misericordias tuas super me. perfundantur ossa mea
dilectione tua et dicant: domine, quis similis tibi? dirrupisti
uincula mea: sacrificem tibi sacrificium laudis.
quomodo dirrupisti ea, narrabo, et dicent omnes, qui adorant
te, cum audient haec: "benedictus dominus in caelo et in terra;
magnum et mirabile nomen eius." inhaeserant praecordiis meis
uerba tua, et undique
aeterna certus eram, quamuis eam in aenigmate et quasi
per speculum uideram; dubitatio tamen omnis de incorruptibili
substantia, quod ab illa esset omnis substantia, ablata
mihi erat, nec certior de te, sed stabilior in te esse
cupiebam. de mea uero temporali uita nutabant omnia et
erat cor a fermento ueteri; et placebat uia ipse saluator
et ire per eius angustias adhuc pigebat. et inmisisti
in mentem meam uisumque est bonum in conspectu meo pergere
ad Simplicianum, qui mihi bonus apparebat seruus tuus
et lucebat in eo gratia tua. audieram etiam, quod a iuuentute
sua deuotissime tibi uiueret; iam uero tunc senuerat et longa
aetate in tam bono studio sectandae uiae tuae multa expertus,
multa edoctus mihi uidebatur: et uere sic erat. unde mihi
ut proferret uolebam conferenti secum aestus meos, quis esset
aptus modus sic affecto, ut ego eram, ad ambulandum in uia tua.
15] cf. I Cor. 5, 7 sq. 24] cf. Ps. 127,1. H 4 delectatione PQb tui V (et 6) disrupisti BF
GMPQW, disrumpisti V 6 enarrabo H 7 audiunt BFGHMOPQ
VWbo 10 aeternu Q 11 uiderem MV, uide**ram (ba ras.) F
12 quod-substantia om. HS 14 mutandum H1 15 cor erat F
anrnsU
16 angustias M 17 uisumq,** 0 bonum om. V 19 etiam] enim FQ
21 sectando F1 22 multe doctus V unde BFGHMOPQVW: undique
S 23 proferre V conferentis V secum aestus meos] ex metu
meo V meus F 24 abtus F affectu PV1 ad] et F
Videbam enim plenam ecclesiam, et alius sic ibat, alius
autem sic. mihi autem displicebat, quod agebam in saeculo,
et oneri mihi erat ualde non iam inflammantibus cupiditatibus,
ut solebant, spe honoris et pecuniae ad tolerandam illam seruitutem
tam grauem. iam enim me illa non delectabant prae
dulcedine tua et decore domus tuae, quam dilexi, sed adhuc
tenaciter alligabar ex femina, nec me prohibebat apostolus
coniugari, quamuis exhortaretur ad melius maxime uolens
omnes homines sic esse, ut ipse erat. sed ego infirmior eligebam
molliorem locum et propter hoc unum uoluebar in
ceteris languidus et tabescens curis marcidis, quod et in aliis
rebus, quas nolebam pati, congruere cogebar uitae coniugali,
cui deditus obstringebar. audieram ex ore ueritatis esse spadones,
qui se ipsos absciderunt propter regnum caelorum;
sed, qui potest, inquit, capere, capiat. uani
sunt certe omnes homines, quibus non inest dei scientia,
nec de his, quae uidentur bona, potuerunt inuenire
eum qui est. at ego iam non eram in illa uanitate;
transcenderam eam et contestante uniuersa creatura inueneram
te creatorem nostrum et uerbum tuum apud te deum,
tecumque unum deum, per quod creasti omnia. et est aliud
genus inpiorum, qui cognoscentes deum non sicut deum
glorificauerunt aut gratias egerunt. in hoc quoque in-\'
Sap. 13, 1. 20] cf. Io. 1, 1 sqq: 22] Rom. 1, 21. 24] Ps. 17, 36. om. V 2 pr. autem om. M 3 honeri HXV, honere F ualde
erat M 4 solebam V paecuniae S, peccuniae BF tollerandam FW
5 tam om. V me] & V 6 decorS M quam om. M 7 alligabar
(ba e corr.) S: conligabar BFGHFOPQVW edd., conligebar M1
8 exortaretur FVW 10 meliorem M 11 omartidis F, martidis W
12 nolebat W 13 constringebar BPQ sphadones S 14 ipso V
16 inest] est BPQ 17 de his] deis F, de iis m 18 ergo F 19 creatura]
c. tua BFMPQ edd. 20 et] sed V dum F 21 tecumque] t.
leo
cum spu SS6 BPQ (b m), t. cum spu tuo W est et m 22 non] nos W1
23 agerunt W 24 tua] t. deus BPQb
est sapientia et: noli uelle uideri sapiens, quoniam dicentes
se esse sapientes stulti facti sunt. et inueneram
iam bonam margaritam, et uenditis omnibus, quae haberem,
emenda erat, et dubitabam.
gratia tunc episcopi Ambrosii et quem uere ut patrem diligebat.
narraui ei circuitus erroris mei. ubi autem conmemoraui
legisse me quosdam libros Platonicorum, quos Victorinus
quondam rhetor urbis Romae, quem christianum defunctum
esse audieram, in latinam linguam transtulisset, gratulatus
est mihi, quod non in aliorum philosophorum scripta incidissem
plena fallaciarum et deceptionum secundum elementa
huius mundi, in istis autem omnibus modis insinuari deum
et eius uerbum. deinde, ut me exhortaretur ad humilitatem
Christi sapientibus absconditam et reuelatam paruulis, Victorinum
ipsum recordatus est, quem, Romae cum esset, familiarissime
nouerat, deque illo mihi narrauit quod non silebo.
