profers triumphos T. DidiDidi TEa: om. cett. in lac. et C. Mari et quaeris quidquid sit Baiter simile in Plancio. quasi vero isti quos commemoras propterea magistratusmagistratus magg. TE: magis cett. ceperint TE: gesserint b2: laude fuerint digni b1Ϛ: om. cett. in lac. ceperint quod triumpharanttriumpharunt χϚ, et non, quia commissi sunt eis magistratus in quibus re bene gesta triumpharent, propterea triumpharintpropterea triumpharint suppi. Müller. rogas quae castra viderit; qui et miles in Creta hocMetello hoc Naugerius (2) (cf. § 27) imperatore et tribunus in Macedonia militummilitum post trib. hab. k: del. Wunder fuerit, et quaestor tantum ex re militari detraxerit temporis quantum in me custodiendum transferre maluerit. quaeris num disertus sitsit TE: om. cett..

immo, id quod secundum est, ne sibi quidem videtur. num iuris consultus. quasi quisquam sit qui sibi hunc falsum de iure respondisse dicat. omnes enim istius modi artes in eisiis E: his cett. reprehendunturrequiruntur Cobet qui, cum professi sunt, satis facere non possunt, non in eis qui sese TE: om. cett. afuisse T: abfuisse cett. afuisse ab istis studiis confitentur. virtus, probitas, integritas in candidato, non linguae volubilitas, non ars, non scientia requiri solet. ut nos in mancipiis parandis quamvis frugi hominem si pro fabro aut pro tectoretectore TE: textore cett. emimus, ferre moleste solemus, si eas artis quas in emendo secuti sumus forte nesciuntnesciunt TEa: nesciverit (-int b1c) cett., sin autem emimus quem vilicumvilicum Tc1k: villicum cett. imponeremus, quem pecori praeficeremus, nihil in eo nisi frugalitatem, laborem, vigilantiam esse curamus, sic populus Romanus deligit magistratus quasi rei publicae vilicos; in quibus si qua praeterea est ars, facile patitur, sin minus, virtute eorum etdeligit te eorum et T med. om. innocentia contentus est. quotus enim quisque disertus, quotus quisque iuris peritus est, ut eos numeres qui volunt esse? quod si praeterea nemo est honore dignusnemo est honore dignus TE, Σ mg., p mg.: honore dignus (add. nemo b2Ϛ) cett., quidnam tot optimis et ornatissimis civibus est futurum?

iubes Plancium de vitiis Laterensis dicere. nihil potest nisi eum nimis in se iracundum putavisseputavisse scripsi: putabis fuisse (opinor ex putabisse) codd.: fuisse Gulielmius. idem efferseffers ut fers T: ecfers Garatoni Laterensem laudibus. facile patior id te agere multis verbis quod ad iudicium non pertineat, et id te accusantem tam diu dicere quod ego defensordefensor T: defensori E: defensurus Klotz sine periculo possim confiteri. atqui non modo confiteor summa in Laterense ornamenta esse sed te etiam reprehendo quod ea non enumeresenumeras T, alia quaedam inania et levia conquiras. Praeneste fecisse ludos. quid? alii quaestores nonne fecerunt? Cyrenis liberalem in publicanos, iustum in socios fuisse. quis negat? sed ita multa Romae geruntur ut vix ea quae fiunt in provinciis audiantur.

non vereor ne mihi aliquid, iudices, videar adrogareadrogare TE, Schol.: arrogasse cett., si de quaestura mea dixero. quamvis enim illa floruerit, tamen eum me postea fuisse in maximis imperiisimperiis TEa: rebus b2ψ2: om. cett. arbitror ut non ita multum mihimultum mihi TE: mihi multum cett. gloriaegloriae TEa: om. cett. sit ex quaesturae laude repetendum. sed tamen non vereor ne quis audeat dicere ullius in Sicilia quaesturam aut clariorem aut gratioremaut clar. aut grat. TE: aut. grat. aut clar. cett. fuisse. vere me hercule hoc dicam: sic tum existimabam, nihil homines aliud Romae nisi de quaestura mea loqui. frumenti in summa caritate maximum numerum miseram; negotiatoribus comis, mercatoribus iustus, mancipibusmancipibus TE: municipibus cett. liberalis, sociis abstinens, omnibus eram visus in omni officio diligentissimus; excogitati quidam erant a Siculis honores in mein me TE: om. cett. inauditi.

