De temporibus prophetarum.
Promissiones Dei, quae factae sunt ad Abraham, cuius
semini et gentem Israeliticam secundum carnem et omnes
gentes deberi secundum fidem Deo pollicente didicimus, quem
ad modum conpleantur, per ordinem temporum procurrens
Dei ciuitas indicabit. Quoniam ergo superioris libri usque
ad regnum Dauid factus est finis, nunc ab eodem regno.
quantum suscepto operi sufficere uidetur, cetera quae sequuntur
adtingimus. Hoc itaque tempus, ex quo sanctus Samuel
prophetare coepit, et deinceps, donec populus Israel captiuus
in Babyloniam duceretur adque inde secundum sancti Hieremiae
prophetiam post septuaginta annos reuersis Israelitis
Dei domus instauraretur, totum tempus est prophetarum.
Quamuis enim et ipsum Noe patriarcham, in cuius diebus
uniuersa diluuio terra diluta est, et alios supra et infra usque
ad hoc tempus, quo reges in Dei populo esse coeperunt,
propter quaedam per eos futura siue quoquo modo significata
siue praedicta, quae pertinerent ad ciuitatem Dei regnumque
caelorum, non inmerito possumus appellare prophetas, praesertim
quia nonnullos eorum id expressius legimus nuncupatos,
sicut Abraham, sicut Moysen: tamen dies prophetarum
praecipue maximeque hi dicti sunt, ex quo coepit
prophetare Samuel, qui et Saulem prius et eo reprobato
ipsum Dauid Deo praecipiente unxit in regem, de cuius
e 9 indicabit b2 9 v Domb.; in-iicauit ab1epa 14 Iere-
miae v 18 terra diluuio a v diluta e gz a f; deluta gl pi; data Fs -
deleta a b, in marg. e, p v Domb. 19 in om. e 20 pro eo e quo
modo e 21 praedicata, in marg. praedicta, e 22 possumus ablp po
Domb.; possimus b2egv 25 hii g; dii, in marg. hi, e 26 samuehel e
Quae igitur a prophetis sint praedicta de Christo, cum
moriendo decedentibus et nascendo succedentibus suis membris
ciuitas Dei per ista curreret tempora, si omnia uelim
commemorare, in inmensum pergitur, primum quia ipsa scriptura,
quae per ordinem reges eorumque facta et euenta
digerens uidetur tamquam historica diligentia rebus gestis
occupata esse narrandis, si adiuuante Dei spiritu considerata
tractetur, uel magis uel certe non minus praenuntiandis futuris
quam praeteritis enuntiandis inuenietur intenta; (et hoc perscrutando
indagare ac disserendo monstrare quam sit operosum
adque prolixum et quam multis indiguum uoluminibus,
quis ignorat, qui haec uel mediocriter cogitat?) deinde quia
ea ipsa, quae ad prophetiam non ambigitur pertinere, ita sunt
multa de Christo regnoque caelorum, quae ciuitas Dei est,
ut ad hoc aperiendum maior sit disputatio necessaria, quam
huius operis modus flagitat. Proinde ita, si potuero, stilo
moderabor meo, ut huic operi in Dei uoluntate peragendo
nec ea quae supersunt dicam nec ea quae satis sunt praetermittam.
Quo tempore sit inpleta promissio Dei de terra
Chanaan, quam in possessionem etiam Israel carnalis
accepit.
In praecedente libro diximus ab initio ad Abraham promissionum
Dei duas res fuisse promissas, unam scilicet, quod
terram Chanaan possessurum fuerat semen eius (quod significatur,
ubi dictum est: Vade in terram, quam tibi
bepaf; sunt agv Domb. 3 decendent. e succendent. e
8 occupanda, in marg. occupata, e 12 prolexum gl indiguum gbipt;
indignum ablpx; indigeat p; indigeant e 13 cogitet unus p, Domb.