habet enim magnam laudem gratiae tuae confitendam tibi,
quemadmodum ille doctissimus senex et omnium liberalium
doctrinarum peritissimus quique philosophorum tam multa legerat
et diiudicauerat, doctor tot nobilium senatorum, qui
etiam ob insigne praeclari magisterii, quod ciues huius mundi
eximium putant, statuam Romano foro meruerat et acceperat,
13,46. 13] Col. 2, 8. 16] cf. Matth. 11, 25. 1 disti F 2 uidere F 3 se om. W 4 uenditus H1 haberent
M, habebam V 6 prerexi F 7 gratia] g. tua mo ambrosi W
et om. H 8 memoraui W 9 legissime F, me legisse M patonicorum
M1 10 rethor mss. 11 transtulisse P, transtulisse et V, transt
tulisse et (t add. m. 2) H 12 philosofhorum S scriptura V incidisse
G 15 ut] in F exortaretur FHVW 16 uicturinum V1
17 ipsum] suum M familiarisse B1 18 noueram V deque] de quo
FMIOIPO illo] ille Pu, illo ille G 20 quemammodum OPSW
21 quique] cuiq. Mt, quippe m 22 diiudicauerat] dilucidauerat V, d. et
dilucidauerat JBPQbm tot om. F 23 insignem FV cinis W
24 Romano] in R. mo et] ei W
tela tenuerant et a se
O domine, domine, qui inclinasti caelos et descendisti, tetigisti montes et fumigaverunt, quibus modis te insinuasti illi pectori? legebat, sicut ait Simplicianus, sanctam scripturam omnesque christianas litteras investigabat studiosissime et perscrutabatur et dicebat Simpliciano non palam, sed secretius et familiarius: "noveris iam me esse christianum". et respondebat ille: „non credam nec deputabo te inter christianos, nisi in ecclesia Christi videro". ille autem inridebat dicens: „ergo parietes faciunt christianos?"
et hoc saepe dicebat, iam se esse christianum, et
nondum contriuerat dominus, grauiter ruituras in se inimicitias
arbitrabatur. sed posteaquam legendo et inhiando hausit firmitatem
timuitque negari a Christo coram angelis sanctis, si eum
timeret coram hominibus confiteri, reusque sibi magni criminis
adparuit erubescendo de sacramentis humilitatis uerbi tui et
non erubescendo de sacris sacrilegis superborum daemoniorum,
quae imitator superbus acceperat, depuduit uanitati et erubuit
ueritati subitoque et inopinatus ait Simpliciano, ut ipse narrato:
"eamus in ecclesiam: Christianus nolo fieri". at ille non
se capiens laetitia perrexit cum eo. ubi autem imbutus est
primis instructionis sacramentis, non multo post nomen dedit,
ut per baptismum regeneraretur mirante Roma, gaudente ecclesia.
superbi uidebant et irascebantur, dentibus suis stridebant et
tabescebant: seruo autem tuo dominus deus erat spes eius
et non respiciebat in uanitates et insanias mendaces.
Denique ut uentum est ad horam profitendae fidei, quae
uerbis certis conceptis retentisque memoriter de loco eminentiore
in conspectu populi fidelis Romae reddi solet ab eis, qui
accessuri sunt ad gratiam tuam, oblatum esse dicebat Victorino
a presbyteris, ut secretius redderet, sicut nonnullis, qui
uerecundia trepidaturi uidebantur, offerri mos erat; illum autem
Ps. 89, 5. S, iniando HW, hiando V ausit JEPTF,
auiit FPVb 4 coram] et ab V 6 uerbi tui humilitatis V humitatis
G 7 sacris om. W, sacrariis V sacrilegiis MOPQ 8 imitatores
V superbos B deputauit B uanitate F 9 ueritate F,
uanitati OlV et om. F 12 instructionum BFMPQ edd., instructionibus
HV post S: post etiam BFGHMOPQWedd., p. etiam dies V
13 mi**rante (se ras.) P 14 superbi uidebant] superbiebant BPQ
0
dentes suos V 15 tuo (s a m. 2) P domine BF eius] e. in dno
do eius F 16 uanitate V et] et in Hm, nec V mendaces] falsas V
17 ad] et V ora F profitente V1 18 conceptis] coeptis conceptis V
. quae a
recentisque F, retentis. que (qolUl add. m. 2) M 19 qui] q W 20 aci
cesuri V 21 praesbyteris PS, prespiteris-В nonnulli que V 22 uerecundiam
H trepidari V offerri mos] offerimus W1
non enim erat salus, quam docebat, in rhetorica et
tamen eam publice professus erat. quanto minus ergo uereri
debuit mansuetum gregem tuum pronuntians uerbum tuum,
qui non uerebatur in uerbis suis turbas insanorum? itaque
ubi ascendit, ut redderet, omnes sibimet inuicem, quisque ut
eum nouerat, instrepuerunt nomen strepitu gratulationis. quis
autem ibi non eum nouerat? et sonuit presso sonitu per ora
cunctorum conlaetantium: "Victorinus, Victorinus". cito sonuerunt
exultatione, quia uidebant eum, et cito siluerunt intentione,
ut audirent eum. pronuntiauit ille fidem ueracem praeclara
fiducia, et uolebant eum omnes rapere intro in cor suum.
et rapiebant amando et gaudendo: hae rapientium manus erant.
