Secundum hanc autem iustitiam dei, hoc est quae ex deo
nobis est, nunc fides operatur per dilectionem. id autem operatur,
quomodo perueniat homo ad eum, in quem modo non uidens credit.
quem cum uiderit, tunc quod erat in fide per speculum in aenigmate,
iam erit in specie facie ad faciem, tunc perficietur et ipsa dilectio.
nimis quippe insipienter dicitur tantum amari deum, antequam
uideatur, quantum amabitur, cum uidebitur. porro si in hac uita
pio nemine dubitante quanto amplius diligimus deum, tanto sumus
utique iustiores, quis dubitet piam ueramque iustitiam, cum fuerit
dilectio dei perfecta, tunc perfici? tunc ergo lex, ita ut nihil omnino
desit, inplebitur, cuius legis secundum apostolum plenitudo
dilectio est. ac per hoc cum dixisset: non habens meam
iustitiam quae ex lege est, sed eam quae est per
fidem Christi, quae est ex deo iustitia in fide,
deinde subiunxit: a d cognoscendum eum et uirtutem
resurrectionis eius et communicationem passionum
eius. haec omnia nondum plena et perfecta in apostolo
erant, sed tamquam in uia positus ad eorum plenitudinem perfectionemque
currebat. nam quomodo iam perfecte cognouerat Christum,
qui dicit alio loco: nunc scio exparte, tuncautem
cognoscam sicut et cognitus sum ? et quomodo iam
1SRam. 13, 10 19 Phil. 3, 9. 10 27 I Cor. 13, 12 1 displicit V displicet et OB 2 ei EF 3 meam] eam CEF iustitia est EF
4 cst post quae om. OB 5 ex deo est D ego Oml quam-dicitur om D
7 nec dicitur quoniarn D ea om. b 9 autem] 5 Db 11 in fide om-OB
enigmate V 12 in specie] inspectio D etotn.D 13 deus B 16 ueram
piamque EF 17 nichil Om1B 19 dilectiocr0 (nis eras.) meam] eam CEF
20 iustitia 0 estexlegeCT\' post quae alt. eras. et 0 22 deinde] de D
subiuncxit C subiungit OB agnoscendum EFY ignoscendum C noscendum
OB, cf. 92,14 24 nundum B semper 26 perfecte iam DV perfecte iam non C
plenius tempore resurrectionis carnis experiendo cognoscere? et
quomodo iam perfecte cognouerat communicationem passionum
eius nondum pro illo passionem mortis expertus? denique addit
et dicit: siquo modo occurram in resurrectionem
mortuorum, ac deinde ait: non quia iam acceperim
aut iam perfectus sim. quid ergo se confitetur nondum
accepisse et in quo nondum esse perfectum nisi in ca iustitia,
quae ex deo est, quam concupiscens noluit suam habere, quae
ex lege est? hinc enim loquebatur et ista fuit causa, ut haec
diceret resistens inimicis gratiae dei, pro qua largienda crucifixus
est Christus; ex quorum genere etiam isti sunt.
Nam ex quo loco suscepit haec dicere, sic exorsus est:
uidete canes, uidete malos operarios, uidete
concisionem. nos enim sumus circumcisio qui
spiritudeoseruimus — uel, sicut nonnulli codices habent,
qui spiritui deo uel spiritui dei seruimus — et
gloriamur in Christo Iesu et non in carne fidentes.
hinc manifestum est aduersus Iudaeos eum agere, qui carnaliter
obseruantes legem et suam iustitiam uolentes constituere occidebantur
littera, non uiuificabantur spiritu et in se gloriabantur, cum
apostoli et omnes promissionis filii gloriarentur in Christo. deinde
subiecit: quamquam ego habeam fiduciam in carne.
siquis alius in carne putat se habere fiduciam,
magis ego et enumerans omnia quae secundum carnem habent
gloriam ad illud terminauit, ubi ait: secundum iustitiam,
quae in lege est, qui fuerim sine querella. et cum
22 cf. ICor. 1,31 23 Phil. 3, 4 26 Piiil. 3, 6 1 eius resurrectionis DEFbd rcstat OBV 2 carnis om.D 3 perfccte om.B
passionem Oml 4 non D addidit j) 5 resurrectione OBCEFV, sed. cf. 92,17
7 aut] ut F quod 0m2 quid ergo se] qui de ore V 8 nisi in] nisi ex b
10 ista] haec b 11 inimici C dei] christi b -largiendo C 12exquo
gcnere OB 14 utfete canes om.V ; sed cf. 514,16 15 circumcisionem EF
17 pr. spiritu B 19 hic 0 manifes**tum 0 aduersus] apudEF 21 uiuificar.turO
uificabanturD gloriebanturF 22 promi-siones V glorienturO
24 alius omOB fiduciam habere DEFbd 26 illum D (d s. m) terminatV
iustiamO
ut Christum lucrifaceret, adiecit unde agitur: et inueniar in
illo non habens meam iustitiam, quae ex lege
est, sed eam quae est per fidem Christi, quae est
ex deo. huius ergo iustitiae perfectionem, quae non erit nisi in illa
eminenti scientia Christi, propter quam sibi dixit omnia damnum
esse, nondum se accepisse confessus est et propterea nondum esse perfectum.