19 supersunt codd.; e in marg. superflua sunt; supersint v sint v
27 significat eg 23 scriptum e
uero longe praestantiorem non de carnali, sed de spiritali
semine, per quod pater est non unius gentis Israeliticae, sed
omnium gentium, quae fidei eius uestigia consequuntur; quod
promitti coepit his uerbis: Et benedicentur in te omnes
tribus terrae; et deinceps aliis multis admodum testimoniis
haec duo promissa esse monstrauimus. Erat igitur iam in
terra promissionis semen Abrahae, id est populus Israel, •
secundum carnem adque ibi non solum tenendo ac possidendo
ciuitates aduersariorum, uerum etiam reges habendo regnare
iam coeperat, inpletis de ipso populo promissionibus Dei
magna iam ex parte, non solum quae tribus illis patribus
Abraham Isaac et Iacob, et quaecumque aliae temporibus
eorum, uerum etiam quae per ipsum Moysen, per quem
populus idem de seruitute Aegyptia liberatus et per quem
cuncta praeterita reuelata sunt, temporibus eius, cum populum
per eremum duceret, factae fuerant. Neque autem per insignem
ducem Iesum Naue, per quem populus ille in promissionis
inductus est terram expugnatisque gentibus eam duodecim
tribubus, quibus Deus iusserat, diuisit et mortuus est,
neque post illum toto tempore iudicum inpleta fuerat promissio
Dei de terra Chanaan a quodam flumine Aegypti usque ad
flumen magnum Euphraten; nec tamen adhuc prophetabatur
futurum, sed exspectabatur inplendum. Inpletum est autem
per Dauid et eius filium Salomonem, cuius regnum tanto,
quanto promissum fuerat, spatio dilatatum est; uniuersos
quippe illos subdiderunt tributariosque fecerunt. Sic igitur in
terra promissionis secundum carnem, hoc est in terra Chanaan,
sub his regibus semen Abrahae fuerat constitutum, ut nihil
e 2 sed spir. omisso de, e 4 fide e 12 iam
magna v illis tribus v 13 alia e 15 de om. e liberatus łnSS.;
liber. est v 17 lieremum eg 24 uenturum e1 25 tanto quanto agt;
tanto quantum p Domb.; tantum quantum be 26 spatia e 28 in
terram g
nisi ut in eadem terra, quantum ad prosperitatem adtinet
temporalem, per posteritatis successionem inconcusso statu
usque ad mortalis huius saeculi terminum gens permaneret
Hebraea, si Domini Dei sui legibus oboediret. Sed quoniam
Deus nouerat hoc eam non esse facturam, usus est eius
etiam temporalibus poenis ad exercendos in ea paucos fideles
suos et admonendos qui postea futuri erant in omnibus gentibus,
quod eos admoneri oportebat, in quibus alteram promissionem
reuelato nouo testamento per incarnationem Christi
fuerat inpleturus.
De tripertitis significationibus prophetarum, quae
nunc ad terrenam, nunc ad caelestem Hierusalem,
nunc autem ad utramque referuntur.
Quocirca sicut oracula illa diuina ad Abraham Isaac et
Iacob et quaecumque alia signa uel dicta prophetica in sacris
litteris praecedentibus facta sunt, ita etiam ceterae ab isto
regum tempore prophetiae partim pertinent ad gentem carnis
Abrahae, partim uero ad illud semen eius, in quo benedicuntur
omnes gentes coheredes Christi per testamentum nouum
ad possidendam uitam aeternam regnumque caelorum; partim
ergo ad ancillam, quae in seruitutem generat, id est terrenam
Hierusalem, quae seruit cum filiis suis, partim uero ad
.
caelis, cuius filii homines secundum Deum uiuentes peregrinantur
in terris; sed sunt in eis quaedam, quae ad utramque
pertinere intelleguntur, ad ancillam proprie, ad liberam
figurate.