salute desperatae animae et de maiore periculo liberatae, quam
si spes ei semper affuisset aut periculum minus fuisset? etenim
tu quoque, misericors pater, plus gaudes de uno paenitente
quam de nonaginta nouem iustis, quibus non opus
est paenitentia. et nos cum magna iucunditate audimus,
cum audimus quam exsultantibus pastoris umeris reportetur
ouis, quae errauerat, et drachma referatur in thesauros tuos
M 2 rethorica BHMOPQW, rethoricam F 3 ea V
puplice F professus erat eam publice G 5 uerebatur V tuis B
insaniarum W 7 eum] & im W nouerant V strepuerunt FMO
nomen S: n. eius BFGHMOPQVWedd. strepitu] in st. V 8 aut
****** ibi (em n eum uitio membranae euanuerunt; ibi corr. m. 1 in
eum) S eum non 0 presso sonitu sonuit 0 presso] p H hora W
9 u********* uictorinus (ictorinus euanuit) S sonierunt G 10 quia]
qui 0 eam S silu*erunt S, soluerunt (0 in a mut. m. 2) W 11 auderent
01 pr*clara S 12 omnes eum GHW intra F in om. FP1
13 rapieb*** S heae GV, hee F, hę* (c ras.) M, hac W 15 despera*tae
(n ras.) P quasi V 16 sem (om. per) F aut-fuisset om.
MS pr. periculo F 18 est opus bm 19 iocunditate BFGHOPQ
VWb audiuimus Fl V 20 exultantibus] exultantis BPQb, ex. angelis
M<Jm pastoribus FV, pastor** (um ras.) W1 humeris BFHM
OPQVWedd. 21 ouis] humeris o. M dragma mss. tesauros GMV
gaudium sollemnitatis domus tuae, cum legitur in domo tua
de minore filio tuo, quoniam mortuus fuerat et reuixit,
perierat et inuentus est. gaudes quippe in nobis et in
angelis tuis sancta caritate sanctis. nam tu semper idem, quia
ea quae non semper nec eodem modo sunt eodem modo semper
nosti omnia.
Quid ergo agitur in anima, cum amplius delectatur inuentis
aut redditis rebus, quas diligit, quam si eas semper habuisset?
contestantur enim et cetera et plena sunt omnia testimoniis
clamantibus: "ita est". triumphat uictor imperator et non
uicisset, nisi pugnauisset, et quanto maius periculum fuit in
proelio, tanto est gaudium maius in triumpho. iactat tempestas
nauigantes minaturque naufragium; omnes futura morte
pallescunt: tranquillatur caelum et mare, et exultant nimis,
quoniam timuerunt nimis. aeger est carus et uena eius malum
renuntiat; omnes, qui eum saluum cupiunt, aegrotant
simul animo: fit ei recte et nondum ambulat pristinis uiribus,
et fit iam tale gaudium, quale non fuit, cum antea saluus et
fortis ambularet. easque ipsas uoluptates humanae uitae etiam
non inopinatis et praeter uoluntatem inruentibus, sed institutis
et uoluntariis molestiis homines adquirunt. edendi et bibendi
uoluptas nulla est, nisi praecedat esuriendi et sitiendi molestia.
et ebriosi quaedam salsiuscula comedunt, quo fiat molestus
ardor, quem dum exstinguit potatio, fit delectatio. et institutum
est, ut iam pactae sponsae non tradantur statim, ne uile habeat
maritus datam, quam non suspirauerit sponsus dilatam.
F 2 tuae om. W domu V 3 tuo om. BPQ b fuerat
S: erat BFGHMOPQVWedd. 4 in nobis om. B 5 tu eras. M
in
quia] qui BFGHOPQVWbm 8 in om. W amplias F1 inuentis (in
add. m. 1) S 9 quam si] quasi V 10 pr. et om. V 13 tantu V gaudio
O1 maius est gaudium BPQb, g. m. est W 14 minatur V 15 mare]
terra 01 16 renuntiat malum W 19 ante V 21 praeter] propter M1
non
inruentibus (non add. m. 2) Q 22 uolestiis Q1 et em. V 23 uoluntas
VW 24 quidam F salsiuncula FGV fiat om. Q1 molestior
Q 25 sit W 26 pacta* sponsa* G spontae F ne] nec F
uile GOSV: uilem BFHMPQWedd. 27 suspirauerat B
Hoc in turpi et exsecranda laetitia, hoc in ea quae concessa
et licita est, hoc in ipsa sincerissima honestate amicitiae, hoc
in eo qui mortuus erat et reuixit, perierat et inuentus
est: ubique maius gaudium molestia maiore praeceditur. quid
est hoc, domine deus meus, cum tu aeternum tibi, tu ipse sis
gaudium, et quaedam de te circa te semper gaudeant? quid
est, quod haec rerum pars alternat defectu et profectu, offensionibus
et conciliationibus? an is est modus earum et tantum
dedisti eis, cum a summis caelorum usque ad ima terrarum,
ab initio usque in finem saeculorum, ab angelo usque ad uermiculum,
a motu primo usque ad extremum omnia genera
bonorum et omnia iusta opera tua suis quaeque sedibus
et suis quaeque temporibus ageres? ei mihi, quam excelsus
es in excelsis et quam profundus in profundis! et nusquam
recedis, et uix redimus ad te.
fragra, dulcesce: amemus, curramus. nonne multi ex
et inluminantur recipientes lumen, quod si qui recipiunt,
accipiunt a te potestatem, ut filii tui fiant? sed si minus noti
sunt populis, minus de illis gaudent etiam qui nouerunt eos.