sequor autem, inquit, si conprehendam, in
quoetadprehensussumaChristoIesu. tale est a dprehendam,
in quo et adprehensus sum, quale est
cognoscam, sicut et cognitus sum. fratres, inquit,
ego me ipsum non arbitror adprehendisse. unum
autem quae retro sunt oblitus, in ea quae ante
sunt extentus secundum intentionem sequor
ad palmam supernae uocationis dei in Christo
Iesu. ordo uerborum est \'unum autem sequor\'. de quo uno bene
intellegitur et dominus admonuisse Martham, ubi ait: Martha,
Martha, sollicita es et turbaris circa plurima.
porro unum est necessarium. hoc iste uolens adprehendere
tamquam in uia constitutus sequi se dixit ad palmam
supernae uocationis dei in Christo Iesu. quis autem cunctetur,
cum hoc quod sequi se adseuerat adprehenderit, tunc cum
habiturum iustitiam aequalem iustitiae sanctorum angelorum,
quorum neminem utique, ne magnitudine rcuelationum extollatur,
satanae angelus colaphizat? deinde admonens eos qui possent
illius iustitiae plenitudine iam se putare perfectos: quotquot
ergo, inquit, perfecti, hoc sapiamus — tamquam
Piiil. 3,13.14 17 Luc. 10,41.42 24 cf. II Cor. 12, 7 26 Phil. 3,15 1 hoc OB 2 unde agitur om.Db igitur Vet) ut B 3 iustitiam meam
DEFbd 7 accepisse se b 8 se. Quor F apprehendam bd 9 a] an B
10 apprehcsus D est om.EF 11 et cognoscamO 12 arbitor 0 conphcndisse T
13 sunt om.OB 14 secundum extensionem EF 18 sollita 0 circa] erga BD
20 constituas V 21 post uoc. eras. inO Christo] dnoO 22 adprehendcret V
habiturum eum DEFbd 24 quorum om.0 25 colaficauit 0 colafizibit B
possiut V 26 plenitudinem O seputare ezscpulturaeO quodquotF 27 inquit
om.EF tamquam si EF
huius uitae modulo perfecti sumus, ad ipsam perfectionem hoc
quoque pertinere intellegamus, ut angelica illa quae in Christi
manifestatione nobis erit iustitia nondum nos perfectos esse sapiamus\'
— et si quid aliter sapitis, inquit, hoc quoque uobis
deus reuelabit. quomodo nisi ambulantibus et proficientibus
in uia rectae fidei, donec ista peregrinatio finiatur et ad
speciem ueniatur? unde consequenter adiunxit: uerum tamen,
in quod peruenimus, in eo ambulemus. deinde concludit,
ut caueantur illi, de quibus hic locus sermonis eius sumpsit
exordium: coimitatores mei, inquit, estote, fratres,
et intendite eos qui sicam bulant, sicuthabetis
formam nostram. multi enim ambulant, de quibus
saepe dicebam uobis, nuncetiam flens dico,
inimicos crucis Christi, quorum finis est interitus
et cetera. illi ipsi sunt, de quibus incipiens dixerat: uidete
canes, uidete malos operarios et sequentia. omnes
itaque sunt inimici crucis Christi, qui uolentes constituere suam
iustitiam, quae ex lege est, id est littera tantum iubente, non spiritu
inplente, iustitiae dei non sunt subiecti. si enim qui per
legem heredes sunt, exinanita est fides. si
per legem iustitia, ergo Christus gratis
mortuus est, ergo euac uatum est scandalum
crucis. ac per hoc illi inimici sunt crucis eius, qui per legem
dicunt esse iustitiam, ad quam iubere pertinet, non iuuare. gratia
uero dei per lesum Christum dominum nostrum in spiritu sancto
adiuuat infirmitatem nostram.
