. Et dedisti alterum responsum interim, quod recolo. nam et multa praetereo, propter quod propero ad ea quae me magis urguent confiteri tibi, et multa non memini. dedisti ergo alterum per sacerdotem tuum, quendam episcopum nutritum in ecclesia et exercitatum in libris tuis. quem cum illa femina rogasset, ut dignaretur mecum conloqui et refellere errores meos et dedocere me mala ac docere bona - faciebat enim hoc, quos forte idoneos inuenisset - noluit ille, prudenter sane, quantum sensi postea. respondit enim me adhuc esse indocilem, et quod inflatus essem nouitate haeresis illius et nonnullis quaestiunculis iam multos inperitos exagitassem, sicut illa indicauerat ei. "sed" inquit "sine illum ibi. tantum roga pro eo dominum: ipse legendo reperiet, quis ille sit error et quanta inpietas." simul etiam narrauit se quoque paruulum a seducta matre sua datum fuisse manichaeis et omnes paene non legisse tantum uerum etiam scriptitasse libros eorum sibique adparuisse nullo contra disputante et conuincente, quam esset illa secta fugienda: itaque fugisse. quae cum I ille dixisset atque illa nollet adquiescere, sed instaret 3] Ps. 87, 3. 2 desineret (sineret in ras.) V suarum] om. V 3 ad] at C, a W conspectu tuo W pr§ces** 0 4 et tamen] et me t. BCFGHMOP QV edd. 5 dedisti] d. enim M interim] iterum H 7 urgent BF MOPQV 8 quaedam W nutrientum F 9 et] ne M* supr. lin. 11 dedocere me] dedoceret me BFPQ, docerem* (e ras.) M doceret BCFPQ, docere M 12 quos] si quos edd. noluit (0 ex u corr.) B 13 respondi V supr. lin. 14 pr. et] eo B CFGHMOPQ Vedd. nouitatem FW1 16 sine inquit edd. illum (i ex u corr.) P tantum] et t. i BFOPQV edd. 17 elegendo H repperiet FGH10PQY 18 quanta* s (s ras.) W 19 paruolum P mater V manicheis libri 20 poene omnes V uero M scribtitasse CO1, scriptitasset W, scriptasse F1 21 nulla W disputasse Q1 22 quam] quas H itaque fugisse] om. V fugisse] fuisse W qua* (e ras.) W 23 cum] cum* (q; ras.) M, tum SW magis deprecando et ubertim flendo, ut me uideret et mecum dissereret, ille iam substomachans: "uade" inquit "a me; ita uiuas, fieri non potest, ut filius istarum lacrimarum pereat." quod illa ita se accepisse inter conloquia sua mecum saepe recordabatur, ac si de caelo sonuisset.

Per idem tempus annorum nouem, ab undeuicensimo anno aetatis meae usque ad duodetricensimum, seducebamur et seducebamus falsi atque fallentes in uariis cupiditatibus et palam per doctrinas, quas liberales uocant, occulte autem falso nomine religionis, hic superbi, ibi superstitiosi, ubique uani, hac popularis gloriae sectantes inanitatem usque ad theatricos plausus et contentiosa carmina et agonem coronarum faenearum et spectaculorum nugas et intemperantiam libidinum, illae autem purgari nos ab istis sordibus expetentes, cum eis, qui appellarentur electi et sancti, aiferremus escas, de 2 substhomacans S, substomachans (substomacans GXH) taedio BGJf1 GHMOPQV edd. uade] a ex i uel t corr. F a* (d ras.) H 3 fieri] fieri* W, fieri enim BFPQb 5 sonuisse F FINIT LIB • TERTIVS ■ INCIPIT LIB. QVARTVS CONFESSIONVM S, EXPL LIB CONFES- SIONV III. INC. EIVSDEM LIB. IIII. G, EXPL CONFESSIOft. LIB. III. INCl. LIB. IIII PV, E\'!\'P LIB TERTIVS CONFESSIONVM. INCIP LIB QVARTVS OQ, EXPLICIT LIBER TERTIVS. INCIPIT LIBER IIII FELICITER H, EXPLICIT LIBER III (AMEN add. C) INCIPIT LIBER IIII BCFW, FINIT LIB III. INCIPIT LIB QVARTVS CON- FESSIONV M 7 undeuicesimo BCFGHMOSPQV, undecimo W 8 duodetricesimum de BCFGHMOIPV, duotricesimum Q deducebamur V 10 libera res les F 11 perstitiosi F 12 hac mo: ac BCFGHMOPQSVb, g W 13 teatricos GMIV, taeatricos (ae m. 2) 0 contiosa S carmina] certamina BFPQb, carne V 14 feuearum GHMPQV, *feminarum F 15. libidinem V illa* (c ras.) F, illa W, illac *** (om. autem) Q, illuc autem Q* in mg. expectantes V 16 et] om. Fl adferremus ntes M, afferemus ClPW, affremus B, afferremus Q aescas FG quiljus nobis in officina aqualiculi sui fabricarent angelos et deos, per quos liberaremur. et sectabar ista atque faciebam cum amicis meis per me ac mecum deceptis. inrideant me arrogantes et nondum salubriter prostrati et elisi a te, deus meus, et ego tamen confitear tibi dedecora mea in laude tua. sine me, oblielTo, et da mihi circuire praesenti memoria prae-, teritos circuitus erroris mei et immolare tibi hostiam iubilationis. quid enim sum ego mihi sine te nisi dux in praeceps? aut quid smn, cum mihi bene est, nisi sugens lac tuum aut fruons tc cibo, qui non corrumpitur? et quis homo est quilibet homo, cum sit homo? sed inrideant nos fortes et potentes, nos autem infirmi et inopes confiteamur tibi.

