similia, quibus pie recteque uiuere discitur, maximeque
ipsum Decalogum, qui duabus illis lapideis tabulis continetur,
excepta sabbati obseruatione carnali, quae spiritalem sanctificationem
quietemque significat? quis enim dicat non debere obseruare
Christianos, ut uni deo religionis obsequio seruiatur, ut idolum non
colatur, ut nomen domini non accipiatur in uanum, ut parentes
honorentur, ne adulteria, homicidia, furta, falsa testimonia
o}n.CEF quoque om.1\' 3 cordidit 0 (con sl, i pr- ex e) 4 ante
terr. eras. terrenis B in om. V impracmio C 5 ualere EF 6 inhianti ex
hinianti 0 9 ante quon. eras. quam B quoniam om- Db 10 quae om. h
11 pcrtinenentia B 14 rectam uitam EF necessaria C 15 nobis xps V
jcps suo loco eras. post nobis s.l. add.0 16 ugum Om 1 pr. nec B 17 septimo I)
18 ea»0 20 nunquid 0 22 quisquis Dbd iuenerit Oml 23 uiuere om. D
-dicitur DEF maximūque B 25 sanctif ] significationem DEF 29 non
homicidia EF
tam iinpius, qui dicat ideo se ista legis non custodire praecepta, quia est
ipse Christianus nec sub lege, sed sub gratia constitutus?
Verum haec plane magna distantia est, quod faciunt ista
sub lege positi, quos littera occidit, terrenam felicitatem uel cupiditate
adipiscendi uel timore amittendi et ideo non uere faciunt,
quoniam carnalis cupiditas qua peccatur mutatur potius uel augetur
cupiditate alia, non sanatur. hi ad uetus pertinent testamentum,
quod in seruitutem generat, quia facit eos carnalis timor et cupiditas
seruos, non euangelica fides et spes et caritas liberos. sub gratia uero
positi, quos uiuificat spiritus, ex fide ista faciunt, quae per dilectionem
operatur, in spe bonorum non carnalium, sed spiritalium, non
terrenorum, sed caelestium, non temporalium, sed aeternorum praecipue
credentes in mediatorem, per quem sibi non dubitant et spiritum
gratiae subministrari, ut bene ista faciant, et ignosci posse cum
peccant. hi pertinent ad testamentum nouum, filii promissionis, regenerati
deo patre et libera matre. huius generis fuerunt antiqui
omnes iusti et ipse Moyses testamenti minister ueteris, heres noui,
quia ex, fide qua nos uiuimus una eademque uixerunt incarnationem
passionem resurrectionemque Christi credentes futuram, quam
nos credimus factam, usque ad ipsum Iohannem Baptistam tamquam
praeteritae dispensationis limitem quendam, qui mediatorem
ipsum non aliqua umbra futuri uel allegorica significatione uel ulla
prophetica pranuntiatione uenturum esse significans, sed digito
demonstrans ait: ecce agnus dei, ecce qui tollit peccatum
mundi, tamquam dicens: \'quem multi iusti uidere concupiuerunt,
in quem uenturum ab ipsius humani generis initio
16 cf. Rom. 9, 8 23 cf. Col. 2, 17 25 Ioh. 1, 29 def. Ball. ne om 0m1 est om.D 2 legis — 507,16 sufficit tibi in B desunl
3 constitutus] custodireO 4haecom.D planc O(as- e ml) faciuntow.C\'
5 ante felic. eras. uid. futuram 0 cupiditatem OV 6 a*mittendiO 7 quia D
peccatur]peccatum CDbd commutaturWd mutatur—uelom. Db SpertinentesF
9 se uirtutem Oml generant Cml carnalesl7 11 ex] et Vb fideistaV .
per dilectionc V 16 pro...sionis V (mis eras.) ct regenerationis a deo D et
regenerati a deo 6 17patreom.O 18 heres nouus V 20 passionrmque Cml
resurrcctionemque C(que s.l.m2) 21 baptismum EF tamquam] quaC
quasi EFd 23adlegorica V uel nulla EF 24 pronuntiatione 0 25 peccata 0
26 cnpieruntCjBf concupierunt Dbd 27 ab V (b s- eras. d)
Moyses, de quo lex et prophetae sunt testes, ecce agnus dei,
ecce qui tollit peccatum mundi\'. ab hoc Iohanne et deinceps
coeperunt de Christo fieri praeterita uel praesentia, quae ab illis
omnibus anterioris temporis iustis credebantur, sperabantur, desiderabantur
futura. eadem igitur fides est et in illis, qui nondum nomine,
sed re ipsa fuerunt antea Christiani, et in istis, qui non solum
sunt, uerum etiam uocantur, et in utrisque eadem gratia
per spiritum sanctum. unde dicit apostolus: habentes
autem eundem spiritum fidei secundum quod
scriptum est: credidi, propter quod locutus
sum, et nos credimus, propter quod et loquimur.
Aliter itaque dicitur iam obtinente loquendi consuetudine
uetus testamentum lex et prophetae omnes, qui usque ad Iohannem
prophetauerunt — quod distinctius uetus instrumentum quam uetus
testamentum uoratur -,aliter autem sicut apostolica appellat auctoritas
siue hoc nomen exprimens siue significans. exprimit enim, ubi
dicit: usque in hodiernum diem, quamdiu legitur
Moyses, id ipsum uelamen in lectione ueteris
testamenti manet, quod non reuelatur, quia in
Christo euacuatur. sic enim utique uetus testamentum ad
Moysi rettulit ministerium. item dicit: u t seruiamus in nouitate
spiritus et non in uetustate litterae, idipsum
significans testamentum nomine \'litterae\'. item alio loco:
qui et idoneos nos fecit, inquit, ministros noui
testamenti non litterae, sed spiritus; littera
enim occidit, spiritus autem uiuificat. et hic per
commemorationem noui illud utique uetus intellegi uoluit. multo
25 II Cor. 3, 6 del. Bom.Oml promissionis r 2 agnus dei ecce om.D
3 peccataO 4 ceperuntOml 5 et desiderabantur (om. sperabantur) r 6 est
Qm.OCD illis 0(is s. ras. m2) 7 anteO 8 etiam] add. etF eadem-dicit
add. Om3 11 et locutus sum CF 13 dine-prophetae in mg. 0m2 15 prophetauerunt
0 (uerunt add. m2) 16 appellatn r (ur eras.) appellat auctoritas ml
ex appellata ueritas 0 18 dicitur CEF usque o»M. 0 hodiernam C
19 uelamtQ C 22 retulit codd. prael. OC 23 in] et C 24 item] add. dicit D
25 idoneus V inquit om.DEFbd 2G littera Ob spuO 27 enim mn.0
ipsa testamenta distinxit per duos filios Abrahae, unum de ancilla,
alium de libera, quod iam superius commemorauimus. quid enim
expressius quam ut diceret: dicite mihi sub lege uolentes
esse: legem non audistis? scriptum est enim
quod Abraham duos filios habuit, unum de
ancilla et unum de libera. sed ille quidem qui
de ancilla secundum carnem natus est, qui
autem de libera, per re promissionem. quae sunt
in allegoria; haec enim sunt duo testamenta,
unum quidem a monte Sina in seruit utem generans,
quod est Agar r - Sina enim mons est in
Arabia, quae coniuncta est huic quae nunc
est Hierusalem; seruit enim cum filiis suis —,
quae autem sursum est Hierusalem, libera
est, quae est mater nostra. quid clarius, quid certius,
quid ab omni obscuritate atque ambiguitate remotius? et paulo
post: nos autem fratres, inquit, secundum Isaac
promissionis filii sumus. item paulo post: nos
autem, fratres, non sumus ancillae filii, sed
liberae; qua libertate Christus nos liberau
i t. eligamus igitur utrum antiquos iustos ancillae filios dicamus
an liberae. absit autem ut ancillae; ergo si liberae, ad nouum
pertinent testamentum in spiritu sancto, quem uiuificantem litterae
occidenti opponit apostolus. nam quo pacto ad gratiam noui testamenti
non pertinent hi, de quorum dictis et libris istos eiusdem gratiae
dementissimos et ingratissimos inimicos refellendo conuincimus?