4,14 21 Gal. 2, 21 23 Gal. 5, 11 25 cf. Rom. 7, 25 s.l.) morientisO (entis s.l) 3 xpo V 5 aliudEF deus
uobis B 6 reuelauitO et proficientibus om.O 9 in quod] inquid quod V
(quid in ras\'j s.l.m2 add. in id) inquit in id quod b in id quod d 10 eius] huiusO
sumsit V sumxit B 11 coimitatores ( ϭυνμιηαί) D comi*tatores U (in
mg- ml 1 imitatores) comitatores B imitatores Ybd inquit mei OBV 12 et
otn. EF sicut et habetis V 14 uobis dicebam OBCV 15 crucis om. F
18 qui oni.0 19 quae est ex legeOBV id ost] idem b iubente V 22 mortuus
est gratis D 23 est alt. om.0 25 pertinc*t 0 iubare Oml 26 nostrum
om. BCEFVd in om.OB sancto] add. qui D
Quamobrem qui secundum iustitiam, quae in lege est, sine
fide gratiae Christi uiuit, sicut se apostolus sine querella uixisse commemorat,
nullam ueram putandus est habere iustitiam, non quia
lex uera et sancta non est, sed quia oboedire uelle litterae iubenti
sine uiuificante spiritu dei ueluti ex uiribus liberi arbitrii iustitia
uera non est. iustitia uero, secundum quam iustus ex fide uiuit, quoniam
per spiritum gratiae homini ex deo est, uera iustitia est. quae licet
non inmerito in aliquibus iustis pro huius uitae capacitate perfecta
dicitur, parua tamen est ad illam magnam, quam capit aequalitas
angelorum. quam qui nondum habebat, et propter illam quae
iam inerat perfectum et propter istam quae adhuc deerat
inperfectum se esse dicebat. sed plane minor ista iustitia facit meritum,
maior illa fit praemium. unde qui istam non sequitur, illam non
adsequitur. quocirca post resurrectionem hominis futuram negare
iustitiae plenitudinem et putare tantam futuram esse iustitiam in
corpore uitae illius, quanta esse potest in corpore mortis huius, dementiae
singularis est. non autem illic incipere homines quae hic
noluerint dei mandata conplere uerissimum est. erit enim perfectissimae
plenitudo iustitiae non tamen hominum mandata sectantium
et ad eam plenitudinem proficiendo nitentium, sed in ictu
oculi, sicut ipsa futura est resurrectio mortuorum, quoniam illa perfecta
magnitudo iustitiae eis qui hic mandata fecerunt praemium
dabitur, non et ipsa facienda mandabitur. sed ita dixerim \'mandata
fecerunt\', ut ipsa mandata meminerimus pertinere ad orationem,
in qua cotidie ueraciter dicunt sancti filii promissionis et: fiat
uoluntas tua, et: dimitte nobis debita nostra.
ex Aug. delib. 315 (LI 4i5 M) cf. Rom. 1, 17 11 cf. Phil. 3, 12. 15
16 cf. Rom. 7, 24 20 cf. I Cor. 15, 52 25 Matth. 6, 10. 12 2 gra C iussisse B 3 iustitiam liahere B 5 uelutO 6 est] sit OB
uero om. Prosper quum illstns] qua uisC 7 pr. est otn.OB 9 est om.Oml
10 quaemineratO 12 se om.C minor**O(ib; eras-) iustiaO 13 illani
non adsequitur] om.O minus habet B 14 quocirca*V futurum C 15 putare
tantam ex putaret anima 0 16 esse potest F (s l 1 est) et in corp. B 18 nolueruntO
cnim om.D perfectissima OB 21 quoniam—eis om.D 22 haec 0
23 et s. ras. Om2 scd ista dixerit V 24 ut] add. et V ad pon. ante ips 1
OBCEF 25 cottidieO etom.Bb
testimoniis et uocibus urgentur, ne negent originale peccatum, ne
gratiam dei, qua iustificamur, non gratis, sed secundum merita
nostra dari dicant, ne in homine mortali quamlibet sancto et bene
agente tantam dicant esse iustitiam, ut ei non sit necessaria etiam
post regenerationis lauacrum, donec istam uitam finiat, remissio peccatorum,
ergo cum urgentur, ne ista tria dicant et per haec homines qui
eis credunt a gratia saluatoris alienent et elatos in superbiam in iudicium
diaboli praecipites ire persuadeant, inmittunt aliarum nebulas
quaestionum, in quibus eorum apud homines simpliciores siue tardiores
sine sanctis litteris minus eruditos inpietas delitiscat. hae
sunt nebulae \'de laude creaturae, laude nuptiarum, laude legis, laude
liberi arbitrii, laude sanctorum\', quasi quisquam nostrum ista uituperet
ac non potius omnia in honorem creatoris et saluatoris debitis
laudibus praedicet. sed neque creatura ita uult laudari, ut nolit sanari,
et nuptiae quanto magis laudandae sunt, tanto minus eis inputanda
est pudenda carnis concupiscentia, quae non est a patre, sed ex
mundo est. quam profecto inuenerunt in hominibus nuptiae, non
fecerunt, quia et illa in plurimis sine ipsis est et ipsae, si nemo peccasset,
sine illa esse potuerunt. et lex sancta et iusta et bona nec
ipsa est gratia et nihil ex ea recte fit sine gratia, quia non est data,
quae posset uiuificare, sed praeuaricationis causa posita est, ut conuictos
concluderet sub peccato et promissio ex fide Iesu Christi
daretur credentibus. et liberum arbitrium eaptiuatum non nisi ad
peccatum ualet, ad iustitiam uero nisi diuinitus liberatum adiutumque
non ualet. ac per hoc et sancti omnes, sine ab illo antiquo
Abel usque ad lohannem Baptistam sine ab ipsis apostolis usque
21 cf. Gal. 3, 21.19. 22\' ne — gratis s.l. Om1 5 sint O 6 regencrationis]
resurrectionis CEF 7 ergo cum nrgentur] quia ergo OBCEFr, cj.