quando enim cum multis gaudetur, et in singulis uberius est
gaudium, quia feruefaciunt se et inflammantur ex alterutro.
deinde, quod multis noti, multis sunt auctoritati ad salutem 1
et multis praeeunt secuturis, ideoque multum de illis et qui
V 4 maior* (a ras.) M, maiori edd.
praeciditur V1, praedicitur V m. rec., praecedit b 5 hoc om. B 6 et
e
om. 0 gaudent V1 7 est] e. hoc FQ1 alternant B defunctu P
profatu M1 8 his GMXW 9 hima S 10 in] ad V 12 suis quaeque]
suisque V 13 et om. F temporibus om. V1 hei G, heu Vmo,
et W excellentius F 14 profundus] p. es BHPQWb et n. recedis
om. W 16 et fac et excita BPQ, et fac exc. b 17 fragra scripsi:\\
fragla OxSV, flagra BGHMVWedd., et flagra PQ dulcisce (i ex e
corr.) 0 amemus] iam a. BFPQb curramus] et c. BPb profun- i
diori F 18 accendunt W 19 qui om. W 20 accipiunt om. BV1
23 inflamantur V 24 multi sunt HVW auctoritate BPW 25 prae*eunt
H, praeerunt V sequuturis P, sequuturus W
enim, ut in tabernaculo tuo prae pauperibus accipiantur personae
diuitum aut prae ignobilibus nobiles, quando potius infirma
mundi elegisti, ut confunderes fortia, et ignobilia
huius mundi elegisti et contemtibilia et ea quae
non sunt, tamquam sint, ut ea quae sunt euacuares.
et tamen idem ipse minimus apostolorum tuorum, per cuius
linguam tua ista uerba sonuisti, cum Paulus pro consule
per eius militiam debellata superbia sub lene iugum Christi
tui missus esset regis magni prouincialis effectus, ipse quoque
ex priore Saulo Paulus uocari amauit ob tam magnae insigne
uictoriae. plus enim hostis uincitur in eo, quem plus tenet et
de quo plures tenet. plus autem superbos tenet nomine
nobilitatis et de his plures nomine auctoritatis. quanto igitur
gratius cogitabatur Victorini pectus, quod tam inexpugnabile
receptaculum diabolus obtinuerat, Victorini lingua, quo telo
grandi et acuto multos peremerat, abundantius exultare oportuit
filios tuos, quia rex noster alligauit fortem, et uidebant
uasa eius erepta mundari et aptari in honorem tuum et fieri
utilia domino ad omne opus bonum.
narrauit, exarsi ad imitandum: ad hoc enim et ille narrauerat.
Act. 13, 7-12. 18] cf. Matth. 12, 29. 20] II Tim. 2, 21. om. MV1 quia non de] quia plurib; congaudent
unde F 4 eligis (i pr. ex e corr.) H ut-elegisti om. V1 confunderis
W et-elegisti om. Q1 5 huius om. F contentibilia S
6 tamquam sint om. F sint] si sint M,. quae sint BPb, ea que st Q
ea om. V *uacuares 0 7 idem om. V 8 lingua O1 tua] tuain
(del. m. 1) W, tu V uerba] uera 0 palus F proconsul B2FGRi
8
MSOiPQedd. 91eni GQb iugo BGPQb 10 affectus P 11 priori V
uocare F insignae S 13 plu*res (e ras.) W plus BFGHMOPQ
VW: plures S superb; W 15 cogitabar F tam S: tamquam
BFGHMOPQVWedd. inexpugnabili receptaculo H 16 Victorini]
p u. (p add. m.2) V, et u. m linguam FGHMV . quod W telo
grandi] te lucrandi 0, elucrandi W 17 perimerat BFH1PQW abuudantius]
habundantius W, tanto a. mo 18 quia BFGHMOPQVW:
qua S 19 honore tuo F 20 dne H 22 exarsit W
lege data prohibiti sunt christiani docere litteraturam
et oratoriam — quam legem ille amplexus loquacem scholam
deserere maluit quam uerbum tuum, quo linguas infantium
facis disertas — non mihi fortior quam felicior uisus est, quia
inuenit occasionem uacandi tibi. cui rei ego suspirabam ligatus
non ferro alieno, sed mea ferrea uoluntate. uelle meum tenebat
inimicus et inde mihi catenam fecerat et constrinxerat me.
quippe uoluntate peruersa facta est libido, et dum seruitur
libidini, facta est consuetudo, et dum consuetudini non resistitur,
facta est necessitas. quibus quasi ansulis sibimet innexis —
unde catenam appellaui — tenebat me obstrictum dura seruitus.
uoluntas autem noua, quae mihi esse coeperat, ut te gratis
colere fruique te uellem, deus, sola certa iucunditas, nondum
erat idonea ad superandam priorem uetustate roboratam. ita
duae uoluntates meae, una uetus, alia noua, illa carnalis, illa
spiritalis, confligebant inter se atque discordando dissipabant
animam meam.