Docebam in illis annis artem rhetoricam et uictoriosam loquacitatem uictus cupiditate uendebam. malebam tamen, domine, tu scis, bonos habere discipulos, sicut appellantur boni, et eos sine dolo docebam dolos, non quibus contra caput innocentis agerent, sed aliquando pro capite nocentis. et, deus, uidisti de longinquo lapsantem in lubrico et in multo fumo sciiitillantem fidem meam, quam exhibebam in illo magisterio diligentibus uanitatem et quaerentibus mendacium, socius eorum. in illis annis unam habebam non eo quod legitimum 7] Ps. 40, 14. 9] cf. Deut. 33,19 et Es. 60, 16. 10] cf. Io. 6,27. 12J cf.Ps.73,21. 17] cf. Es. 42,3. 18] cf. Matth. 12, 20. 20J Ps. 4, 3. 1 officina] officinam 0, o. stomachi F aqualicui S sui] om. W1 2 sectabar ista (ar ista m. 2 in ras.) B, desectabar i. C 3 ac add. O\' in raft. illride*aut (b ras.) B, irrideant (a ex e corr.) F 4 elisi] lisi W* in ras., elesi V1 5 et ego] ego BCFGHMOPQV edd. confiteor C ti circumire CFOHMOlPQ 7 hostias BPQ, ostias F 8 8 quid ewrn-ln\'aeceps] add. Va in mg. 10 fruen 8(I add. m. 2) M cibi Pl et] aut W homo del. Gomperz; sed cf. VIIII, 9, 21 T te quilibet (T a m. 2) P 11 irrideant FHIO, inridebant BQ potens P qua 13 illis in H rethoricam libri 14 loquatitam F, loquacitatem (quã add. w. 2) M cupiditatem V uindebam W, uendebat V mallebam COlplV 15 bonos B* in ras. 16 quibus] in q. BFPQb caput (ut in ras.) MI 17 ageret Ml 18 longiquo V labsantem OSV in] ti a et in W 19 sintillantem W, scinllantem (scin in ras.) V 20 unitatem (l m. 2) H socios W, sociis M 21 illorum W \'uocatur coniugio cognitam, sed quam indagauerat uagus ardor inops prudentiae; sed unam tamen, ei quoque seruans tori fidem, in qua sane experirer exemplo meo, quid distaret inter coniugalis placiti modum, quod foederatum esset generandi gratia, et pactum libidinosi amoris, ubi proles etiam contra. uotum nascitur, quamuis iam nata cogat se diligi.

Recolo etiam, cum mihi theatrici carminis certamen inire placuisset, mandasse mihi nescio quem haruspicem, quid ei dare uellem mercedis, ut uincerem, me autem foeda illa sacramenta detestatum et abominatum respondisse, nec si corona illa ita esset inmortaliter aurea, muscam pro uictoria mea necari sinere. necaturus enim erat ille in sacrificiis suis animantia et illis honoribus inuitaturus mihi suffragatura daemonia uidebatur. sed hoc quoque malum non ex tua castitate repudiaui, deus cordis mei. non enim amare te noueram, qui nisi. fulgores corporeos cogitare non noueram. talibus enim figmentis suspirans anima nonne fornicatur abs te et fidit in falsis et pascit uentos? sed uidelicet sacrificari pro me nollem daemonibus, quibus me illa superstitione ipse sacrificabam. quid est enim aliud uentos pascere quam ipsos pascere, hoc est errando eis esse uoluptati atque derisui? 18] Os. 12, 1. r 1 coniugio] in c. PQ indaganerit F1 ardo (r m. 2) C 2 inobs HXSW quoque ei W, eoq. B thori BCGMPQW 3 experire HXV quid] quod W1, quicquid V distarer F inter om. V1 4 coniugales F quod] in quod C 5 ubi* (q; ras.) V etiam ubi proles G contra] contu F 7 recolo** (ia ras.) W teatrici GY in*ire (h ras.) H, i inre V 8 aruspicem BFHMOPQVW 9 mercedis uellem edd. ut] om. H1 illa feda F 10 abhominatum FHMpl VI * respondisse (& ras.) W 11 ita om. BCFGHMOPQV edd. musca W uictoriam mea V 12 negari W sinere] sinerem BFPQb, me sinerem F, me sinere Oqmo negaturus GW 13 suffragatura] sufragatura a V, suffragia a M daemonio M 14 uidebamur Ml, uidebatur P caritate Wb * 16 fulgoris F corporeas PPIQ, corpori*s 0 non] om. M1 18 sacrii ficare W nolem V1 19 demoniis M ipsa F 21 dirusui (i pr. ex e corr.) P XXXIII. Anr. Augustini confF. (Ang. 1,1). 6

Itaque illos planos, quos mathematicos uocant, plane consulere non desistebam, quod quasi nullum eis esset sacrificium et nullae preces ad aliquem spiritum ob diuinationem dirigerentur. quod tamen christiana et uera pietas consequenter repellit et damnat. bonum est enim confiteri tibi, domine, et dicere: miserere mei: cura animam meam, quoniam peccaui tibi, neque ad licentiam peccandi abuti indulgentia tua, sed meminisse dominicae uocis: ecce sanus factus es; iam noli peccare, ne quid tibi deterius contingat. quam totam illi salubritatem interficere conantur, cum dicunt: "de caelo tibi est ineuitabilis causa peccandi" et "V en us hoc fecit aut Saturnus aut Mars," scilicet ut homo sine culpa sit, caro et sanguis et superba putredo, culpandus sit autem caeli ac siderum creator et ordinator. et quis est hic nisi deus noster, suauitas et origo iustitiae, qui reddes unicuique secundum opera eius et cor contritum et humiliatum non spernis?