itaque hac spe decedebam ut mihi populum Romanum ultro omnia delaturum putarem. at ego cum casu diebus eis itineris faciendi causa decedens e provinciadecedens e provincia om. b1: del. Campe Puteolos forte venissem, cum plurimi et lautissimi in eis locis solent essein his locis solent esse TE: solent esse in his locis cett., concidi paene, iudices, cum ex me quidam quaesisset quo die Roma exissem et num quidnamnum quidnam TE: numquid in ea cett. esset novi. cui cum respondissem me eme e bc: mea T: mea e cett. provincia decedere: etiam me hercule, inquit, ut opinor, ex Africa. huic ego iam stomachans fastidiose: immo ex Sicilia, inquam. tum quidam, quasi qui omnia sciret: quid? tu nescis, inquit, hunc quaestorem Syracusisquaestorem Syr. TE: Syr. quaestorem cett. fuisse? quid multa? destiti stomachari et me unum ex eisiis EϚ: his cett. feci qui ad aquas venissent.

sed ea res, iudices, haud scio an plus mihi profuerit quaman pluris mihi fuerit quam Schol. si mihi tum essent omnes gratulatigratulati TE, Schol.: congratulati cett.. nam postea quam sensi populi Romanipopuli R. c: p. R. TEa: populum R. cett. auris hebetiores, oculos autem esseautem esse TE: om. cett. acris atque acutosacutos TEa: acutos habere cett., destiti quid de me audituri essent homines cogitare; feci ut postea cotidie praesentem me viderent, habitavi in oculis, pressi forumforum Pantagathus: eorum codd.; neminem a congressu meo neque ianitor meus neque somnus absterruit. ecquidecquid ed. Gryph.: et quid codd.: sed quid Lambinus ego dicam de occupatis meis temporibus, cui fuerit ne otium quidem umquamne otium (negocium a) quidem umquam TEa: negotium (quidem add. bϚ) nunquam cett. otiosum? nam quas tu commemoras, Cassi, legere te solere orationes, cum otiosus sis, has ego scripsi ludisludis TEaψ2: rudis cett. et feriisferiis TE: ferus cett., ne omnino umquam essem otiosus. etenim M. Catonis illud quod in principio scripsit Originum suarumquod ... suarumfort. delendum (colon numero caret) semper magnificum et praeclarum putavi, clarorum virorumvirorum hominum TE (contra Schol.) atque magnorum non minus oti quam negoti rationem exstare oportere. itaqueitaque TEc2: ita cett. si quam habeo laudem, quae quanta sit nescio, parta Romae est, quaesita in foro; meaque privata consilia publici quoque casus comprobaverunt, ut etiam summa res publica mihi domi fuerit gerenda et urbs in urbe servanda.

eadem igitur, Cassi, via munita Laterensi est, idem virtutivirtuti TE: virtutis cett. cursus ad gloriam, hoc facilior fortasse quod ego huc a me ortus et per me nixus ascendi, istiusistius om. T egregia virtus adiuvabitur commendatione maiorum.

sed ut redeam ad Plancium, numquam ex urbe is afuitis afuit Garatoni: isfuit T: abfuit cett. nisi sorteforte bpχϚ, lege, necessitate; non valuit rebus isdem quibus fortasse non nulli, at valuit adsiduitatevaluit ... adsiduitate om. T, valuit observandisadservandis TE: servandis cett.: corr. Naugerius (2) amicis, valuit liberalitate; fuit in oculisfuit in oculis fuit T, petivit, eaea TE: om. cett. est usus ratione vitaevitae TE: om. cett. sunt hoc loco hab. TE, post consec. b2kχ, om. cett. qua minima invidia novi homines plurimi sunt eosdem honores consecuti.