Sed dicet aliquis: \'quomodo uetus appellatur, quod post
quadringentos et triginta annos factum est per Moysen, et nouum
el. B
6 quod 0 (d s.l.m2) quoniam DEFbd ab abraham 0 abuit V 9 repromissionpsO(s
Jin. s. eras. m) 11 amontSVinmoute Dbd 12 quae EF 13 qui
coniunctus est EF 14 hyerusalem Tr ierusalera D 16 quid clarius om.V
17remotius] add. promissionis filiis Dbd 18 isac D 19 item] Et EF 21 libera****-
uit 0 (bera eras.) 22dicamC 23an] nonO si s.l.0m1 fillii Db 24 quaem V
26 pertinet Om1 de om.O dic.tis 0 27 refellendos EF 29 quadrigentos
F pr. et om.CV
non litigiose, sed studiose mouetur, intellegat primum, quia si ex
anteriore tempore dicitur uetus, ex posteriore autem nouum, reuelationes
eorum considerantur in his nominibus, non institutiones.
per Moysen quippe reuelatum est testamentum uetus, per quem
lex data est sancta et iusta et bona, per quam fieret non abolitio,
sed cognitio peccati, qua conuincerentur superbi suam iustitiam
nolentes constituere, quasi diuino adiutorio non egentes, et rei facti
litterae confugerent ad spiritum gratiae non sua iustitia iustificandi,
sed dei, hoc est quae illis esset ex deo. nam, sicut idem apostolus
loquitur, per legem cognitio peccati. nunc
autem sine lege iustitia dei manifestata est,
testificata per legem et p r ophetas. lex quippe eo ipso,
quod in ea nemo iustificatur, testimonium perhibet iustitiae dei;
quod enim in lege nemo iustificatur apud deum,
manifestum est, quiaiustus exfideuiuit. sic ergo
cum lex non iustificat inpium de praeuaricatione conuictum,
mittit ad iustificantem deum atque ita iustitiae dei perhibet testimonium;
prophetae uero testimonium perhibent iustitiae dei praenuntiando
Christum, qui factus est nobis sapientia a
deo et iustitia et sanctificatio et redemptio,
u t, quemadmodum scriptum e s t, qui gloriatur,
in domino glorietur. erat autem occulta ista lex ab initio,
cum homines iniquos natura ipsa conuinceret aliis facientes, quod
sibi fieri noluissent. reuelatio autem noui testamenti in Christo facta
estcum est manifestatus in carne; in quo apparuit iustitia dei, id est
quae hominibus ex deo est. sic enim ait: nunc autem sine
legeiustitiadei manifestata est. ecce qua causa illud
dicitur uetus testamentum, quia priore, hoc autem nouum, quia
posteriore tempore reuelatum est. deinde quia testamentum uetus 30
20 I Cor. 1, 30.31 27 Rom. 3, 21 def. B4 comunibus C omnibus EF 6 da ta
est lex EFbd quem OCEF 7 quia D 9 gratiae spiritum DEFbd 10 in illisO
essentD sicut] si cum V 11 legem] add. enim 0 14 quo codd. praeter V
testimonium-iustificatur om. V perhibe. t O 18 perhibent C tentimoninmC
25 uoluissent Oml 27 sic] hicE hincFd 29 testamentum uetusO prionre*O
30 uelatum Oml\'
nouum autem ad hominem nouum, quo debet homo ex uetustate
transire, ideo in illo sunt promissa terrena, in isto promissa caelestia,
quia et hoc ad misericordiam dei pertinuit, ne quisquam uel ipsam
terrenam qualemcumque felicitatem nisi a domino creatore uniuersitatis
putet cuiquam posse conferri. sed si propter illam colatur
deus, seruilis est cultus pertinens ad filios ancillae, si autem
propter ipsum deum, ut in aeterna uita sit deus omnia in omnibus,
liberalis est seruitus pertinens ad filios liberae, quae est mater nostra
aeterna in caelis. quae prius tamquam sterilis apparebat, quando
perspicuos filios non habebat, nunc autem uidemus, quod de illa
prophetatum est: laetare, sterilis, quae non paris,
erumpe et exclama, quae non parturis:, quia
multi filii desertae magis quam eius quae habet
uirum, id est \'magis quam illius Hierusalem, quae legis quodammodo
uinculo maritata est et seruit cum filiis suis\'. tempore
igitur ueteris testamenti spiritum sanctum in eis, qui etiam
tunc secundum Isaac promissionis filii erant, non solum adiutorem,
quod isti suo dogmati sufficere existimant, uerum etiam largitorem
dicimus fuisse uirtutis, quod isti negant libero eam potius arbitrio
tribuentes contradicentibus illis patribus, qui sciebant ad
dominum ueraci pietate clamare: diligam te, domine,
uirtus mea!
plene sancti definiantur a nobis, sed in conparatione peiorum minus
malos eos fuisse dicamus et hanc esse iustitiam, cui deus testimonium
perhibet, ut quomodo dicit propheta iustificatam Sodomam
conparatione ludaeorum, sic etiam nos criminosorum conparatione
22 Ps. 17, 2 24 Iulianus 27 cf. Ezech. 16, 46 sqq. def. B1 ad s.l.Om2 ueterera—hominem in mg. Om2 2 quod ibetO 4 dei
misericordiam DEFbd 5 felicitate C si C creatore.o 6 sed ipsi C \' 8 dnmO
lOapparebitV 121atere C paris-noninmg. D 13 erumpe-parturisom 0
clama Db 15 quam om.0 illa * (a in ras.) r illa OCEF hyerusalem r
iesusEF 18 ysaacC isahac D 19 aestimantO 20 fuisse dicimusO eam
bispon.u 22 deum CEFbd uera CEFV 24 aiuntO (aiu add.m2) 25 plana D
plenae V non definiantur E ante a eras. qu V 26 eos malos Db 27 ut otn.C
iustificata C 28 iudeorum r nos r (s s. eras. str)
sed aut non ualent intellegere aut nolunt aduertere aut calumniandi
studio dissimulant se scire quod dicimus. audiant ergo uel
ipsi uel potius hi quos idiotas et ineruditos decipere moliuntur. nostra
fides, hoc est catholica fides, iustos ab iniustis non operum, sed ipsa
fidei lege discernit, quia iustus ex fide uiuit. per quam discretionem
fit, ut homo ducens uitam sine homicidio, sine furto, sine falso testimonio,
sine appetitu rei ullius alienae, parentibus honorem debitum
reddens, castus usque ad continentiam ab omni omnino concubitu,
etiam coniugali, elemosynarum largissimus?, iniuriarum patientissimus,
qui non solum non auferat aliena, sed nec sua reposcat
ablata uel etiam uenditis omnibus suis crogatisque in
pauperes nihil suum propriumque possideat, cum suis tamen istis
uelut laudabilibus moribus, si non in deum fidem rectam et catholicam
teneat, de hac uita damnandus abscedat. alius autem — habens
quidem opera bona ex fide recta, quae per dilectionem operatur, non
tamen ita ut ille bene moratus incontinentiam suam sustentat honestate
nuptiarum, coniugii carnale debitum et reddit et repetit nec
sola propagationis causa, uerum etiam uoluptatis quamuis cum sola
uxore concumbit, quod coniugatis secundum ueniam concedit aposto-
Ius, iniurias non tam patienter accipit, sed ulciscendi cupiditate
fertur iratus, quamuis, ut possit dicere: sicut et nos dimittimus
debitoribus nostris, rogatus ignoscat, possidet
rem familiarem, faciens inde quidem elemosynas, non tamen quam
ille tam largus, non aufert aliena, sed quamuis ecclesiastico iudicio,
non forensi tamen repetit sua — nempe iste qui moribus illo uidetur