Erat eo tempore uir sagax, medicinae artis peritissimus atque in ea nobilissimus, qui proconsul manu sua coronam illam agonisticam inposuerat non sano capiti meo, sed non ut medicus. nam illius morbi tu sanator, qui resistis superbis, humilibus autem das gratiam. numquid tamen etiam per illum senem defuisti mihi aut destitisti mederi animae meae? quia enim factus ei eram familiarior et eius sermonibus — 6] Ps. 40, 5. 8] Io. 5, 14. 15] Matth. 16,27 et Rom. 2,6. 16] Ps. 50, 19. 21] I Petro 5, 5 et Iac. 4, 6. ,1 Itaque] Ideoque BOFGHMOPQVmo, ideo b planos] planetarios b mathemati***cos W, matematicos 01 3 praece*s (p ras.) M 4 dirigerente V, dirigentur Ql consequentur V 5 re*pellit H 6 cura] et c. G quoniam] quia M 7 indulgentiam FW 8 tua W dominicae meminisse G sanus om. W pr. es] e W 9 contingat] ex coniungat corr. W 11 inuitabilis M1 12 facit (a ex e corr.) 0 13 culpandu W 14 syderum M 15 reddas BFP1, reddis CP*QW edd. 17 non] ds non GM 18 medicinae] medicae mo 19 eo F pro consul* (e ras.) 0, pro consule BCFHPQ edd. coronam] coram in ras. V c bi 20 agonistia Q capite F1 non] om. CM 21 morltu** V 23 merl dere B 24 familiarior (rior m. 2 in ras.) B, familiatior F erant enim sine uerborum culta uiuacitate sententiarum iucundi et graues — adsiduus et fixus inhaerebam, ubi cognouit et ex conloquio meo libris genethliacorum esse me deditum, benigne ac paterne monuit, ut eos abicerem neque curam et operam rebus utilibus necessariam illi uanitati frustra inpenderem, dicens ita se illa didicisse, ut eam professionem primis annis aetatis suae deferre uoluisset, qua uitam degeret, et si Hippocraten intellexisset, et illas utique litteras potuisse intellegere: et tamen non ob aliam causam se postea illis relictis medicinam adsecutum, nisi eas falsissimas conperisset et nollet uir grauis decipiendis hominibus uictum quaerere. "at tu" inquit "quo te in hominibus sustentas, rhetoricam tenes, hanc autem fallaciam libero studio, non necessitate rei familiaris sectaris. quo magis mihi te oportet de illa credere, qui eam tam perfecte discere elaboraui, quam ex ea sola uiuere uolui." a quo ego cum quaesissem, quae causa ergo faceret, ut multa inde uera pronuntiarentur, respondit ille, ut potuit, sortem hoc facere in rerum natura usquequaque diffusam. si enim de paginis poetae cuiuspiam longe aliud canentis atque 1 iocundi BGMOPQW, iacundi ZP 2 asiduus V inaerebam H1 g ubi** conouit M et S: om. BOFGHMOPQVWedd. 3 lib*ris (e ras.) H genethleacorum G, genetliacorum FpIQ, geneteliacarum V, a p genethilicorum W 4 materne (p m. 2) M eas V 5 necessarium 01 frusta W 6 illam didicisse M edd., d. illam G didicisse* ut (m ras.) nietns H, didicisse ut (ietUS add. m. 3) 0, d. ut uictus BFPQb eam] eius BCF GHMOPQVedd. 7 qua—intellexisset] add. V in mg. quam CFM, qua* (m ras.) Q uita W degeret] di*seret (s ras.) M ippocraten BFOPS, ippocratem GM, ipocrathen H, ypocraten Q VW 8 litteras om. FQ, literas B potuisset BFPQb 9 se] sed F medicina SW 10 nisi SW: nisi quod cett., edd. falsissime V nollet (n ex t corr.) V, nolle W grauius PXQ, * graui F 11 uictum-hominibus] add. V in mg. quod W 12 *omnibus (h et i ras.) 0 sustentes FO, sustentans BPQ rethoricam BFGHMP b QSW, retoricam V tenens 01 V 13 fallatia W liuero V 15 elaboraui (ui m. 2 in ras.) B, laboraui W uolui B CFGHMOPQV: nolui S W a quo] quo SW 16 cum] om. Wpr. quae] qua ex CM ergo] om. F faceret] fierets. I. M* 17 sortem scripsi: sortes SW, uim sortis BCFGHMOPQV edd. 18 diffusam CGHMO *SW edd., diffusa BFOsPQV de paginis] om. F, de paganis SVW 19 poetartl F canentes a. intendentes F ó* intendentis, cum forte quis consulit, mirabiliter consonus negotio saepe uersus exiret, et mirandum non esse dicebat, si ex anima humana superiore aliquo instinctu nesciente, quid in se fieret, non arte, sed sorte sonaret aliquid, quod interrogantis rebus factisque concineret.

Et hoc quidem ab illo uel per illum procurasti mihi, et quid ipse postea per me ipsum quaererem, in memoria mea deliniasti. tunc autem nec ipse nec carissimus Nebridius, adulescens ualde bonus et ualde castus, inridens totum illud diuinationis genus, persuadere mihi potuerunt, ut haec abicerem, quoniam me amplius ipsorum auctorum mouebat auctoritas et nullum certum quale quaerebam documentum adhuc inueneram, quo mihi sine ambiguitate appareret, quae ab eis consultis uera dicerentur, forte uel sorte, non arte inspectorum siderum dici.

In illis annis, quo primum tempore in municipio, quo natus sum, docere coeperam, conparaueram amicum societate studiorum nimis carum, coaeuum mihi et conflorentem flore adulescentiae. mecum puer creuerat et pariter in scholam ieramus pariterque luseramus. sed nondum erat sic amicus, quamquam ne tum quidem sic, uti est uera amicitia, quia non est uera, nisi cum eam tu agglutinas inter haerentes sibi caritate diffusa in cordibus nostris per spiritum sanctum, 23] Rom. 5, 5. 2 saepe owt. V uersus] p uersus GXV exiret] t ostenderet F1 s. l. et SW: om. BCFGHMOPQVedd. diceba W 3 aliquo* F instincstu M se om. Q1 4 forte F 8 delineasti Hmo, delimasti on,) carissimus] c. meus BGFGHMOPQV edd. nibridius SW 9 adolescens G, adoliscens W pr. ualde] u. enim Q castus] cautus BCFMOPQbm 10 a*bicere (m ras.) V 12 quaerebat W 13 quo* (d ras.) V apparet H1 14 uera] ex uerba corr. V non arte om. STF b; speotoriim 0 syderum G 16 quo] qui P, qui Q primo BFPQ 18 carum] c JJ12 s. 1. quoeuum H 19 adolescentiae G, adoliscentiae W meeum] m"\'ę cum V scolam BCFHMO*PQVW 20 sic] om. Wpr. 21 tum] tuuc BCFGHMOPQVedd. amititia Ml W 22 uera] amicitia add. m. saec. XV s. l. W adglutinas CGHMOV, aggluttinas W b cohaerentes GMl" inhaerentes BCFPQmo, inaerentes H sibi GSW: tibi BCFHMOPQVedd. qui datus est nobis. sed tamen dulcis erat nobis, cocta femore parilium studiorum. nam et a fide uera, quam non germanitus et penitus adulescens tenebat, deflexeram eum in superstitiosas fabellas et perniciosas, propter quas me plangebat mater. mecum iam errabat in animo ille homo et non poterat anima mea sine illo. et ecce tu inminens dorso fugitiuorum tuorum, deus ultionum et fons misericordiarum simul, qui conuertis nos ad te miris modis, ecce abstulisti hominem de hac uita, cum uix expleuisset annum in amicitia mea, suaui mihi super omnes suauitates illius uitae meae.