nam quod ais, Cassi, non plus me Plancio debere quam bonis omnibus, quod eis aeque mea salus cara fuerit, ego me debere bonis omnibus fateor. sed etiam eiii TϚ: hi cett. quibus ego debeo boni viri et cives comitiis aediliciis aliquid se meo nomine Plancio deberePlancio debere TE: debere Plancio cett. dicebant. verum fac me multis debere et in eisiis T: his cett. Plancio; utrum igitur me conturbare oportet, an ceteris, cum cuiusque dies venerit, hochoc huic Wunder nomen quod urget nunc cum petitur dissolvere? quamquam dissimilis est pecuniae debitio et gratiae. nam qui pecuniam dissolvit, statim non habet id quod reddidit; qui autem debet, isis aes b1cχψ, ed. R retinet alienum; gratiam autem et qui refert habet, et qui habet inin om. Schol. eo ipso quod habet refert. neque ego nunc Plancio desinam debere, si hoc solvero, nec minus ei redderem voluntate ipsa, si hoc molestiae non accidisset.

quaeris a me, Cassi, quid pro fratre meo, qui mihi est carissimus, quid pro meis liberis, quibus nihil mihi potestmihi potest TE: potes mihi cett. esse iucundius, amplius quam quodquod TE: om. cett. pro Plancio facio facere possim, nec vides istorum ipsorum caritate ad huius salutem defendendam maxime stimulari me atque excitari. nam neque illis huius salute a quo meam sciunt esse defensam quicquam est optatius, et ego ipse numquam illos aspicio quin, cumcum TE: om. cett. per hunc me eisiis TE: his cett. conservatum esse meminerim, huius meritum in me recorder.

Opimium damnatum esse commemoras, servatorem ipsum rei publicae, Calidium adiungis, cuius lege Q. Metellus in civitatemcivitate T sit restitutus; reprehendis meas pro Plancio preces, quod nequeneque TE: nec cett. Opimius suo nomine liberatus sit neque Metellineque Metelli TE: nec Q. Metelli cett. Calidius. de Calidio tibi tantum respondeo quod ipse vidi, Q. Metellum Pium consulem praetoriis comitiis petente Q. Calidio populo Romano supplicasse, cum quidem non dubitaret et consul et homo nobilissimus patronum esse illumesse illum TE: illum esse cett. suum et familiaefamiliae TE: familiae suae cett. nobilissimae dicereducere T.

quo loco quaero ex te num id in iudicio Calidi putes quod ego in PlanciPlancio TbϚ facio, aut Metellum Pium, si Romae esse potuisset, aut patrem eius, si vixisset, non fuisse facturum. nam Opimi quidem calamitas utinam ex hominum memoria posset evelli! volnus illud rei publicae, dedecus huius imperi, turpitudo populi Romani, non iudicium putandum est. quam enim illi iudices, si iudices et non parricidae patriae nominandi sunt, graviorem potuerunt rei publicae infligere securim quam cum illum e civitate eiecerunteiecerunt om. T qui praetor finitimo, consul domestico bello rem publicam liberarat?

at enim nimis egoat ego nimiis T magnum beneficium PlanciPlanci Lambinus: Plancio codd.: fort. in Plancio facio TE: iacto Σ mg., p mg.: om. cett. facio et, ut ais, id verbis exaggero. quasi vero me tuo arbitratu et non meo gratum esse oporteat. quod istius tantum meritum? inquit; an quia te non iugulavit? immo vero quia iugulari passus non est. quo quidem tu loco, Cassi, etiam purgasti inimicos meos meaeque vitae nullas ab illis insidias fuisse dixisti. posuit hoc idem Laterensis. quam ob rem paulo post de istopaulo post de isto TE: de isto paulo post cett. plura dicam; de te tantum requiro, utrum putes odium in me mediocre inimicorum fuisse—quod fuit ullorumullorum TE: ullorum tantum requiro utrum putes odium cett. umquam barbarorum tam immane ac tam crudele in hostem?—an fuisse in eis aliquem aut famae metum aut poenae quorum vidisti toto illo anno ferrum in foro, flammam in delubris, vim in tota urbe versari. Nisi forteforte TE: om. cett. existimas eos idcirco vitae meae pepercisse quod de reditu meo nihilnihil TE: om. a: non cett. timerent. et quemquam putas fuisse tam excordem qui vivis his, stante urbe et curia rediturum me, si viverem, non putaret? quam ob rem non debes is homo et is civis praedicare vitam meam, quae fidelitate amicorum conservata sitsit est Madvig, inimicorum modestiamodestia Σb1p: molestia cett. non esse appetitam.