Gal. 5, 6 18. 20 cf. I Cor. 7, 3. 6 22 Matth. 6,12 dej. B1 aliquos scs b exercuisse 0 (c s. eras. lilt.) 2 auertere V 3 nescire
F(n s.l.) 4hidiotasC 7 docens V sappetitur eiV 9redden#sO concu-
pitu Oml 10 elemosinaiumO helcmosinaium CD largissimosV iniuriarum
pat. om.V 11 repos»cat 0 (at add. m2) 13 paures 0 proprium Db 14 si-
catholicam in mg.0 15 abscedet 0 habenso»».D 16 quidem om.C queOml
per s.l.Om2 17 isti D bene moratus] mortuusO moratus CD morigeratlls EF
honestate«V 18 conillgi CEFV carnalis bd reppetitO 19 propaginis D
uoluntatis V 21 tamen non b accepitV 24 elymosinasO hclemosinas C
elcmosinasZ) tam largas quam illeDb quaO 251argas DEFbd non] qui
nonEF auferri V aufretC auferatZ)6
secundum quam in omnibus delictis suis se accusat, in omnibus bonis
operibus deum laudat sibi tribuens ignominiam, illi gloriam atque
ab ip?o sumens et indulgentiam peccatorum et dilectionem recte
faetorum, de hac uita liberandus et in consortium cum Christo
regnaturorum recipiendus emigrat. quare nisi propter fidem? quae
licet sine operibus neminem saluat — ipsa est enim non reproba
fides, quae per dilectionem operatur —, tamen per ipsam etiam peccata
soluuntur, quia iustus ex fide uiuit, sine ipsa uero etiam quae
uidentur bona opera in peccata uertuntur; omne enim quod
non est ex fide, peccatum est. et fit propter hanc maximam
differentiam, ut, cum dubitante nullo perseuerans uirginalis
integritas coniugali castitate sit potior, tamen mulier etiam bis
nupta catholica professae uirgini hereticae praeferatur nec ita praeferatur,
ut ista melior sit in dei regno, sed ut illa ibi non sit omnino.
nam et ille, quem uelut melioribus descripsimus moribus, si adsit
ei fides recta, superat illum alterum, sed ambo illic erunt; si autem
fides ei desit, sic ab illo superatur, ut ipse ibi non sit.
Cum itaque iusti omnes et antiquiores et apostoli ex fide
uixerint recta, quae est in Christo Iesu domino nostro, moresque tam
sanctos cum fide habuerint, ut licet non tam perfectae uirtutis in hac
uita esse potuerint, quam post hanc uitam futura est, tamen quidquid
peccati ex humana infirmitate subreperet, pietate ipsius fidei
continuo deleretur- unde fieri potest, ut in conparatione iniquorum,
quos damnaturus est deus, iustos eos fuisse dicendum sit, cum per
piam fidem tam in contrarium ab illis impiis sint remoti, ut clamet
apostolus: quae pars fideli cum infideli?—, sed uidelicet
noui heretei Pelagiani religiosi amatores et laudatores uidentur
sibi esse sanctorum, si non audeant dicere inperfectae illos fuisse uirtutis,
cum hoc confiteatur uas electionis, qui considerans ubi adhuc
30 cf. Act. 9,15 def. B1 est om. O 2 excusatF bonis 0m.O 3 laudat deum D tribuens
ex rctribuensO 4 directionem EF 5 consortio V 7 saluit V enim estEFbd
lOpeccatumfl lletom.V 12differentiaV 13 coniugatur C 15omnino
nonsitDft 16si om.D 17 sed] si b 19itxl\' ct antiquiores bispon. D
ppliC 20 lIixerint 0 (i fin. ex u) 22 posl fjuam add. quae EFd post hanc
uitam quae Db ante tamen eras. cflO 23 subreperet exsubriperetO subrepserit Db
fidei om.F 24 deleturO 27 infideleO 28 pelagiani noui heretici EFd religionisZ)6
quia iam acceperim, ait, aut iam perfectus sim,
fratres, ego me ipsum non arbitror ad prehendisse.
et paulo post tamen, qui se negauerat esse perfectum:
quotquot ergo perfecti, inquit, hoc sapiamus, ut
ostenderet secundum istius uitae modum esse quandam perfectionem
eique perfectioni hoc quoque deputari, si se quisque nouerit nondum
esse perfectum. quid enim excellentius in ueteri populo sacerdotibus
sanctis? et tamen eis praecepit deus sacrificium pro suis primitus
offerre peccatis. et quid sanctius in nouo populo apostolis? et tamen
praecepit eis dominus in oratione dicere: dimitte nobis debitanostra.
omnium igitur piorum sub hoc onere corruptibilis
carnis et in istius uitae infirmitate gementium spes una est, quod
aduocatum habemus apud patrem Iesum
Christum iustum; et ipse est exoratio peccatorum
nostrorum.
— etiamsi sola ista esset differentia — in contrarium longeque discreti.
quem iustum aduocatum absit ut dicamus, sicut ipsi calumniantur,
\'carnis necessitate mentitum\', sed dicimus eum in similitudine
carnis peccati de peccato damnasse peccatum. quod fortasse
isti non intellegentes et calumniandi cupiditate caecati quam
diuersis modis peccati nomen in scripturis sanctis poni soleat ignorantes
peccatum Christi adfirmare nos iactant. dicimus itaque Christum
et nullum habuisse peccatum in anima nec in carne et suscipiendo
carnem in similitudine carnis peccati de peccato damnasse peccatum.
quod subobscure ab apostolo dictum duobus modis soluitur: siue
11 Matth. 6, 12 14 I Ioh. 2,1. 2 20 Iulianus cf. Rom. 8, 3 def. B
excellentius EFd uetere r 9 et—apostolisc om. EF pcipit OmlD primitus pro
suisEFbd 10 et] ueW s* anctius O (cm2s.l.) 11 psipitOmJC 12 priorumOV
* onere V onere ex honore Cm 1 corruptiuilisO 14 ad patrem CEFd 16 nostrum b
17 istum ] iustum EFd sint r 19 aduocatum—mentitum om.V ipsi] isti CD
20 mentitum 0 (t fin.s.l.) similitudinem EFV 22 isti] ipsi r calumpni E
cupiditatea0 23 ignorantes hoc dicunt: Quomodo enim perfectae est iustitiae
qui esurit et sitit iustitiam ? Si magnus (magnaF) est cum ab illo (pag. 506, 24)
ceterisom.EF 25animamV 26similitudineOV 27 subobscuro O subobsture C
quarum similes sunt, ut ipsam similitudinem carnis peccati uoluisse
intellegatur apostolus appellare peccatum, siue quia sacrificia pro
peccatis peccata appellabantur in lege, quae omnia figurae fuerunt
carnis Christi, quod est uerum et unicum sacrificium pro peccatis
non solum his, quae uniuersa in baptismate diluuntur, uerum etiam
his, quae post ex huius uitae infirmitate subrepunt. propter quae
cotidie uniuersa in oratione ad deum clamat ecclesia: dimitte
nobis debita nostra, et dimittuntur nobis per singulare
sacrificium pro peccatis, quod apostolus secundum legem loquens
non dubitauit appellare peccatum. unde est etiam illud eius multo
euidentius nec aliquo biuio cuiusquam ambiguitatis incertum: o bsecramus
pro Christo reconciliari deo. \'eum
qui non nouerat peccatum pro nobis peccatum
fecit, ut nos simus iustitia dei in ipso. nam quod
superius commemoraui: de peccato damnauit peccatum,
quia non dictum est \'de peccato suo\', potest quispiam
sic intellegere, ut dicat eum de peccato Iudaeorum damnasse
peccatum, quia de peccato eorum, qui eum crucifixerunt,
factum est sanguinem suum in remissionem funderet peccatorum;
hoc uero, ubi dicitur deus ipsum Christum, qui non nouerat peccatum,
fecisse peccatum, non mihi conuenientius uidetur intellegi
quam Christum factum sacrificium pro peccatis et ob hoc appellatum
esse peccatum.