Quis laudes tuas enumerat unus in se uno, quas expertus est? quid tunc fecisti, deus meus, et quam inuestigabilis abyssus iudiciorum tuorum? cum enim laboraret ille febribus, iacuit diu sine sensu in sudore laetali et, cum desperaretur, baptizatus est nesciens me non curante et praesumente id retinere potius animam eius quod a me acceperat, non quod in nescientis corpore fiebat. longe autem aliter erat. nam recreatus est et saluus factus, statimque, ut primo cum eo loqui potui — potui autem mox, ut ille potuit, quando non discedebam et nimis pendebamus ex inuicem — temtaui apud illum inridere, tamquam et illo inrisuro mecum baptismum, quem acceperat mente atque sensu absentissimus. sed tamen 7] Ps. 93,1. 11] cf. Ps. 105,2. 13] cf. Ps. 35, 7. 1 alt. nobis SW: nimis BGFGHMOPQV edd. cocta] coacta CHMO1 Wm 2 pari*lium (i ex a corr.) H, ta**lium (ex palium corr.) 0 3 germinatus V adolescens G, adoliscens W deflexerat W eum] ego eum Cmo 4 superstitiosas] superstitiones suas C perneciosas 13M2 plangebat me M edd. 5 mecum] mea cum BFGPQ homo ille edd. potuerat G 6 immines HXV, inmineris W 7 simul qui] It I simulque Mb 8 conuertens b mi**ris (se ras.) V abstuli V 9 explesset H amiticia W, amicita B mea] sua M suauis BFMOP QWb 10 omni suauitate V 11 quid F enumeret Q1 qua H 12 est] sum G inuestigabiles MV 13 habyssus W, abissus C *iudiciorum (i ras.) F 14 disperaretur BP1 16 retineret W anima F pr. quod] quo W 17 fieba*t (n ras.) H, fi*ebat (g ras.) M aliter autem F 18 primum BFPQ edd. 19 potui autem] potuit a. W, ut p. a. G ut] om. GXW 21 bapptismum B 22 acciperat W sensus V iam se accepisse didicerat. at ille ita me exhorruit ut inimicum admonuitque mirabili et repentina libertate, ut, si amicus esse uellem, talia sibi dicere desinerem. ego autem stupefactus atque turbatus distuli omnes motus meos, ut conualesceret prius essetque idoneus uiribus ualetudinis, cum quo agere possem quod uellem. sed ille abreptus dementiae meae, ut apud te seruaretur consolationi meae: post paucos dies me absente repetitur febribus et defungitur.

Quo dolore contenebratum est cor meum et quidquid aspiciebam mors erat. et erat mihi patria supplicium et paterna domus mira infelicitas, et quidquid cum illo conmunicaueram, sine illo in cruciatum inmanem uerterat. expetebant eum undique oculi mei, et non dabatur; et oderam omnia, quod non haberent eum, nec mihi iam dicere poterant: "ecce uenit", sicut cum ueniret, quando absens erat. factus eram ipse mihi magna quaestio et interrogabam animam meam, quare tristis esset et quare conturbaret me ualde, et nihil nouerat respondere mihi. et si dicebam: "spera in deum," iuste non obtemperabat, quia uerior erat et melior homo, quem carissimum amiserat, quam phantasma, in 16] cf. Ps. 41, 6 et 12; 42, 5. 1 iam] om. V accipisse V me exhorruit ita B exorruit HIY, exhorauit W ut add. 0* s. l. 8 sibi om. F obstupefactus G 5 uaribus M ualitudinis BFGHPQV 6 abreptus om. Q, arreptus . erant MSW meae. Q ut apud-meae add. S* s. l. 7 te] te sana (conscientia add. m. 2 in mg.) Q 8 repeditur B 9 contenebratu* (s r ras.) B, contenebratum G et om. Wpr. 10 mihi-et pater(na) B* m in ras. 11 cum eo F sine ullo Blpl 12 cruciatu W inmane M uertera (a m. 2) B, uerteret FPQ, uertebatur b expetebant (pete m. 2 in ras.) B, expectabant CHOVW oculi mei undique GM 13 dabatur] d. mihi edd. oderant M omnia] o. ecce uenjet sicut cum uiueret F quod] quando BFPQ, que BOA, quia edd. haberet V 14 poterat V in mg. uenit] ueniet BCFGHMOPQV edd. cum ueniret] conueniret W, cum uiueret BCFGHlIfOPQ edd., cum uiueret & V 15 factus] et f. BFPQVb interrogabant Ml 16 conturbaretur V, conturbas H 17 me om. V si] sic BFPQ 18 deum] deo BFPQb, dum V iuste] om. V obtemperabam W et uerior et melior erat G, melior erat et uerior M 19 amiseram BFPQb in quod] quam V quod sperare iubebatur. solas fletus erat dulcis mihi et successerat amico meo in deliciis animi mei.