lin. 1. 2 ne 8.1.0 8 sauatoris Oinl heleuatos C 9 aliarum] add. rerum D
11 dclitiscant F delitescat BCDEFbd haex0 haec C 13 liberii O quasiO
(si s.l. m2) itaC istupcret Dml 15 ut] etOml nolit] gaudet∗∗D 17 conpi-
scentia D 1sinom.V 19 ipsae si] ipsa e T ipsi D 20 illa] ulla V et bona-
gratia om. EF 21 ♦nil***0 nil B 22 possit r conuinctos D 23 con-
clauderet C et] lex 0 ex om.OB fidei B
laudandi sunt, non in se ipsis, quia et illorum anteriorum uox est:
in domino laudabitur anima mea et istorum posteriorum uox
est: gratia dei sum quod sum et ad omnes pertinet:
ut qui gloriatur, in domino glorietur et confessio
communis est omnium: si dixerimus quia peccatum
non habemus, nos ipsos seducimus et
ueritas in nobis non est.
quibus quaerunt latebras et de quibus conectunt calumnias, diuinis
documentis produntur atque uincuntur, excogitauerunt Manicheorum
destabili nomine inperitos quos potuerint deterrere, ne aduersus
eorum peruersissima dogmata aures accommodent ueritati, quia
scilicet Manichei quinque istorum tria priora blasphemando condemnant
dicentes neque humanam creaturam neque nuptias neque legem
a summo et uero deo esse instituta. non autem accipiunt, quod
ueritas dicit, a libero arbitrio exordium sumpsisse peccatum et ex
illo esse omne uel angeli uel hominis malum, quia mali naturam
semper malam et deo coaeternam nimis a deo exorbitantes credere
maluerunt. sanctos quoque patriarchas et prophetas quantis possunt
exsecrationibus insectantur. ecce unde se putant heretici noui
Manicheorum nomine subiecto uim subterfugere ueritatis, sed non
subterfugiunt. insequitur quippe illa et simul Manicheos Pelagianosque
subuertit. homo enim, dum nascitur, quia bonum aliquid est,
in quantum homo est, Manicheum redarguit laudatque creatorem,
in quantum uero trahit originale peccatum, Pelagium redarguit
et habet necessarium saluatorem. nam et quod sananda dicitur
ista natura, utrumque repercutit, quia nec medicina opus haberet,
si sana esset — quod est contra Pelagium — nec sanari posset
De haeresibus c. 46 (XLII 34 sqq. M) 1 hoc om.B terminmn s. ras. Om2 4 sum] add. id Od 7 nosmet 0
9 prosui V 10 conuectantF 11 conuincuntur OBEFVbd et cogitauerunt C
manichaeorum 0 12 ut (add.m2) inperitosO imperatos Bllll quos om-0 potuerunt
BEF ne om.O 14 tria spat. uacuo rel. om.0 blasphemanda CEF
16 a«0 summoO (o s.l. m2) institutamOBEFd 17 a libero) a leuero B
cx arb. B peceatum] add. existimantes B et om.OB 22 subiccto Oml
obiecto BCEFYbd non om.O 2GtraitF 27all. et om.O quo CEF 29 possit V
Manicheum. item quod nuptiis, quas laudamus a domino constitutas,
concupiscentiam carnis inputandam esse non dicimus, et contra
Pelagianos est, qui eam in laudibus ponunt, et contra Manicheos,
qui eam malae alienae naturae tribuunt, cum sit nostrae naturae
accidens malum non dei disiunctione separandum, sed dei miseratione
sanandum. item quod dicimus legem sanctam et iustam et
bonam non iustificandis impiis, sed conuincendis superbis praeuaricationis
gratia positam, et contra Manicheos est, quia secundum
apostolum laudatur, et contra Pelagianos, quia secundum apostolum
nemo ex lege iustificatur et ideo uiuificandis eis quos littera