tales processus futuros esse dicamus, ut ibi incipiant homines
quae hic noluerint dei mandata complere\', quoniam dicimus
ibi omnino nullum futurum esse peccatum nec cum aliqua peccati
cupiditate conflictum, tamquam ipsi audeant hoc negare? sapientiam
quoque et cognitionem dei tunc perfici in nobis et in
domino tantam exultationem, ut ea sit plena et uera securitas,
12 II Cor. 5, 20.21 16 Rom. 8,3 25 Iulianns def. BEF4figUr§ bispon. D scottidieO in orationeom.F
12 alico V biuio] dubio 0 16 commcmorauit OC 18 iudeorum r 19 quia
bispon.D 21 uero] uerbo Db pecc. fecisse peccatum nonmihiO 25 nobis om.C
26 futurus V 27uoluerint V cople**re O 28 peccati r (i s. eras. a) 29 copiditateV
30 cognitiouen 0 perficit V (om. in) 31 tautum V secnritas] felicitasO
non possit ? uerum.haec non erunt in praeceptis, sed in eorum quae
hic obseruanda sunt praemio praeceptorum. quorum quidem praeceptorum
contemptus illuc non perducit ad praemium, sed hic studium
praecepta seruandi gratia dei tribuit. quae si quid etiam in eis
praeceptis minus seruatur, ignoscit, propter quod orando dicimus
et: fiat uoluntas tua, et: dimitte nobis debita
nostra. hic ergo praeceptum est, ut non peccemus, ibi praemium
non posse peccare; hic praeceptum est, ut desideriis peccati non
oboediamus, ibi praemium, ut desideria peccati non habeamus;
hic praeceptum est: intellegite ergo qui insipientes
estis in populo et stulti aliquando sapite, ibi praemium
est plena sapientia et perfecta cognitio — uidemus enim
nunc per speculum in aenigma te, ait apostolus, tunc
autem facie ad faciem. nunc co ex parte, tunc
autem cognoscam sicut et cognitus sum —•;hicpraeceptum
est: exultate deo adiutori nostro, et: exultate,
iusti, in domino, ibi praemium est exultare perfecto
et ineffabili gaudio; postremo in praecepto positum est: beati
quiesuriuntetsitiuntiustitiam, in praemio autem:
quoniam ipsi saturabuntur. unde, quaeso, saturabuntur,
nisi quod esuriunt et sitiunt? quis igitur ita non solum a diuino,
sed a sensu quoque abhorret humano, qui dicat in homine tantam
esse posse iustitiam, cum ab illo esuritur et sititur, quanta erit, cum
ex illa saturabitur? quando autem esurimus sitimusque iustitiam,
si fides Christi uigilat in nobis, quid nos nisi Christum esurire ac
sitire credendum est? qui factus est nobis sapientia
a deo et iustitia et sanctificatio et redemptio,
u t, quemadmodum scriptum e s t, qui gloriatur,
17 Ps. 80, 2 Ps. 32, 1 19 Matth. 5, 6 27 I Cor. 1, 30. 31 def. BEF1 negauit OV auersus sit bd aeuersus 0 pertinere 0 4 illucO
(c ex d) illud CD illo bd 5 quid] quidem 0 9 non] esse non 0 peccatis V
llhichicO 12 praemium estom.V 14 enigmateO tunc] nunc C 15 faciewV
nunc] add. autemO ex parte] ex purgate C 18 praemium] praeceptum V
perfecto ex profect-o0 23 as.enso V (c eras.) homine*O hominem V tantuOmi
24 a uoce cum inc. EF 25 ex s-l. 0 esurimus autem b autem om. D
esurimus et D et sitimus EF 26 si om.O 27 est om. V a nobis C
ideo sitimus esurimusque iustitiam. quamdiu enim sumus
in corpore, peregrinamur a domino; per fidem
enim ambulamus, non per speciem, quem cum
uiderimus peruenientes utique ad speciem, exultabimus gaudio
inenarrabili et tunc iustitia saturabimur, quia nunc ei desiderio pio
dicimus: saturabor, cum manifestabitur gloria tua.
Quam uero est non dico inpudens, sed insana superbia nondum
esse aequales angelis dei et putare se iam posse habere iustitiam
aequalem angelis dei nec intueri tam magnum et sanctum
uirum, qui utique ipsam iustitiae perfectionem esuriebat atque
sitiebat, quando magnitudine reuelationum nolebat extolli; nec
tamen, ut non extolleretur, arbitrio suo uoluntatique commissus
est, sed accepit stimulum carnis, angelum satanae, qui cum colaphizaret.
propter quod ter dominum rogauit, ut discederet ab eo, et
dixit ei dominus: sufficittibi gratia mea; nam uirtus
in infirmitate perficitur. quae uirtus, nisi ad quam
pertinet non extolli? et quis dubitat hoc ad iustitiam pertinere?
huius igitur iustitiae perfectione sunt praediti angeli dei, qui semper
uident faciem patris ac per hoc totius trinitatis, quia per filium
uident in spiritu sancto. nihil est autem ista reuelatione sublimius;
nec tamen angelorum quisquam illa contemplatione laetantium
necessarium habet angelum satanae, a quo colaphizetur, ne illum
tanta magnitudo reuelationis extollat. hanc perfectionem uirtutis
utique nondum habebat apostolus Paulus, nondum aequalis angelis
dei, sed inerat illi extollendi se infirmitas, quae per angelum etiam
satanae fuerat conprimenda, ne reuelationum magnitudine extolleretur.
quamquam itaque ipsum satanam elatio prima deiecerit,.
16IICor. 12, 9 19 cf. Matth. 18, 10 def. BD quandiu 0 4 inuenerinius D,b (in mg. al uiderimus)
5 exultauimusOmIV 6 ei] ex V (x in ras. m2) pio desiderio EFd ex desiderioft
7 cum] duO manifcstatur C 10 sanctum] spalc D,b (m mg. al scm)
12noluitfr 13 non om.EF commissum estCEF 14 accipitO colafizetO
15 dominum ter DEFbd ut] etC descederet V 16 dixitque (oni. ct) EFd
dominus om.D uoce gratia inc- B 17 nisi om.D 19 perfectione bis pon. D
praedictiO 20fideliumB 21 ni*hilO 23 a om. V 24 multitudo D peifectionem
ex profectionem 0 25 alt. nOli D equalis erat equalis dei B
27 reualationum B 28 satannaO (na s.l.m2) satanan V
satanae adhibuit contra elationis uitium salubre quamuis molestum
medicamentum, sicut fieri consueuit antidotum etiam de serpentibus
contra uenena serpentum. quid est ergo: sufficit tibi
gratia mea, nisi ne deficiendo succumbas sub colapho angeli
satanae ? et quid est: uirtus in infirmitate perficitur,
nisi quia in isto loco infirmitatis hactenus perfectio potest esse uirtutis,
ut ipsa infirmitate praesente elatio reprimatur? quae utique
infirmitas futura inmortalitate sanabitur. quomodo est enim dicenda
sanitas plena, ubi etiam de angeli satanae colapho adhuc est necessaria
medicina?