Sic intellegebam me ipso experimento id quod legeram, quomodo
caro concupisceret aduersus spiritum et spiritus
aduersus carnem, ego quidem in utroque, sed magis ego
in eo, quod in me approbabam quam in eo, quod in me improbabam.
ibi enim magis iam non ego, quia ex magna parte
id patiebar inuitus quam faciebam nolens. sed tamen consuetudo
aduersus me pugnacior ex me facta erat, quoniam
nolens quo nollem perueneram. et quis iure contradiceret,
M 3 scolam mss. 4 quo] qui H, quod FM infantum
V 5 facit FW dissertas BFPV nom P infelicior Q\'
7 meum] mecum M 8 fecerat catemam mihi F constrixerat S, constriucxerat
P 9 uoluntate] ex u. BFHMOPQVWedd. 10 alt. consuetudine P1
11 annexibus V 12 appellauit W tenebat] et t. BPQ 14 coleremj
BFGHMOPQVW edd. certa iocunditas BFOPQVWb, ioc. certa G
15 suspirandam S uetustatem BFMPQVW roborabam B 16 uoluntatis
F, uoluptates V nouo F 17 alt. illa] ista F 19 me] in
me W qupmodo quomodo W 22 quam-improbabam om. 8 24 patieba**r
(tu ras.) B 26 quo] i idquod (i Id add. m. 2) 0 uellem W1
excusatio, qua uideri mihi solebam propterea me nondum contemto
saeculo seruire tibi, quia incerta mihi esset perceptio
ueritatis: iam enim et ipsa certa erat. ego autem adhuc
terra obligatus militare tibi recusabam et inpedimentis omnibus
sic timebam expediri, quemadmodum inpediri timendum est.
Ita sarcina saeculi, uelut somno assolet, dulciter premebar,
et cogitationes, quibus meditabar in te, similes erant conatibus
expergisci uolentium, qui tamen superati soporis altitudine
omniumque sano iudicio uigilare praestat. differt tamen plerumque
homo somnum excutere, cum grauis torpor in membris
est, eumque iam displicentem carpit libentius, quamuis
surgendi tempus aduenerit: ita certum habebam esse melius
tuae caritati me dedere quam meae cupiditati cedere; sed
illud placebat et uincebat, hoc libebat et uinciebat. non enim
erat quod tibi responderem dicenti mihi : surge qui dormis
et exsurge a mortuis, et inluminabit te Christus, et
undique ostendenti uera te dicere, non erat omnino, quid responderem
ueritate conuictus, nisi tantum uerba lenta et somnolenta:
"modo", "ecce modo", "sine paululum". sed "modo
et modo" non habebat modum et "sine paululum" in longum
ibat. frustra condelectabatur legi tuae secundum
BOPQb, nulle V 2 qua] quę 0, quia
FI V nondum me BFG PQ b m contento S 3 seruiret V preceptio
F, pen*tio V 4 enim] e. mihi F 6 expedire F 7 adsoluet
ex exsoluet corr. F premebatur B1 9 expergesci H1 uolentibjjjja 0
suporati V superatis operis P 10 demerguntur F 11 praesta W1,
praestet PQ 12 somnum om. M; sumnum P1, somnium W1 15 meae]
mae S, mea H1 credere M 16 illa F uincebat] non u. G alt. uiueebat
BFM 17 dicentem F 18 exsurge] resurge W 19 undique]
ubi u. F ostendendi F te uera F docere B resonderem F 20 conecce
uinctus W, coniunctus F 21 modo (etee add. m. 2) M (et 22) paulolum
BMl 22 et modo om. W non] et non B habebant Gmo
longinquum F 23 condelectabar BFGHMOPQVW edd.
legi mentis meae et captiuum me duceret in lege peccati,
quae in membris meis erat. lex enim peccati est
uiolentia consuetudinis, qua trahitur et tenetur etiam inuitus
animus eo merito, quo in eam uolens inlabitur. miserum ergo
me quis liberaret de corpore mortis huius nisi gratia
tua per Iesum Christum, dominum nostrum?
tenebar, et saecularium negotiorum seruitute quemadmodum
exemeris narrabo et confitebor nomini tuo, domine, adiutor
meus et redemptor meus. agebam solita crescente anxitudine
et cotidie suspirabam tibi, frequentabam ecclesiam tuam,
quantum uacabat ab eis negotiis, sub quorum pondere
mecum erat Alypius otiosus ab opere iuris peritorum
post assessionem tertiam, expectans, quibus iterum consilia
uenderet, sicut ego uendebam dicendi facultatem, si qua docendo
praestari potest. Nebridius autem amicitiae nostrae cesserat,
ut omnium nostrum familiarissimo
et ciui et grammatico, subdoceret, uehementer desideranti
et familiaritatis iure flagitanti de numero nostro fidele
adiutorium, quo indigebat nimis. non itaque Nebridium cupiditas
conmodorum eo traxit — maiora enim posset, si uellet,
de litteris agere — sed officio beniuolentiae petitionem nostram
contemnere noluit amicus dulcissimus et mitissimus. agebat
autem illud prudentissime cauens innotescere personis
1 lex alia bm 2 et captiuum-erat om. Q in legem Bm 4 quj
(coir. m. 2) P 5 eo] et F eam] ea MV, eo F 6 liberaret BF
GHMOPQW: liberet SV 7 dno rTFo 0\' 9 teneba**r (tu ras.) B
seruitutem MV 10 exemeris PS: me ex. BGHMOQVW edd., me eximeris
F 11 pro meus om. V anxietudiue BFG HMOtPQW edd. 12 cottidie
MV frequentabam] et fr. V 15 assensionem BP, ascensionem
OQ 16 dicenti W1, dicenda Q1 qua] quando 0 17 nibridins S
cessarat O1 18 firoru 0, nos C 19 et ante ciui om. Gm grammatico
(om. et) G subduceret W1, subderet BPQ 20 familiaris F
flagitandi F, flagranti MS fldeli H1 21 quod FW1 utique B
nibridium S 24 contempnere BHMW 25 innoscere F
animi, quem uolebat habere liberum et quam multis
posset horis feriatum ad quaerendum aliquid uel legendum uel
audiendum de sapientia.