occidit, id est quos lex bona praecipiens praeuaricatione reos facit,
spiritus gratiae gratis opitulatur. item quod arbitrium in malo
liberum dicimus ad agendum bonum gratia dei esse liberandum,
contra Pelagianos est, quod autem dicimus ab illo exortum, quod
antea non erat malum, contra Manicheos est. item quod sanctos
patriarchas et prophetas debitis in deo laudibus honoramus, aduersum
est Manicheis. quod uero et ipsis quamuis iustis et deo placentibus
propitiationem domini fuisse dicimus necessariam, aduersum
est Pelagianis. utrosque igitur catholica fides sicut et ceteros hereticos
aduersarios inuenit, utrosque diuinorum testimoniorum
auctoritate et luce ueritatis conuincit.
origine animae non necessariam quaestionem ad hoc, ut res manifestas
aliarum rerum obscuritate turbando moliantur latendi locum. aiunt
25 cf. Operis imperf. II 173 (XLV 1218 M): dicunt autem nos animarum
traducem confiteri; quod in cuius libris legerint nescio 1 aeterna C 3 imputandum B 4 in—eam om.B 5 alienae om.D aliae b
tribuunt-naturae s.l.O 6 disiunctionemT distinctione D,b (inmg. at disiunctione)
7 et pr. om. CD et iustam om.V 9 gratiae C 10 quiaO (ia t/i
ras. m2) B (a ex m) lOapsmO (madd. m2) 11 iustificatus est EF uiuific.]
iustificandis Db quos om. 0 12 quod Om2 praeuaricationis D 13 gratiaOjnl
arbitrio V arbitrium sui Db malo∗∗V malum CDFb. cf. p. 428,13 14 dicimus]
accipimus B 15 quod-est in mg.B exorsum B 17 aduersus D 18 manicheos D
quod-pelaianis add Om3 19 dicimus] dni B 20 plagianos in ras. D sicut
om.B 22 auctoritatis 0 auctoritas B et mn.OBEF ueritas luce T* ueritntis
lucis C ueritatis om.OB 23 ad om.Oml nebula sum r 25 alaru C
quod ubi et quando in eorum, qui defendunt aduersus? istos catholicam
fidem, uel sermonibus audierint uel litteris legerint nescio,
quia etsi inuenio a catholicis de hac re aliquid scriptum, nondum
contra istos fuerat ueritatis suscepta defensio neque id agebatur,
ut eis responderetur. sed hoc dico tam manifestum esse secundum
scripturas sanctas originale peccatum atque hoc dimitti lauacro
regenerationis in paruulis tanta fidei catholicae antiquitate atque
auctoritate firmatum, tam clara ecclesiae celebritate notissimum,
ut quidquid de animae origine cuiuslibet inquisitione uel adfirmatione
disseritur, si contra hoc sit, uerum esse non possit. quapropter
quisquis uel de anima uel de quacumque re obscura id adstruit,
unde hoc quod uerissimum, fundatissimum, notissimum est
destruat, siue sit ille filius siue inimicus ecclesiae, aut corrigendus
est aut cauendus. sed hic sit huius uoluminis finis, ut aliud habeant
quae sequuntur exordium.
om.D quam peccati traducem (traduce C) CEF contineri D con-
fiteri Opus imperf. 2 et] uclOBV post aduersus 2 liit. eras. T\' 4 inuenio»T7
5 ncquidO necquidB 6 tamen CEF esse ex scse Om2 9 actoritate B
clareOBD lOquidT* 12animeC ad**str*uitO astruitBCZ) 13 et funda-
tissimum B, om.EF notissimum om.OBEF 15 huiusmodi B finis om. T*
16 quae om.C quod EF secunturO sequetur EF exordium amenO Explicit
liber III beati aurelii augustini incipit eiusdem liber IIII feliciter 0 Explic liber
Tcius incip liber quirtus D Expl 1 III ic IIII BC Aureli ad papam Brmifaci
Incipit liber IIII (lilt. mai.) V