Et nunc, domine, iam illa transierunt et tempore lenitum est uulnus meam. possumne audire abs te, qui ueritas es, et admouere aurem cordis mei ori tuo, ut dicas mihi, cur fletus dulcis sit miseris? an tu, quamuis ubique adsis, longe abiecisti a te miseriam nostram, et tu in te manes, nos autem in experimentis uoluimur? et tamen nisi ad aures tuas ploraremus, nihil residui de spe nostra fieret. unde igitur suauis fructus de amaritudine uitae carpitur gemere et flere et suspirare et conqueri? an hoc ibi dulce est, quod speramus exaudire te? recte istud in precibus, quia desiderium perueniendi habent. num in dolore amissae rei et luctu, quo tunc operiebar? neque enim sperabam reuiuescere illum aut hoc petebam lacrimis, sed tantum dolebam et flebam. miser enim eram et amiseram gaudium meam. an et fletus res amara est et prae fastidio rerum, quibus prius fruebamur, et tunc, dum ab eis abhorremus, delectat? 4] cf. Io. 14, 6. 1 iubebatur] uidebar JB, uidebatur uel iubebatur F, uidebatur iubebatur PQ ducis (\' m. 2) P 2 amico (i ex a corr.) M meo] om. BF PQVb diliciis W, dolores V anime mee F 3 transierunt (ierunt v m. 2 in ras.) B, transierant F linitum BMPQ 4 meam H possumme H es* (t ras.) V 5 ammouere OPQSW, amouere BF ori* 0 tuo] meo Ml ut] et V discas G 6 dulcis sit] dulcescit B, sit dulcis Q miseri W assis CHV 7 nostra F maneijs F 8 et tamen] om. V 10 frucfructus F uitae] om. W capitur V pr. suspirare (om. et praeced.) V 11 conquaeri MPSV, conquiri 01F ibi] tibi BGPQb exaudire] et e. W 12 istut F, istuc GHMO*VW* qu*a (i ras.) M 13 num] numquid BPQb, nunquid V, nuffi (quid ras.) 0 dolere P1 luctu W quo] qua SW1, quod V 14 reuiuiscere BC* FGH*MP*V aut] at W 16 an et] manet 0 17 fastidium W prius] om. O1 frubamur F et om. Q tunc, dum] tunc 0*QSVW, dum CFH, cum (uel dum) 01 addito cum in mg. a m. post., dum tunc BP ba 18 aborremus HO1, aborremus V, horremus Q delectat abhorremus M delecta W

Quid autem ista loquor? non enim tempus quaerendi nunc est, sed confitendi tibi. miser eram et miser est omnis animus uinctus amicitia rerum mortalium et dilaniatur, cum eas amittit, et tunc sentit miseriam, qua miser est et antequam amittat eas. sic ego eram illo tempore et flebam amarissime et requiescebam in amaritudine. ita miser eram et habebam cariorem illo amico meo uitam ipsam miseram. nam quamuis eam mutare uellem, nollem tamen amittere magis quam illum et nescio an uellem uel pro illo, sicut de Oreste et Pylade traditur, si non fingitur, qui uellent pro inuicem simul mori, quia morte peius eis erat non simul uiuere. sed in me nescio quis affectus nimis huic contrarius ortus erat et taedium uiuendi erat in me grauissimum et moriendi metus. credo, quo magis illum amabam, hoc magis mortem, quae mihi eum abstulerat, tamquam atrocissimam inimicam oderam et timebam et eam repente consumpturam omnes homines putabam, quia illum potuit. sic eram omnino, memini. ecce cor meum, deus meus, ecce intus; uide, quia memini, spes mea, qui me mundas a talium affectionum inmunditia, dirigens oculos meos ad te et euellens de laqueo pedes meos. mirabar enim ceteros mortales uiuere, quia ille, quem quasi non moriturum dilexeram, mortuus erat, et me magis, quia ille alter eram, uiuere illo mortuo mirabar. bene quidam dixit de amico 20] Ps. 24,15. 1 quaerendi tempus G querendi FHMS 2 tibi] om. 0 miser] m. enim PQb et] om. V (et 4) miser est] miserem F omnis om. B 3 rerum] om. W quia dilaniatur (om. et) Q cum eas] om. F 4 eos W miseria F qua] quam HV, quia BM 5 eis (a m. 2) P ego] ergo FH1, enim ego BCPQb 6 item 0 7 cariore* V illo] in illo F nam] non V 8 ea* V uellim W nolent W 9 horeste 0 10 pylade] lade W* in ras., pilade BHPQ, phylade G, filade V, peliade F traditu F 11 pr. simul] uel s. BCGHMOPQV edd. quia] qua BGMOIPQVb uiueret V 12 erat ortus M 13 tedium 8 14 quo] om. W, qu*o M hoc] eo edd. 15 atrocissima V 16 consuhlturam CFPl V 17 nemini P1 19 mundas me W a talium] in ras. W2; t ex d corr. 09 20 ad] a W et] om. 0 laquaeo S, laque F miraba W 21 quen quasi V1 22 quia illi F edd., qui ab illo CM alter eram] Os in ras., alteram F, a. erat W 23 quide F suo: dimidium animae suae. nam ego sensi animam meam et animam illius uuam fuisse animam in duobus corporibus, et ideo mihi horrori erat uita, quia nolebam dimidius uiuere, et ideo forte mori metuebam, ne totus ille moreretur, quem multum amaueram.

s o dementiam nescientem diligere homines humaniter!