Quodam igitur die — non recolo causam, qua erat absens Nebridius
— cum ecce ad nos domum uenit ad me et Alypium
Ponticianus quidam, ciuis noster, in quantum Afer, praeclare
in palatio militans: nescio quid a nobis uolebat. et consedimus,
ut conloqueremur. et forte supra mensam lusoriam,
quae ante nos erat, adtendit codicem: tulit, aperuit, inuenit
apostolum Paulum, inopinate sane; putauerat enim aliquid de
libris, quorum professio me conterebat. tum uero arridens
meque intuens gratulatorie miratus est, quod eas et solas prae
oculis meis litteras repente conperisset. Christianus quippe et
fidelis erat et saepe tibi, deo nostro, prosternebatur in ecclesia
crebris et diuturnis orationibus. cui ego cum indicassem illis
me scripturis curam maximam inpendere, ortus est sermo ipso
narrante de Antonio Aegyptio monacho, cuius nomen excellenter
clarebat apud seruos tuos, nos autem usque in illam
horam latebat. quod ille ubi conperit, inmoratus est in eo
sermone insinuans tantum uirum ignorantibus et admirans
eandem nostram ignorantiam. stupebamus autem audientes
tam recenti memoria et prope nostris temporibus testatissima
mirabilia tua in fide recta et catholica ecclesia. omnes mirabamur,
et nos, quia tam magna erant, et ille, quia inaudita
nobis erant.
2 librum H1 3 possit CF horis posset M 5 que W, quam F
nybridius S 6 uenit domum 0 et] et ad V, ad F t alypius FWl
7 quide conciiys nfe F affer HXMX praeciare (clarę add. \'In. 2) V
9 ut] et F men*sam (s ras.) W lutoriam V1, luxoriam W, lusoliam
CIMI 10 era*t (n ras.) H 12 professio me] professione GW1 tunc
FGV 13 gratularier M eas et] et eas et W, eas CM prae] quae V
14 et om. V 15 erat] e. eis V deo nostro] dño V prosternabatur B
ecclesiam V 16 diurnis QIW indicasset W1 17 hortus S 18 aegytio
P manacho M 19 non utem (n alt. in a corr.) F illa hora
GV, illa ora F 21 insunuans G 23 memorie (om. et) W testatissimam
F 24 tua om. V catholica] in c. W 25 et ille om. Wy, et
illae F quia] qui co W1.
Inde sermo eius deuolutus est ad monasteriorum greges et
mores suaueolentiae tuae et ubera deserta heremi, quorum nos
nihil sciebamus. et erat monasterium Mediolanii plenum bonis
fratribus extra urbis moenia sub Ambrosio nutritore, et non
noueramus. pertendebat ille et loquebatur adhuc, et nos intenti
tacebamus. unde incidit, ut diceret nescio quando se et
tres alios contubernales suos, nimirum apud Treueros, cum
imperator pomeridiano circensium spectaculo teneretur, exisse
deambulatum in hortos muris contiguos atque illic, ut forte
combinati spatiabantur, unum secum seorsum et alios duos
itidem seorsum pariterque digressos; sed illos uagabundos inruisse
in quandam casam, ubi habitabant quidam serui tui
spiritu pauperes, qualium est regnum caelorum, et inuenisse
ibi codicem, in quo scripta erat uita Antonii.
coepit unus eorum et mirari et accendi et inter legendum
meditari arripere talem uitam et relicta militia saeculari
seruire tibi. erant autem ex eis, quos dicunt agentes in rebus.
tum subito repletus amore sancto et sobrio pudore iratus sibi
coniecit oculos in amicum et ait illi: "dic, quaeso te, omnibus
istis laboribus nostris quo ambimus peruenire? quid quaerimus?
cuius rei causa militamus? maiorne esse poterit spes
nostra in palatio, quam ut amici imperatoris simus? et ibi
quid non fragile plenumque periculis? et per quot pericula
peruenitur ad grandius periculum? et quando istuc erit?
P1 3 monastherium S
mediolani OGHMOQVWedd., mediolano F 7 tria C1 alios tres M
apud om. V treberos GOSW, triberos F, triueros C1 8 promeridiano
mss. cercensium Ml exspectaculo BPQ 9 ortos BPW
moris F contiguus F, contiguis H 10 conuinati C1, conuinatis O,
conuinatus V patiabantur V, patiebantur FI01 11 itidem] ut idem Ml
degressos P, digressus Ml WI illos] alios M 12 quadam Wl
hubi W quidem P1, quondam F 16 uitam] mili Q1 17 seruiret C
erant-rebus om. V1 erat Plb agentis W 18 tunc BFGHM
PQVWedd. 21 cui O1 maior nec B 22 imperatori M, inpectoris
P1 23 et] ei V quod FHMPSV 24 quando] quamdiu BM*
PQb istud FM*QVbo
parturitione nouae uitae reddidit oculos paginis: et legebat
et mutabatur intus, ubi tu uidebas, et exuebatur mundo
mens eius, ut mox apparuit. namque dum legit et noluit
fluctus cordis sui, infremuit aliquando et discreuit decreuitque
meliora iamque tuus ait amico suo: "ego iam abrupi me ab
illa spe nostra et deo seruire statui et hoc ex hac hora, in
hoc loco aggredior. te si piget imitari, noli aduersari". respondit
ille adhaerere se socium tantae mercedis tantaeque
militiae. et ambo iam tui aedificabant turrem sumptu idoneo
relinquendi omnia sua et sequendi te. tum Ponticianus et qui
cum eo per alias horti partes deambulabant, quaerentes eos
deuenerunt in eundem locum et inuenientes admonuerunt, ut
redirent, quod iam declinasset dies. at illi narrato placito et
proposito suo, quoque modo in eis talis uoluntas orta est atque
firmata petiuerunt, ne sibi molesti essent, si adiungi recusarent.