Ex hoc factum est uirtutem, quae nunc est in homine iusto,
perfectam hactenus nominari, ut ad eius perfectionem pertineat
etiam ipsius inperfectionis et in ueritate cognitio et in humilitate
confessio. tunc enim est secundum hanc infirmitatem pro suo modulo
perfecta ista parua iustitia, quando etiam quid sibi desit intellegit.
ideoque apostolus et inperfectum et perfectum se dicit:
inperfectum scilicet cogitando, quantum illi ad iustitiam desit, cuius
plenitudinem adhuc esurit ac sitit, perfectum autem, quod et suam
inperfectionem confiteri non erubescit et ut perueniat bene procedit,
sicut possumus dicere perfectum esse uiatorem, cuius bene promouetur
accessio, quamuis non perficiatur intentio, nisi fuerit facta
peruentio. propterea cum dixisset: secundum iustitiam,
quae in legecst, qui fuerim sine querella, mox addidit:
quae mihi lucra fuerunt, haec propter
Christum damna esse duxi. uerum tamen et arbitror
omnia damnum esse propter eminentem
scientiam Christi Iesu domini nostri, propter
quem omnia non solum detrimenta credidi,
summis C 2 salubrae V 3 anthidotum BCD 4 serpentium b
h. 10 calafo B 7 actenusOC eatenus EF perfectio ex perficiO noti potest
esseO 8 in ipsa inf. b 9enimestV 10 est ne.cessaria—factum est s.l-Om2
12 hoc] quo D 13 perfecta V actenusO eatenusEF 15 hancO (n s. eraslilt.)
17etperfectumowi.OB 19 exurit B ac]etO etexestO 21 promouetur]
promeretur OB 24 querellaC 25 quem V haec] add mihi OB 29 detrimentum
V detrim C
lucrifaciam et inueniar in illo non habens
meam iustitiam quae cx legeest, sed camquae
est per fidem Christi, quae est ex deo iustitia
infide. ecce apostolus secundum iustitiam, quae ex lege est, sine
querella se fuisse non utique mendaciter dicit et tamen haec quae
illi lucra fuerunt abicit propter Christum et damna, detrimenta et
stercora existimat non solum haec, sed et cetera omnia, quae supra
commemorauit, propter non qualemlibet, sed eminentem,
sicut ipse dicit, scientiam Christi Iesu domini
nostri, quam procul dubio adhuc in fide habebat, nondum in
specie. tunc erit enim eminens Christi scientia, quando fuerit ita
reuelatus, ut quod creditur uideatur. unde alio loco ita dicit:
mortui enim estis et uita uestra abscondita
est cum Christo in deo. cum Christus apparuerit,
uitauestra, tunc et uos apparebitis cum illo
in gloria. hinc et ipse dominus: qui diligit m e, inquit,
diligetur a patre meo, et ego diligam eum et
manifestabo m e ipsum illi. hinc Iohannes euangelista:
dilectissimi, inquit, filii dei sumus, et nondum
apparuit quod erimus. scimus quia, cum apparuerit,
similes ei erimus, quoniam uidebimus
cum sicuti est. tunc erit eminens Christi scientia; nunc enim
est quidem abscondita in fide, sed nondum eminens apparet in
specie.
Abicit ergo illa beatus Paulus praeterita iustitiae suae tamquam
detrimenta et stercora, ut Christum lucrifaciat et inueniatur
tamen F esse existimaui D existimauit etiam C 3 sed ea r
4 exfideF 7 damna om. D et s.l. B,om.OCEFbd 8 hoc OliEFV
super V 9 commemoraui 0 emincntem Op.c. 10 sicut ipse dicit om.l\'
12 enim erit Ebd enim om.OF ■ emines Oml emimeminensJ3 13 uideatur]
reurlatur F 14et]utV 15 cum enim xps EF 16 cum illo apparebitisV
cum illo om.0 17 ipse s.l.m\'2V 18 diligiturDF 19 manifestabo eiD mani-
festabo ei EF 21 scimus] add. autem d 22 erimus ei B 23 eum om.C
scientiam V nunc] non C 24 nondum enim C 25 specixe0 26 Abicit]
absit F beatus ilIę D ille OBEF tam B 27 stercora rcputiret F\'
lucrifaciantD
ex lege est ? neque enim lex illa dei non est. quis hoc nisi Marcion
et Manicheus et aliae similes pestes dixerunt ? cum ergo lex illa dei
sit, iustitiam suam dicit esse, quae ex lege est; quam iustitiam suam
noluit habere, sed proiecit ut stercora. cur ita, nisi quia hoc est,
quod etiam superius demonstrauimus, eos esse sub lege, qui ignorantes
dei iustitiam et suam uolentes constituere iustitiae dei
non sunt subiecti ? putant enim se arbitrii sui uiribus inplere legem
iubentem et ista inplicati superbia ad gratiam non conuertuntur
iuuantem. sic eos littera occidit aut aperte etiam sibi reos non
faciendo quod praecipit aut putando se facere quod spiritali quae
ex deo est non faciunt caritate. ita remanent aut aperte iniqui
aut fallaciter iusti, in aperta iniquitate euidenter elisi, in fallaci iustitia
insipienter elati. ac per hoc miro quidem modo, sed tamen uero
iustitiam legis non inplet iustitia quae in lege est uel ex lege, sed quae
in spiritu gratiae. iustitia quippe legis inpletur in eis, sicut scriptum
est, qui non secundum carnem ambulant, sed secundum spiritum.
secundum iustitiam uero quae in lege est se fuisse sine querella in
carne, non in spiritu dicit apostolus et iustitiam quae ex lege est
suam dicit fuisse, non dei. intellegendum est igitur iustitiam legis
non inpleri secundum iustitiam, quae in lege est uel ex lege, id est
secundum iustitiam hominis, sed secundum iustitiam quae est in
spiritu gratiae; ergo secundum iustitiam dei, hoc est quae homini
ex deo est. quod planius et breuius ita dici potest: iustitiam legis
non inpleri, eunt lex iubet et homo quasi suis uiribus facit, sed cum
spiritus adiuuat et hominis non libera, sed dei gratia liberata
uoluntas facit. legis itaque iustitia est iubere quod deo placet, uetare
Pdil. 3, 6. 9 1 quare—lege est om.OBD,b (in mg. add-) suaTT 2 neque — est om.V
marchion B 3 pestes 8. expo potestates D dixerit 0 dixerint BDV dixerant
EFbd illa] add. ut dixi Db 6 etiam] iam B sseom O 9 ista] ita D istam
placati superbiamOml 10 aut] utO sibi rei sunt EF 13 in aperta Exaperte0
•et elisi D elisi V (e s. eras. in) 14 qui I quidem D quodam Vb uero] iustoOB
15 ante legis add. uero OB iplent D iustitiam non quae D 16 legis cm.F
17 ambulant m2 ex amuiant 0 20 legis-iustitiam s.l-Oml 21 id-hominis
IJm.O id est] sed B 22 hominis-iustitiam om.B sed secundum-in in tIIgD
est in Oa.c. 23 dei onn EF hominis C,om.OB 24 legis] add. dei B 26 non
ante hominis pon.OV,om. BEFd 27 uitare b
eam nullum dei adiutorium ad recte uiuendum requirere. cum enim
dixisset: non habens meam iustitiam quae ex lege
est, sed eam quae est per fidem Christi; addidit:
quae est ex deo. ipsa est ergo iustitia dei, quam superbi ignorantes
suam uolunt constituere. non enim propterea iustitia
dei dicitur, quoniam deus ea iustus est, sed quia homini ex deo est.