o stultum hominem inmoderate humana patientem! quod ego tunc eram. itaque aestuabam, suspirabam, flebam, turbabar, nec requies erat nec consilium. portabam enim concisam et cruentam animam meam inpatientem portari a me, et ubi eam ponerem non inueniebam. non in amoenis nemoribus, non in ludis atque cantibus nec in suaue olentibus locis nec in conuiuiis apparatis nec in uoluptate cubilis et lecti, non denique in libris atque carminibus adquiescebat. horrebant omnia et ipsa lux, et quid quid non erat quod ille erat, inprobum et taediosum erat praeter gemitum et lacrimas: nam in eis solis aliquantula requies. ubi autem inde auferebatur anima mea, onerabat me grandis sarcina miseriae. ad te, domine, leuanda erat et curanda, sciebam, sed nec uolebam nec ualebam, eo magis quod mihi non eras aliquid solidum et firmum, cum de te cogitabam. non enim tu eras, sed uanum phantasma et error meus erat deus meus. si conabar eam ibi ponere, ut 1] Hor. Od. I, 3, 8. 4] cf. Retractt. II, 6, 2. 1 suae libri: meae edd. 3 orroris V, horri F 4 timebam Q 6 dementia FV nescienter V 8 flebam om. Q 9 enim] enim consilium portabam enim SW conscissam CP edd., concissam Q, conscisam V, con****** F 10 a] om. M a me portari edd. 11 ponere W 12 lusis P 13 adparatis 0 neque BCFHMiOPQVedd. 14 adquiescebam PQb 15 quod] etiam q. V erat] otn. W taediosum STP: odiosum BCFGHMOPQV edd. 16 **in (in ras.) B illis F 17 reen ι̃ quies] req. erat F anima mea] animea F 18 honerabat BF me V grandi BHIMOPQW, grande V, gaud F ad te] quae a te Bb, quae ad te PQ lauanda B 19 sed] eras. 0 neq; M uolebam] ualebam W nec ualebam] om. HOV e*o (g ras.) FH 20 quod] quia BCFGH MOPQV edd. non mihi BCFGHMOPV edd. solidum] sordidum M1 et] aut F de] om. F 21 enim] om. M1 uanum] ex una corr. 0, add. P2 s. I. phantasma V 22 erro*r V ea F ibi] mihi FV, alibi mihi ibi H requiesceret, per inane labebatur et iterum ruebat super me, et ego mihi remanseram infelix locus, ubi nec esse possem nec inde recedere. quo enim cor meum fugeret a corde meo ? quo a me ipso fugerem? quo non me sequerer? et tamen fugi de patria. minus enim eum quaerebant oculi mei, ubi uidere non solebant, atque a Thagastensi oppido ueni Carthaginem.

Non uacant tempora nec otiose uoluuntur per sensus nostros: faciunt in animo mira opera. ecce ueniebant et praeteribant de die in diem et ueniendo et praetereundo inserebant mihi spes alias et alias memorias et paulatim resarciebant me pristinis generibus delectationum, quibus cedebat dolor meus ille; sed succedebant non quidem dolores alii, causae tamen aliorum dolorum. nam unde me facillime et in intima dolor ille penetrauerat, nisi quia fuderam in harenam animam meam diligendo moriturum acsi non moriturum? maxime quippe me reparabant atque recreabant aliorum amicorum solacia, cum quibus amabam quod postea amabam, et hoc erat ingens fabula et longum mendacium, cuius adulterina confricatione corrumpebatur mens nostra pruriens in auribus. sed illa mihi fabula non moriebatur, si quis amicorum meorum moreretur. alia erant, quae in eis amplius capiebant animum: conloqui et 1 lauebatur W rubat F 2 remanserat B1 3 recederem (m del. m. 1 in S) SW quo enim-corde meo] exhibet F post sequerer 4 me non QVmo sequerem SW 5 fugii V eum] cum H 6 thasgastensi S, thagasthensi V, tagastensi 0, tagatensi Q, tagastensio F, thagastensis W kartaginem BM, cartaginem FQ, chartaginem W 8 sensos W, sensus** Q 9 ani**mo B mira] miliora F praeteriebant BCxFHMlPV 10 diem] die V et ueniendo om. SW et praetereundo] add. V in spatio uacuo, et praetereendo P inferebant W, inserabant F 11 spes] species BCFHMPQWS edd. resarcinabant me BPQ, me resarciebant 0 12 generibus] generationibus SW, geribus cdiis F ali *caedebat F 13 succendebant F 14 dolorum aliorum W facillime] facile me VI W intimo H, intima mea (mea add. m. 2) M 15 ille] add. S infra lin. harena MW, arenam GHOQV 16 diligens F 18 postea SW: pro te BCFGHMOPQV edd. eram H egens W 19 cuius cuius P, **** cuius V 20 mens] om. F 21 amiorum F talia F 22 eas F colloquii V conridere et uicissim beniuole obsequi, simul legere libros dulciloquos, simul nugari et simul honestari, dissentire interdum sine odio tamquam ipse homo secum atque ipsa rarissima dissensione condire consensiones plurimas, docere aliquid inuicem aut discere ab inuicem, desiderare absentes cum molestia, suscipere uenientes cum laetitia: his atque huius modi signis a corde amantium et redamantium procedentibus per os, per linguam, per oculos et mille motus gratissimos quasi fomitibus flagrare animos et ex pluribus unum facere.

Hoc est, quod diligitur in amicis et sic diligitur, ut rea sibi sit humana conscientia, si non amauerit redamantem aut si amantem non redamauerit, nihil quaerens ex eius corpore praeter indicia beniuolentiae. hinc ille luctus, si quis moriatur, et tenebrae dolorum et uersa dulcedine in amaritudinem cor madidum et ex amissa uita morientium mors uiuentium. beatus qui amat te et amicum in te et inimicum propter te. solus enim nullum carum amittit, cui omnes in illo cari, qui non amittitur. et quis est iste nisi deus noster, deus, qui fecit caelum et terram et inplet ea, quia inplendo ea fecit ea? te nemo amittit, nisi qui dimittit, et quia dimittit, quo it aut quo fugit nisi a te placido ad te iratum? nam ubi non inuenit legem tuam in poena sua? et lex tua ueritas et ueritas tu. 18] Gen. 1, 1. 2, 1. 19] cf. Ier. 23, 24. 22] Ps. 118, 142. 23] Io. 14, 6. 1 beneuole C libros onl. C dulcilocos FW 3 *odio H, dio F 4 condere HIPi, sentire W dissensiones Q 5 aut-ab inuicem] om. F discere* (m ras.) 0 ab] aut 0 modestia BPQb 6 suscipire F 7a corde om. F1, ***** a corde V animantium F red**amantium W pcedentibus MW hos F 8 lingua W motos W 9 flagrare 5F: conflare BCFGHMOPQVedd. animos (nimos in ras.) W 10 quod] qui Ml in amicis-diligitur add. 0* in ras. et mg. dili****gitur F 11 sibi] om. F, tibi W umana F redamnante V 12 redamnauerit V 13 hic F 14 dolorum] dorum F uersa] uniuersa M amaritudine F 15 et] om. C amissa] ea missa F uita] om. Ml 16 propter te] in te et inimicum cPpt te F 17 cari] c. sunt BCFGHMOPQV edd. 19 implet eam W quia* (n ras.) V alt. ea] om. V 20 quia] qui CFGMQ edd., qui* (a ras.) OP dimittit] amittit CG 21 placito W, placidu G inueni W -