isti autem nihil mutati a pristinis fleuerunt se tamen,
ut dicebat, atque illis pie congratulati sunt et conmendauerunt
se orationibus eorum et trahentes cor in terra abierunt in palatium,
illi autem affigentes cor caelo manserunt in casa. et
habebant ambo sponsas: quae posteaquam hoc audierunt, dicauerunt
etiam ipsae uirginitatem tibi.
. ee FMl, turbitus B 2 reddit V legebat]
leuabat F 3 exuaebatur P 4 soluit V 5 fluctum V, fructus
BP et discreuit aliquando M discreuitque (om. decreuit) W 6 iamque
tuus] iam iamque tuus Mb, iam quietus CV ait add. 81 s. I.
amicis suis W1 abrumpi B, arripui V 7 hora hac b m 8 adgrediar
C 9 adhaere GW socio BM%PQb, otium W 10 turrem]
turrim BH*M%V* edd., urbem S sumtu CFOV 11 relinquendo PQ,
relinquentes V tunc CGHMQVW pontianus F 12 orti FH
deambulabat HOIPVW 13 loqum G ammouerunt H1 14 quod
iam] quo M, quod bm 15 talis om. V horta Ml orta esset BCF
GHM\'iłPQVWedd., esset orta 0 16 si] sed P recordarent M1
m
17 nihil] nihilo BCFGMOPQVedd., nichil hominus W putati P,
commutati H se] set F 18 decebat CFG gratulati V 19 terram
FMVW habierunt FV 20 in caelo (in add. tn. 2 in P) PQ, in
caelum V anserunt F 21 ambo habebant bm 22 ipsae add. Q\'-
uerba eius
meo, ubi me posueram, dum nollem me adtendere, et constituebas
me ante faciem meam, ut uiderem, quam turpis
essem, quam distortus et sordidus, maculosus et ulcerosus.
et uidebam et horrebam, et quo a me fugerem non erat. et
si conabar a me auertere aspectum, narrabat ille quod narrabat,
et tu me rursus
oculos meos, ut inuenirem iniquitatem et odissem. noueram
eam, sed dissimulabam et cohibebam et obliuiscebar.
Tunc uero quanto ardentius amabam illos, de quibus
tanto exsecrabilius me conparatum eis oderam. quoniam multi
mei anni mecum effluxerant — forte duodecim anni — ex quo
ab undeuicensimo anno aetatis meae lecto Ciceronis Hortensio
excitatus eram studio sapientiae et differebam contemta felicitate
terrena ad eam inuestigandam uacare, cuius non inuentio,
sed uel sola inquisitio iam praeponenda erat etiam
inuentis thesauris regnisque gentium et ad nutum circumfluentibus
corporis uoluptatibus. at ego adulescens miser ualde,
miserior in exordio ipsius adulescentiae, etiam petieram a te
castitatem et dixeram: "da mihi castitatem et continentiam, sed
noli modo". timebam enim, ne me cito exaudires et cito
F, potitianus M1 2 ad me-constituebus me Otn. V1
a me ipso W 4 turbis F 6 orrebam FXG 7 auertere a me CG H
OVW, a me uertere F 8 pr. me om. Q1 impigebus V me om. 01
9 iniquitatem S: i. meam BCFGHMOPQVW edd. odissem] o. eam F
10 eam] eciam W et cohibebam] et coibebam G, et conhibebam HOo,
n
et cotibebam P, et conibebam BQ, et coniuebam V; om. F, et conniuebam
m 11 tum G audiebam om. H 12 quod se] quos et V
tibi om. Q1, sibi M1 sandos F 14 anni mei F efluxerant V, effluxerunt
B, affluxerant F annis V 15 hab W undeuicesimo BCFG
HMO*PQVW edd. ortensio CFV 16 contenta CGS 17 non om.
Q, iam non F 19 inuentis] in uestib; M tesauris FM1 20 corporum
V at] et M miser del. 0 m. post. 21 miserior SW: miser
BCFGHMOPQVedd. in adulescentiae V 22 sed] et M 23 mod W
cito ue me F
exstingui. et ieram per uias prauas superstitione sacrilega,
non quidem certus in ea, sed quasi praeponens eam ceteris,
quae non pie quaerebam, sed inimice oppugnabam.