Secundum hanc autem iustitiam dei, hoc est quae ex deo
nobis est, nunc fides operatur per dilectionem. id autem operatur,
quomodo perueniat homo ad eum, in quem modo non uidens credit.
quem cum uiderit, tunc quod erat in fide per speculum in aenigmate,
iam erit in specie facie ad faciem, tunc perficietur et ipsa dilectio.
nimis quippe insipienter dicitur tantum amari deum, antequam
uideatur, quantum amabitur, cum uidebitur. porro si in hac uita
pio nemine dubitante quanto amplius diligimus deum, tanto sumus
utique iustiores, quis dubitet piam ueramque iustitiam, cum fuerit
dilectio dei perfecta, tunc perfici? tunc ergo lex, ita ut nihil omnino
desit, inplebitur, cuius legis secundum apostolum plenitudo
dilectio est. ac per hoc cum dixisset: non habens meam
iustitiam quae ex lege est, sed eam quae est per
fidem Christi, quae est ex deo iustitia in fide,
deinde subiunxit: a d cognoscendum eum et uirtutem
resurrectionis eius et communicationem passionum
eius. haec omnia nondum plena et perfecta in apostolo
erant, sed tamquam in uia positus ad eorum plenitudinem perfectionemque
currebat. nam quomodo iam perfecte cognouerat Christum,
qui dicit alio loco: nunc scio exparte, tuncautem
cognoscam sicut et cognitus sum ? et quomodo iam
1SRam. 13, 10 19 Phil. 3, 9. 10 27 I Cor. 13, 12 1 displicit V displicet et OB 2 ei EF 3 meam] eam CEF iustitia est EF
4 cst post quae om. OB 5 ex deo est D ego Oml quam-dicitur om D
7 nec dicitur quoniarn D ea om. b 9 autem] 5 Db 11 in fide om-OB
enigmate V 12 in specie] inspectio D etotn.D 13 deus B 16 ueram
piamque EF 17 nichil Om1B 19 dilectiocr0 (nis eras.) meam] eam CEF
20 iustitia 0 estexlegeCT\' post quae alt. eras. et 0 22 deinde] de D
subiuncxit C subiungit OB agnoscendum EFY ignoscendum C noscendum
OB, cf. 92,14 24 nundum B semper 26 perfecte iam DV perfecte iam non C
plenius tempore resurrectionis carnis experiendo cognoscere? et
quomodo iam perfecte cognouerat communicationem passionum
eius nondum pro illo passionem mortis expertus? denique addit
et dicit: siquo modo occurram in resurrectionem
mortuorum, ac deinde ait: non quia iam acceperim
aut iam perfectus sim. quid ergo se confitetur nondum
accepisse et in quo nondum esse perfectum nisi in ca iustitia,
quae ex deo est, quam concupiscens noluit suam habere, quae
ex lege est? hinc enim loquebatur et ista fuit causa, ut haec
diceret resistens inimicis gratiae dei, pro qua largienda crucifixus
est Christus; ex quorum genere etiam isti sunt.
Nam ex quo loco suscepit haec dicere, sic exorsus est:
uidete canes, uidete malos operarios, uidete
concisionem. nos enim sumus circumcisio qui
spiritudeoseruimus — uel, sicut nonnulli codices habent,
qui spiritui deo uel spiritui dei seruimus — et
gloriamur in Christo Iesu et non in carne fidentes.
hinc manifestum est aduersus Iudaeos eum agere, qui carnaliter
obseruantes legem et suam iustitiam uolentes constituere occidebantur
littera, non uiuificabantur spiritu et in se gloriabantur, cum
apostoli et omnes promissionis filii gloriarentur in Christo. deinde
subiecit: quamquam ego habeam fiduciam in carne.
siquis alius in carne putat se habere fiduciam,
magis ego et enumerans omnia quae secundum carnem habent
gloriam ad illud terminauit, ubi ait: secundum iustitiam,
quae in lege est, qui fuerim sine querella. et cum
22 cf. ICor. 1,31 23 Phil. 3, 4 26 Piiil. 3, 6 1 eius resurrectionis DEFbd rcstat OBV 2 carnis om.D 3 perfccte om.B
passionem Oml 4 non D addidit j) 5 resurrectione OBCEFV, sed. cf. 92,17
7 aut] ut F quod 0m2 quid ergo se] qui de ore V 8 nisi in] nisi ex b
10 ista] haec b 11 inimici C dei] christi b -largiendo C 12exquo
gcnere OB 14 utfete canes om.V ; sed cf. 514,16 15 circumcisionem EF
17 pr. spiritu B 19 hic 0 manifes**tum 0 aduersus] apudEF 21 uiuificar.turO
uificabanturD gloriebanturF 22 promi-siones V glorienturO
24 alius omOB fiduciam habere DEFbd 26 illum D (d s. m) terminatV
iustiamO
ut Christum lucrifaceret, adiecit unde agitur: et inueniar in
illo non habens meam iustitiam, quae ex lege
est, sed eam quae est per fidem Christi, quae est
ex deo. huius ergo iustitiae perfectionem, quae non erit nisi in illa
eminenti scientia Christi, propter quam sibi dixit omnia damnum
esse, nondum se accepisse confessus est et propterea nondum esse perfectum.
sequor autem, inquit, si conprehendam, in
quoetadprehensussumaChristoIesu. tale est a dprehendam,
in quo et adprehensus sum, quale est
cognoscam, sicut et cognitus sum. fratres, inquit,
ego me ipsum non arbitror adprehendisse. unum
autem quae retro sunt oblitus, in ea quae ante
sunt extentus secundum intentionem sequor
ad palmam supernae uocationis dei in Christo
Iesu. ordo uerborum est \'unum autem sequor\'. de quo uno bene
intellegitur et dominus admonuisse Martham, ubi ait: Martha,
Martha, sollicita es et turbaris circa plurima.