Deus uirtutum, conuerte nos et ostende faciem tuam, et salui erimus. nam quoquouersum se uerterit anima hominis, ad dolores figitur alibi praeterquam in te, tametsi figitur in pulchris extra te et extra se. quae tamen nulla essent, nisi essent abs te. quae oriuntur et occidunt et oriendo quasi esse incipiunt et crescunt, ut perficiantur, et perfecta senescunt et intereunt: et non omnia senescunt et omnia intereunt. ergo cum oriuntur et tendunt esse, quo magis celeriter crescunt, ut sint, eo magis festinant, ut non sint. sic est modus eorum. tantum dedisti eis, quia partes sunt rerum, quae non sunt omnes simul, sed decedendo ac succedendo agunt omnes uniuersum, cuius partes sunt. ecce sic peragitur et sermo noster per signa sonantia. non enim erit totus sermo, si unum uerbum non decedat, cum sonuerit, partes suas, ut succedat aliud. laudet te ex illis anima mea, deus, creator omnium, sed non eis infigatur glutine amore per sensus corporis. eunt enim quo ibant, ut non sint, et conscindunt eam desideriis pestilentiosis, quoniam ipsa esse uult et requiescere amat in eis, quae amat. in illis autem non est ubi, quia non stant: fugiunt, et quis ea sequitur sensu carnis? aut quis ea conprehendit, uel cum praesto sunt? tardus est enim sensus 1] Ps. 79, 4. 1 uirjjtum P 2 quaquauersum GMb 4 pulcris Q, pulhris F 5 nisi essent] om. FV1 oriunt F oriundo V 7 et intereunt et nou omnia senescunt om. HSVW et uon] etenim b omnia intereunt] non o. i. omnia V 8 ego W celeriter-eo magis] om. B 9 crescunt celeriter PQ e 10 earum BOIPQV parte W1 11 cedendo F ad V sucedendo H, suijcendendo F, succedenda W 14 decidat G, decebat Ml W cum consonuerit F partes] per p. b suas] a m. 2 in ras. S ut] cu V a t 15 laudet V, lauda (t add. m. 2) H creator] rector F 16 eis] in eis BGFGHMOPQV edd. infigatur] **figatur 0, figatur CFGMV gluttine BPIW, glutino GFGMVb amoris BGFGMPQV edd., amores H U per sensus] perpensus SW 17 ibant P consindunt V, conscendunt F 16 ea W 18 pestilentiosip P ipse V esse] e F, se V, ipse G 19 ubi] n om. V stat (n m. 2) P 20 qui FV ea V, illa F sensu carnis] sensus c. PQ, labitur F aut] an W 21 presto S tardus] arduus SW carnis, quoniam sensus carnis est: ipse est modus eius. sufficit ad aliud, ad quod factus est, ad illud autem non sufficit, ut teneat transcurrentia ab initio debito usque ad finem debitum. in uerbo enim tuo, per quod creantur, ibi audiunt: "hinc et huc usque."

Noli esse uana, anima mea, et obsurdescere in aure cordis tumultu uanitatis tuae. audi et tu: uerbum ipsum. clamat, ut redeas, et ibi est locus quietis inperturbabilis, ubi non deseritur amor, si ipse non deserat. ecce illa discedunt, ut alia succedant et omnibus suis partibus constet infima uniuersitas. "numquid ego aliquo discedo?" ait uerbum dei. ibi fige mansionem tuam, ibi conmenda quidquid inde habes, anima mea, saltem fatigata fallaciis. ueritati conmenda quidquid tibi est a ueritate, et non perdes aliquid, et reflorescent putria tua et sanabuntur omnes languores tui et fluxa tua reformabuntur et renouabuntur et constringentur ad te et non te deponent, quo descendunt, sed stabunt tecum et permanebunt ad semper stantem ac permanentem deum.

Vtquid peruersa sequeris carnem tuam? ipsa te sequatur conuersam. quidquid per illam sentis, in parte est et ignoras totum, cuius hae partes sunt, et delectant te tamen. sed si ad totum conprehendendum esset idoneus sensus carnis tuae 15] cf. Matth. 4, 23. cf. Ps. 102, 3. 18] cf. I Petro 1, 23. 1 quoniam-carnis] om. F quoniam-ipse add. 0\' in ras. et in mg. ipse] et ipse BPQ edd. 2 pr. ad] om. G alt. ad] at F factum H 5 hoc usque CXHSVW, usque huc Q 7 cordis ex carnis corr. V tu] tum W 8 ibi] ubi W quietis] q. et V 10 ut] et F sucedunt F constat F infirma BGV 11 dei] dñr 0 12 figi F mansionem] intencionem F inde] om. H 13 saltim BF W G HI P fagata (u add. m. 2) W ueritate V quidquid tibi] quid ibi W 14 non] om. F perdas F putrida C\'FGMO\'QVb 15 langores V fluxa] flua F 16 et renouabuntur om. F, et renouantur V constrigentur Y ad] a F deponunt V 17 quod V ad] at F, **** ad Y a 18 4c] hac W, et BF manentem B 19 peruersa GH* ipse (corr. m. 3) H isequatur 0 20 conuersa BCFGHMPQVWeàd. quid V parte F 21 cuis F haec FGVW delectat BPQb 22 ad] a V1, taxn ad F comprehendum F ac non et ipse in parte uniuersi accepisset pro tua poena iustum modum, uelles, ut transiret quidquid existit in praesentia, ut magis tibi omnia placerent. nam et quod loquimur, per eundem sensum carnis audis et non uis utique stare syllabas, sed transuolare, ut aliae ueniant et totum audias. ita semper omnia, quibus unum aliquid constat, et non sunt omnia simul ea, quibus constat: plus delectant omnia quam singula, si possint sentiri omnia. sed longe his melior qui fecit omnia, et ipse est deus noster, et non discedit, quia nec succeditur ei.