Tripertita itaque reperiuntur eloquia prophetarum, si quidem
aliqua sunt ad terrenam Hierusalem spectantia, aliqua ad
g 15 autem om. p 19 partem g,
et sic l. 20 22 24 25 ueram om. a 27 quae it) superscripto
ad e utrumque g 31 expectantia g
esse quod dico. Missus est Nathan propheta, qui regem Dauid
argueret de peccato graui et ei, quae consecuta sunt mala,
futura praediceret. Haec adque huius modi siue publice, id
est pro salute uel utilitate populi, siue priuatim, cum pro
suis quisque rebus diuina promereretur eloquia, quibus pro
usu temporalis uitae futuri aliquid nosceretur, ad terrenam
ciuitatem pertinuisse quis ambigat? Ubi autem legitur: Ecce
dies ueniunt, dicit Dominus, et consummabo domui
Israel et domui Iuda testamentum nouum, non
secundum testamentum, quod disposui patribus
eorum in die, qua adprehendi manum eorum, ut educerem
eos de terra Aegypti, quoniam ipsi non per-
, manserunt in testamento meo, et ego neglexi eos,
dicit Dominus. Quia hoc est testamentum, quod constituam
domui Israel post dies illos, dicit Dominus,
dando leges meas in mentem eorum et super corda
eorum scribam eas, et uidebo eos, et ero illis in
Deum, et ipsi erunt mihi in plebem: Hierusalem sine
dubio superna prophetatur, cuius Deus ipse praemium est,
eumque habere adque ipsius esse summum ibi est adque
totum bonum. Ad utramque uero pertinet hoc ipsum, quod
Hierusalem dicitur Dei ciuitas, et in ea prophetatur futura
domus Dei, eaque prophetia uidetur inpleri, cum Salomon
rex aedificat illud nobilissimum templum. Haec enim et in
terrena Hierusalem secundum historiam contigerunt, et caelestis
Hierusalem figurae fuerunt. Quod genus prophetiae ex
utroque ueluti conpactum adque commixtum in libris ueteribus
canonicis, quibus rerum gestarum narrationes continentur,
2 natham egr f qui] ad p1 regem otn. p1 5 uel utilitate om. a
pro om. g 7 nasceretur g 8 pertenuisse eg 9 uenient e2 15 est
om. e 16 illos dies e 17 dando codd. nisi quod recenii m. in a
correctum est dabo; sic v 19 in populum e 21 ibi] illi n 22 utrurn-
que g 25 aedificauit p
litteras sacras, ut, quod historice praedictum conpletumque
legitur in semine Abrahae secundum carnem,
etiam in semine Abrahae secundum fidem quid inplendum
allegorice significet inquiratur; in tantum ut quibusdam uisum
sit nihil esse in eisdem libris uel praenuntiatum et effectum,
uel effectum quamuis non praenuntiatum, quod non insinuet
aliquid ad supernam ciuitatem Dei eiusque filios in hac uita
peregrinos figurata significatione referendum. Sed si hoc ita
est, iam bipertita, non tripertita erunt eloquia prophetarum,
uel potius illarum scripturarum omnium, quae ueteris instrumenti
appellatione censentur. Nihil enim erit illic, quod ad
Hierusalem terrenam tantum pertineat, si, quidquid ibi de
illa uel propter illam dicitur adque conpletur, significat
aliquid, quod etiam ad Hierusalem caelestem allegorica praefiguratione
referatur; sed erunt sola duo genera, unum quod
ad Hierusalem liberam, alterum quod ad utramque pertineat.
Mihi autem sicut multum uidentur errare, qui nullas res
gestas in eo genere litterarum aliquid aliud praeter id, quod
eo modo gestae sunt, significare arbitrantur, ita multum
audere, qui prorsus ibi omnia significationibus allegoricis
inuoluta esse contendunt. Ideo tripertita, non bipertita esse
dixi. Hoc enim existimo, non tamen culpans eos, qui potuerint
illic de quacumque re gesta sensum intellegentiae spiritalis
exsculpere, seruata dumtaxat primitus historiae ueritate.
Ceterum quae ita dicuntur, ut rebus humanitus seu diuinitus
gestis siue gerendis conuenire non possint, quis fidelis dubitet
non esse inaniter dicta? Quis ea non ad intellegentiam spiritalem
reuocet, si possit, aut ab eo qui potest reuocanda
esse fateatur?
e historiae e 3 carnem .... secundum om. g 9 sed
abegppv; et rd. Domb. ita hoc b 20 eodem e 23 potuerunt e
25 primitus dumtaxat u 27 possent e 28 ad] m g 29 ab eo]
habeo e