porro unum est necessarium. hoc iste uolens adprehendere
tamquam in uia constitutus sequi se dixit ad palmam
supernae uocationis dei in Christo Iesu. quis autem cunctetur,
cum hoc quod sequi se adseuerat adprehenderit, tunc cum
habiturum iustitiam aequalem iustitiae sanctorum angelorum,
quorum neminem utique, ne magnitudine rcuelationum extollatur,
satanae angelus colaphizat? deinde admonens eos qui possent
illius iustitiae plenitudine iam se putare perfectos: quotquot
ergo, inquit, perfecti, hoc sapiamus — tamquam
Piiil. 3,13.14 17 Luc. 10,41.42 24 cf. II Cor. 12, 7 26 Phil. 3,15 1 hoc OB 2 unde agitur om.Db igitur Vet) ut B 3 iustitiam meam
DEFbd 7 accepisse se b 8 se. Quor F apprehendam bd 9 a] an B
10 apprehcsus D est om.EF 11 et cognoscamO 12 arbitor 0 conphcndisse T
13 sunt om.OB 14 secundum extensionem EF 18 sollita 0 circa] erga BD
20 constituas V 21 post uoc. eras. inO Christo] dnoO 22 adprehendcret V
habiturum eum DEFbd 24 quorum om.0 25 colaficauit 0 colafizibit B
possiut V 26 plenitudinem O seputare ezscpulturaeO quodquotF 27 inquit
om.EF tamquam si EF
huius uitae modulo perfecti sumus, ad ipsam perfectionem hoc
quoque pertinere intellegamus, ut angelica illa quae in Christi
manifestatione nobis erit iustitia nondum nos perfectos esse sapiamus\'
— et si quid aliter sapitis, inquit, hoc quoque uobis
deus reuelabit. quomodo nisi ambulantibus et proficientibus
in uia rectae fidei, donec ista peregrinatio finiatur et ad
speciem ueniatur? unde consequenter adiunxit: uerum tamen,
in quod peruenimus, in eo ambulemus. deinde concludit,
ut caueantur illi, de quibus hic locus sermonis eius sumpsit
exordium: coimitatores mei, inquit, estote, fratres,
et intendite eos qui sicam bulant, sicuthabetis
formam nostram. multi enim ambulant, de quibus
saepe dicebam uobis, nuncetiam flens dico,
inimicos crucis Christi, quorum finis est interitus
et cetera. illi ipsi sunt, de quibus incipiens dixerat: uidete
canes, uidete malos operarios et sequentia. omnes
itaque sunt inimici crucis Christi, qui uolentes constituere suam
iustitiam, quae ex lege est, id est littera tantum iubente, non spiritu
inplente, iustitiae dei non sunt subiecti. si enim qui per
legem heredes sunt, exinanita est fides. si
per legem iustitia, ergo Christus gratis
mortuus est, ergo euac uatum est scandalum
crucis. ac per hoc illi inimici sunt crucis eius, qui per legem
dicunt esse iustitiam, ad quam iubere pertinet, non iuuare. gratia
uero dei per lesum Christum dominum nostrum in spiritu sancto
adiuuat infirmitatem nostram.
4,14 21 Gal. 2, 21 23 Gal. 5, 11 25 cf. Rom. 7, 25 s.l.) morientisO (entis s.l) 3 xpo V 5 aliudEF deus
uobis B 6 reuelauitO et proficientibus om.O 9 in quod] inquid quod V
(quid in ras\'j s.l.m2 add. in id) inquit in id quod b in id quod d 10 eius] huiusO
sumsit V sumxit B 11 coimitatores ( ϭυνμιηαί) D comi*tatores U (in
mg- ml 1 imitatores) comitatores B imitatores Ybd inquit mei OBV 12 et
otn. EF sicut et habetis V 14 uobis dicebam OBCV 15 crucis om. F
18 qui oni.0 19 quae est ex legeOBV id ost] idem b iubente V 22 mortuus
est gratis D 23 est alt. om.0 25 pertinc*t 0 iubare Oml 26 nostrum
om. BCEFVd in om.OB sancto] add. qui D
Quamobrem qui secundum iustitiam, quae in lege est, sine
fide gratiae Christi uiuit, sicut se apostolus sine querella uixisse commemorat,
nullam ueram putandus est habere iustitiam, non quia
lex uera et sancta non est, sed quia oboedire uelle litterae iubenti
sine uiuificante spiritu dei ueluti ex uiribus liberi arbitrii iustitia
uera non est. iustitia uero, secundum quam iustus ex fide uiuit, quoniam
per spiritum gratiae homini ex deo est, uera iustitia est. quae licet
non inmerito in aliquibus iustis pro huius uitae capacitate perfecta
dicitur, parua tamen est ad illam magnam, quam capit aequalitas
angelorum. quam qui nondum habebat, et propter illam quae
iam inerat perfectum et propter istam quae adhuc deerat
inperfectum se esse dicebat. sed plane minor ista iustitia facit meritum,
maior illa fit praemium. unde qui istam non sequitur, illam non
adsequitur. quocirca post resurrectionem hominis futuram negare
iustitiae plenitudinem et putare tantam futuram esse iustitiam in
corpore uitae illius, quanta esse potest in corpore mortis huius, dementiae
singularis est. non autem illic incipere homines quae hic
noluerint dei mandata conplere uerissimum est. erit enim perfectissimae
plenitudo iustitiae non tamen hominum mandata sectantium
et ad eam plenitudinem proficiendo nitentium, sed in ictu
oculi, sicut ipsa futura est resurrectio mortuorum, quoniam illa perfecta
magnitudo iustitiae eis qui hic mandata fecerunt praemium
dabitur, non et ipsa facienda mandabitur. sed ita dixerim \'mandata
fecerunt\', ut ipsa mandata meminerimus pertinere ad orationem,
in qua cotidie ueraciter dicunt sancti filii promissionis et: fiat
uoluntas tua, et: dimitte nobis debita nostra.
ex Aug. delib. 315 (LI 4i5 M) cf. Rom. 1, 17 11 cf. Phil. 3, 12. 15
16 cf. Rom. 7, 24 20 cf. I Cor. 15, 52 25 Matth. 6, 10. 12 2 gra C iussisse B 3 iustitiam liahere B 5 uelutO 6 est] sit OB
uero om. Prosper quum illstns] qua uisC 7 pr. est otn.OB 9 est om.Oml
10 quaemineratO 12 se om.C minor**O(ib; eras-) iustiaO 13 illani
non adsequitur] om.O minus habet B 14 quocirca*V futurum C 15 putare
tantam ex putaret anima 0 16 esse potest F (s l 1 est) et in corp. B 18 nolueruntO
cnim om.D perfectissima OB 21 quoniam—eis om.D 22 haec 0
23 et s. ras. Om2 scd ista dixerit V 24 ut] add. et V ad pon. ante ips 1
OBCEF 25 cottidieO etom.Bb
testimoniis et uocibus urgentur, ne negent originale peccatum, ne
gratiam dei, qua iustificamur, non gratis, sed secundum merita
nostra dari dicant, ne in homine mortali quamlibet sancto et bene
agente tantam dicant esse iustitiam, ut ei non sit necessaria etiam
post regenerationis lauacrum, donec istam uitam finiat, remissio peccatorum,
ergo cum urgentur, ne ista tria dicant et per haec homines qui
eis credunt a gratia saluatoris alienent et elatos in superbiam in iudicium
diaboli praecipites ire persuadeant, inmittunt aliarum nebulas
quaestionum, in quibus eorum apud homines simpliciores siue tardiores
sine sanctis litteris minus eruditos inpietas delitiscat. hae
sunt nebulae \'de laude creaturae, laude nuptiarum, laude legis, laude
liberi arbitrii, laude sanctorum\', quasi quisquam nostrum ista uituperet
ac non potius omnia in honorem creatoris et saluatoris debitis
laudibus praedicet. sed neque creatura ita uult laudari, ut nolit sanari,
et nuptiae quanto magis laudandae sunt, tanto minus eis inputanda
est pudenda carnis concupiscentia, quae non est a patre, sed ex
mundo est. quam profecto inuenerunt in hominibus nuptiae, non
fecerunt, quia et illa in plurimis sine ipsis est et ipsae, si nemo peccasset,
sine illa esse potuerunt. et lex sancta et iusta et bona nec
ipsa est gratia et nihil ex ea recte fit sine gratia, quia non est data,
quae posset uiuificare, sed praeuaricationis causa posita est, ut conuictos
concluderet sub peccato et promissio ex fide Iesu Christi
daretur credentibus. et liberum arbitrium eaptiuatum non nisi ad
peccatum ualet, ad iustitiam uero nisi diuinitus liberatum adiutumque
non ualet. ac per hoc et sancti omnes, sine ab illo antiquo
Abel usque ad lohannem Baptistam sine ab ipsis apostolis usque
21 cf. Gal. 3, 21.19. 22\' ne — gratis s.l. Om1 5 sint O 6 regencrationis]
resurrectionis CEF 7 ergo cum nrgentur] quia ergo OBCEFr, cj.