Et putaueram me propterea differre de die in diem contemta
spe saeculi te solum sequi, quia non mihi apparebat
certum aliquid, quo dirigerem cursum meum. et uenerat dies,
quo nudarer mihi et increparet in me conscientia mea: "ubi
est lingua mea? nempe tu dicebas propter incertum uerum
nolle te abicere sarcinam uanitatis. ecce iam certum est, et
illa te adhuc premit umerisque liberioribus pinnas recipiunt,
qui neque ita in quaerendo adtriti sunt nec decennio et amplius
ista meditati". ita rodebar intus et confundebar pudore
horribili uehementer, cum Ponticianus talia loqueretur. terminato
autem sermone et causa, qua uenerat, abiit ille, et ego
ad me. quae non in me dixi? quibus sententiarum uerberibus
non flagellaui animam meam, ut sequeretur me conantem
post te ire? et renitebatur, recusabat et non se excusabat.
consumpta erant et conuicta argumenta omnia: remanserat
muta trepidatio et quasi mortem formidabat restringi a fluxu
consuetudinis, quo tabescebat in mortem.
fortiter excitaueram cum anima mea in cubiculo nostro, corde
CMedd., que 01 explere F, expleri potius M 2 hieram
H1 superstitionis sacrilege F 3 non quidem] numquid PQ
eam] ea M 4 obpugnauera V 5 differe C contenta S 6 apparebat
mihi M 7 quo om. Ml diligerem W 8 in om. B C2 M2 PQ b 9 es
BCFM*bo lingua W mea S: om. BOFGHMOPQVWedd. 10 et
om. F 11 humerisque BCHMQV\'Wedd., humeris qui F liberioriq;
bus (o; add. m. 2) M pennas jBCFGHO*PQV*Wedd., pennis M
12 in quaerendo] inquirendo BCFGHPQVWedd. 14 pontianus F
talia] ista F 15 quo H1 habiit W 18 pos te BFW renitebantur
H1, renitebar P1, retibatur C1, retinebatur BFb recusasabat PQ
19 uicta V1 20 morte 0 reformidabat BCFGHMOPQVWedd.
21 in mortem om. M 23 exitaueram V cubiculo Q, cubili F
cordi F
"quid patimur? quid est hoc, quod audisti? surgunt
indocti et caelum rapiunt, et nos cum doctrinis nostris ecce
ubi uolutamur in carne et sanguine! an quia praecesserunt,
pudet sequi et non pudet nec saltem sequi?" dixi nescio qua
talia, et abripuit me ab illo aestus meus, cum taceret attonitus
me intuens. neque enim solita sonabam. plus loquebantur
animum meum frons, genae, oculi, color, modus uocis quam
uerba, quae promebam. hortulus quidam erat hospitii nostri,
quo nos utebamur sicut tota domo: nam hospes ibi non habitabat,
dominus domus. illuc me abstulerat tumultus pectoris,
ubi nemo impediret ardentem litem, quam mecum aggressus
eram, donec exiret qua tu sciebas, ego autem non: sed tantum
insanibam salubriter et moriebar uitaliter, gnarus, quid
mali essem, et ignarus, quid boni post paululum futurus essem.
abscessi ergo in hortum et Alypius pedem post pedem. neque
enim secretum meum non erat, ubi ille aderat. et quando
me sic affectum desereret? sedimus quantum potuimus remoti
ab aedibus. ego fremebam spiritu indignans indignatione turbulentissima,
quod non irem in placitum et pactum tecum,
deus meus, in quod eundum esse omnia ossa mea clamabant
et in caelum tollebant laudibus: et non illuc ibatur
BFGMsPQVbm 2 quod] quid COPQWmo
3 rapiunt caelum FGM nostris S: n. sine corde BCFGHMOPQVW
edd. 5 saltim BCIFGHMlPQ qua] quae BCM*W\'2 edd., qui GPQ
6 abrupit M aestus] exitus V 7 intuens me bm plusque CMedd.
allequebantur CMbo 8 uoces F 9 hortulis Ml 10 domu HI V
ubi H, *bi S habitabat] erat F, habitabat at BPQ1, habitabat aut Q*
12 lite C 13 era* (t ras.) M non] quieui M\'J add. in mg., non sciebam
b 14 insanibam (m a m. post. obducta) S: insaniebam BCFOPQ
VWedd. moliebar PQ ignarus CGHMOPQV 15 mala B quod B
paulolum BM1 futuru W1 essem post paul. futurus G 16 ortum
FW, hortos V pr. pedem] pede CFGH*MOVmo post pedem om. V
n
17 non erat om. Ml et] aut BFGHMOPQVWedd., ad C quanta Ml
19 turbolentissima BFM turbulentissima indignatione bm 20 et om. V
21 quo V eundem S esset MOV, erat F ossa add. S1 s. I.
22 tollebat Y illuc ibatur (i alt. ex e corr.) W
in eum locum ieram, ubi sedebamus. nam non solum ire
uerum etiam peruenire illuc nihil erat aliud quam uelle ire,
sed uelle fortiter et integre, non semisauciam hac atque hac
uersare et iactare uoluntatem parte adsurgente cum alia parte
cadente luctantem.
Denique tam multa faciebam corpore in ipsis cunctationis
aestibus, quae aliquando nolunt homines et non ualent, si aut
ipsa membra non habeant aut ea uel conligata uinculis uel .
resoluta languore uel quoquo modo impedita sint. si uulsi
capillum, si percussi frontem, si consertis digitis amplexatus
sum genu, quia uolui, feci. potui autem uelle et non facere,
si mobilitas membrorum non obsequeretur. tam multa ergo
feci, ubi non hoc erat uelle quod posse: et non faciebam,
quod et inconparabili affectu amplius mihi placebat et mox,
ut uellem, possem, quia mox, ut uellem, utique uellem. ibi
enim facultas ea, quae uoluntas, et ipsum uelle iam facere
erat; et tamen non fiebat, faciliusque obtemperabat corpus
tenuissimae uoluntati animae, ut ad nutum membra mouerentur,
quam ipsa sibi anima ad uoluntatem suam magnam
in sola uoluntate perficiendam.