Si placent corpora, deum ex illis lauda et in artificem eorum retorque amorem, ne in his, quae tibi placent, tu displiceas. si placent animae, in deo amentur, quia et ipsae mutabiles sunt et illo fixae stabiliuntur: alioquin irent et perirent. in illo ergo amentur, et rape ad eum tecum quas potes et dic eis: "hunc amemus: ipse fecit haec et non est longe." non enim fecit atque abiit, sed ex illo in illo sunt. ecce ubi est, ubi sapit ueritas? intimus cordi est, sed cor errauit ab eo. redite, praeuaricatores, ad cor et inhaerete illi, qui fecit uos. state cum eo et stabitis, requiescite in eo et quieti eritis. quo itis in aspera? quo itis? bonum, quod amatis, ab illo est: sed quantum est ad illum, bonum est et suaue; sed amarum erit iuste, quia iniuste amatur deserto illo quidquid ab illo est. quo uobis adhuc et adhuc ambulare 15] cf. Aet. 17, 27. 18] Es. 46, 8. 1 uniuersa (a in ras.) C, uersa F accipisset V1 W, accepissit Q1 poena tua BGMPQV edd. 2 iusto modo F transires V praesenti CFMVb 3 ut] aut CFMV omnia placeret VW, placerent o. Q 4 audis et] audisset PQ1 non uis] nobis 01 sillabus FPW 5 sed transuolare] foedaerans uolare W ueniant] uiuant F 6 non simul sunt omnia edd. 7 ea om. Q1 constant FOlS 8 sentire HI V 1 qui melior V 10 placet W1 artifice FO ls\'W 11 dispiceas (\' m. 2) W 12 si placent] om. 0 18 illo] in illo BCFHOPQV edd., in ipso GM 14 rap*e M at F tecum] Onl. 0 postes F 15 hunc amemus] hunc a. hunc amemus BGPQ edd. 16 habiit IPV 17 ibi est G t cum sapit (s add. m. 2) W 18 inherere M 19 in eo V 20 **quieti (re eras.) S, requieti V bis i*tis (s ras.) 0 21 ab] in F quantum (om. est) CV ad illum] ocillum F bonum (om. est) Q1 22 suauae P 23 quo] quid V nobis F uias difficiles et laboriosas? non est requies, ubi quaeritis eam. quaerite quod quaeritis, sed ibi non est, ubi quaeritis. beatam uitam quaeritis in regione mortis: non est illic. quomodo enim beata uita, ubi nec uita?

Et descendit huc ipsa uita nostra et tulit mortem nostram et occidit eam de abundantia uitae suae et tonuit clamans, ut redeamus hinc ad eum in illud secretum, unde processit ad nos in ipsum primum uirginalem uterum, ubi ei nupsit humana creatura, caro mortalis, ne semper mortalis; et inde uelut sponsus procedens de thalamo suo exultauit ut gigans ad currendam uiam. non enim tardauit, sed cucurrit clamans dictis, factis, morte, uita, descensu, ascensu, clamans,, ut redeamus ad eum. et discessit ab oculis, ut redeamus ad cor et inueniamus eum. abscessit enim et ecce hic est. noluit nobiscum diu esse et non reliquit nos. illuc enim abscessit, unde numquam recessit, quia mundus per eum factus est et in hoc mundo erat et uenit in hunc mundum peccatores saluos facere. cui confitetur anima mea, et sanat eam,. quoniam peccauit illi. fili hominum, quo usque graues corde? numquid et post descensum uitae non uultis ascendere et uiuere? sed quo ascenditis, quando in alto estis et posuistis in caelo os uestrum? descendite, ut ascendatis et ascendatis 9] Ps. 18, 6. 16] Io. 1,10. 17] I Tim. 1,15. 18] cf. Ps. 40,5. 50, 6. 19] Ps. 4, 3. 22] Ps. 72, 9. 1 dificiles H1, difficiales F earn quaeritis G, q. eum W 2 ibi ex ubi corr. W 3 beatam-quaeritis om. V beata W uitam uita 0 1 est] om. M illic (8 add. m. 2) M 4 beata (om. uita) Q nec] nec 5 M 5 discendit W huc] h. uita Q tullit W 6 eam** (et ras.) P habundantia MW 7 hic FlMx in] om. Ml VI 8 ipsum] ip in ras. W\' ei nupsit] enubsit C 9 ne] nec M\'Q Vb semper] esset semper Hmo, semper esset G et inde] Gund F 10 de talamo Q, e talamo C gigas CH*MO*P*Q edd. 11 ad] om. S tardabit V1 12 discensu W, desensu V1 13 et] om. W 15 relinquit B abscessit] om. V 16 eum] ipsum F 17 in h. mundum om. Q hunc] om. F, huc 01 19 quoniam] quia edd. filii BCGHMO*PQV edd. usoquequo V, usquequo Q edd. 20 discessum W 21 quo] quoq; F altu W posuisti W 22 caelum BFMPQ edd. discendite W ut ascendatis] scescendatis F, ut asc. ad eum G et ascendatis om. CFGSVW ad deam. cecidistis enim ascendendo contra deam. dic eis ista, ut plorent in conualle plorationis, et sic eos rape tecum ad deum, quia de spiritu eius haec dicis eis, si dicis ardens igne caritatis.