lin. 1. 2 ne 8.1.0 8 sauatoris Oinl heleuatos C 9 aliarum] add. rerum D
11 dclitiscant F delitescat BCDEFbd haex0 haec C 13 liberii O quasiO
(si s.l. m2) itaC istupcret Dml 15 ut] etOml nolit] gaudet∗∗D 17 conpi-
scentia D 1sinom.V 19 ipsae si] ipsa e T ipsi D 20 illa] ulla V et bona-
gratia om. EF 21 ♦nil***0 nil B 22 possit r conuinctos D 23 con-
clauderet C et] lex 0 ex om.OB fidei B
laudandi sunt, non in se ipsis, quia et illorum anteriorum uox est:
in domino laudabitur anima mea et istorum posteriorum uox
est: gratia dei sum quod sum et ad omnes pertinet:
ut qui gloriatur, in domino glorietur et confessio
communis est omnium: si dixerimus quia peccatum
non habemus, nos ipsos seducimus et
ueritas in nobis non est.
quibus quaerunt latebras et de quibus conectunt calumnias, diuinis
documentis produntur atque uincuntur, excogitauerunt Manicheorum
destabili nomine inperitos quos potuerint deterrere, ne aduersus
eorum peruersissima dogmata aures accommodent ueritati, quia
scilicet Manichei quinque istorum tria priora blasphemando condemnant
dicentes neque humanam creaturam neque nuptias neque legem
a summo et uero deo esse instituta. non autem accipiunt, quod
ueritas dicit, a libero arbitrio exordium sumpsisse peccatum et ex
illo esse omne uel angeli uel hominis malum, quia mali naturam
semper malam et deo coaeternam nimis a deo exorbitantes credere
maluerunt. sanctos quoque patriarchas et prophetas quantis possunt
exsecrationibus insectantur. ecce unde se putant heretici noui
Manicheorum nomine subiecto uim subterfugere ueritatis, sed non
subterfugiunt. insequitur quippe illa et simul Manicheos Pelagianosque
subuertit. homo enim, dum nascitur, quia bonum aliquid est,
in quantum homo est, Manicheum redarguit laudatque creatorem,
in quantum uero trahit originale peccatum, Pelagium redarguit
et habet necessarium saluatorem. nam et quod sananda dicitur
ista natura, utrumque repercutit, quia nec medicina opus haberet,
si sana esset — quod est contra Pelagium — nec sanari posset
De haeresibus c. 46 (XLII 34 sqq. M) 1 hoc om.B terminmn s. ras. Om2 4 sum] add. id Od 7 nosmet 0
9 prosui V 10 conuectantF 11 conuincuntur OBEFVbd et cogitauerunt C
manichaeorum 0 12 ut (add.m2) inperitosO imperatos Bllll quos om-0 potuerunt
BEF ne om.O 14 tria spat. uacuo rel. om.0 blasphemanda CEF
16 a«0 summoO (o s.l. m2) institutamOBEFd 17 a libero) a leuero B
cx arb. B peceatum] add. existimantes B et om.OB 22 subiccto Oml
obiecto BCEFYbd non om.O 2GtraitF 27all. et om.O quo CEF 29 possit V
Manicheum. item quod nuptiis, quas laudamus a domino constitutas,
concupiscentiam carnis inputandam esse non dicimus, et contra
Pelagianos est, qui eam in laudibus ponunt, et contra Manicheos,
qui eam malae alienae naturae tribuunt, cum sit nostrae naturae
accidens malum non dei disiunctione separandum, sed dei miseratione
sanandum. item quod dicimus legem sanctam et iustam et
bonam non iustificandis impiis, sed conuincendis superbis praeuaricationis
gratia positam, et contra Manicheos est, quia secundum
apostolum laudatur, et contra Pelagianos, quia secundum apostolum
nemo ex lege iustificatur et ideo uiuificandis eis quos littera
occidit, id est quos lex bona praecipiens praeuaricatione reos facit,
spiritus gratiae gratis opitulatur. item quod arbitrium in malo
liberum dicimus ad agendum bonum gratia dei esse liberandum,
contra Pelagianos est, quod autem dicimus ab illo exortum, quod
antea non erat malum, contra Manicheos est. item quod sanctos
patriarchas et prophetas debitis in deo laudibus honoramus, aduersum
est Manicheis. quod uero et ipsis quamuis iustis et deo placentibus
propitiationem domini fuisse dicimus necessariam, aduersum
est Pelagianis. utrosque igitur catholica fides sicut et ceteros hereticos
aduersarios inuenit, utrosque diuinorum testimoniorum
auctoritate et luce ueritatis conuincit.
origine animae non necessariam quaestionem ad hoc, ut res manifestas
aliarum rerum obscuritate turbando moliantur latendi locum. aiunt
25 cf. Operis imperf. II 173 (XLV 1218 M): dicunt autem nos animarum
traducem confiteri; quod in cuius libris legerint nescio 1 aeterna C 3 imputandum B 4 in—eam om.B 5 alienae om.D aliae b
tribuunt-naturae s.l.O 6 disiunctionemT distinctione D,b (inmg. at disiunctione)
7 et pr. om. CD et iustam om.V 9 gratiae C 10 quiaO (ia t/i
ras. m2) B (a ex m) lOapsmO (madd. m2) 11 iustificatus est EF uiuific.]
iustificandis Db quos om. 0 12 quod Om2 praeuaricationis D 13 gratiaOjnl
arbitrio V arbitrium sui Db malo∗∗V malum CDFb. cf. p. 428,13 14 dicimus]
accipimus B 15 quod-est in mg.B exorsum B 17 aduersus D 18 manicheos D
quod-pelaianis add Om3 19 dicimus] dni B 20 plagianos in ras. D sicut
om.B 22 auctoritatis 0 auctoritas B et mn.OBEF ueritas luce T* ueritntis
lucis C ueritatis om.OB 23 ad om.Oml nebula sum r 25 alaru C
quod ubi et quando in eorum, qui defendunt aduersus? istos catholicam
fidem, uel sermonibus audierint uel litteris legerint nescio,
quia etsi inuenio a catholicis de hac re aliquid scriptum, nondum
contra istos fuerat ueritatis suscepta defensio neque id agebatur,
ut eis responderetur. sed hoc dico tam manifestum esse secundum
scripturas sanctas originale peccatum atque hoc dimitti lauacro
regenerationis in paruulis tanta fidei catholicae antiquitate atque
auctoritate firmatum, tam clara ecclesiae celebritate notissimum,
ut quidquid de animae origine cuiuslibet inquisitione uel adfirmatione
disseritur, si contra hoc sit, uerum esse non possit. quapropter
quisquis uel de anima uel de quacumque re obscura id adstruit,
unde hoc quod uerissimum, fundatissimum, notissimum est
destruat, siue sit ille filius siue inimicus ecclesiae, aut corrigendus
est aut cauendus. sed hic sit huius uoluminis finis, ut aliud habeant
quae sequuntur exordium.
om.D quam peccati traducem (traduce C) CEF contineri D con-
fiteri Opus imperf. 2 et] uclOBV post aduersus 2 liit. eras. T\' 4 inuenio»T7
5 ncquidO necquidB 6 tamen CEF esse ex scse Om2 9 actoritate B
clareOBD lOquidT* 12animeC ad**str*uitO astruitBCZ) 13 et funda-
tissimum B, om.EF notissimum om.OBEF 15 huiusmodi B finis om. T*
16 quae om.C quod EF secunturO sequetur EF exordium amenO Explicit
liber III beati aurelii augustini incipit eiusdem liber IIII feliciter 0 Explic liber
Tcius incip liber quirtus D Expl 1 III ic IIII BC Aureli ad papam Brmifaci
Incipit liber IIII (lilt. mai.) V