respondebo tibi nunc, Laterensis, minus fortasse vehementer quam abs te sum provocatus, sed profecto nec considerate minus nec minus amice. nam primum fuit illudfuit illud TEa: illud fuit cett. asperius me, quae de Plancio dicerem, ementiriementiri Bake: mentiri codd. et temporis causa fingere. scilicet homo sapiens excogitavi quam ob rem viderer maximis benefici vinculisvinclis E obstrictus, cum liber essem et solutus. quid enim? mihi ad defendendum Plancium parum multae, parum iustae necessitudines erant familiaritatis, vicinitatis, patris amicitiae? quae si non essent, vererervererer Ea: vereor cett., credo, ne turpiterfamiliaritatis ... turpiter om. T facerem, si hoc splendore et hac dignitate hominem defenderem. fingenda mihi fuitmihi fuit TEϚ: fuit mihi cett. videlicetvidelicet TEa: iudices cett. causa peracuta ut ei quem mihi debere oporteret ego me omnia debere dicerem. at id etiam gregarii milites faciuntfaciunt milites T (contra Schol.) inviti ut coronam dent civicamcivicam cuiquam E et se ab aliquo servatos esse fateantur, non quo turpe sit protectum in acie exex TE: et a: om. cett. hostium manibus eripi—nam id accidere nisi forti viro et pugnanti comminus non potest—, sed onus benefici reformidant, quod permagnum est alieno debere idem quod parenti.

ego, cum ceteri vera beneficia etiam minora dissimulent, ne obligati esse videantur, eo me beneficio obstrictum esse ementior cui ne referri quidem gratia posse videatur? an hoc tu, Laterensis, ignoras? qui cum mihi esses amicissimus, cum vel periculum vitae tuae mecum sociare voluisses, cum me in illo tristi et acerbo luctu atque discessu non lacrimis solum tuis sed animo, corpore, copiis prosecutus esses, cum meos liberos et uxorem me absente tuis opibus auxilioque defendisses, sic mecum semper egisti, tete tu E mihi remittere atque concedere ut omne studium meummeum studium E in Cn. Planci honorehonorem χϚ, ed. R consumerem, quod eius in me meritum tibi etiam ipsiipsi TE: om. cett. gratum esse dicebas.

nihil autem me novi, nihil temporis causa dicere, nonne etiam est illa testisest illa testis TE: illa testis est cett. oratio quae est a me prima habita in senatu? in qua cum perpaucis nominatim egissem gratias, quod omnes enumerari nullo modo possent, scelus autem essetesset om. T quemquam praeteriri, statuissemque eos solum nominare qui causae nostraenostrae causae E duces et quasi signiferi fuissent, in his Plancio gratias egi. reciteturrecitetur TE: reciteturque cett. oratio, quae propter reirei TE: eius cett. magnitudinem dicta de scriptode scripto b2χϚ: descripta cett. est; in qua ego homo astutus ei me dedebamme dedebam E: medebam T: me debeam (-bebam b2ψ) cett. cui nihil magno opere deberem, et huius offici tantiofficii tanti TE: tanti officii cett. servitutemservitutem servitute me Manutius astringebamastringebam TE: astringendam a: astringam cett. testimonio sempiterno. nolo cetera quae a me mandata sunt litteris recitare; praetermitto, ne aut proferre videarvidear om. E ad tempus aut eoeo ego Ta genere uti litterarum quod meis studiis aptius quam consuetudini iudiciorum esse videatur.

atque etiam clamitas, Laterensis: quo usque ista dicis? nihil in CispioCispio TE: sciprio cett. (ubique) profecisti; obsoletaeobsoletae T, Manutius: absolutae cett. sunt iam E iam sunt preces tuae. de Cispio mihituae de Cispio. Mihi TE igiturigitur TE: videtur cett. obicies, quem ego de me bene meritum, quia te teste cognoramcognoram T: cognoveram cett., te eodem auctore defendi? et ei dices quo usque? quem negas, quod pro Cispio contenderim, impetrare potuisse? nam istius verbi quo usque haec poteratpoterat haec Schol. esse invidia: datus est tibi ille, condonatus estest T: om. cett. ille; non facis finem; ferre non possumus. ei quidem qui proqui quod pro Müller uno laborarit et id ipsumet id ipsum Lag. 9: id ipsum TE: ipsum id Σagp: et ipsum id cett. non obtinuerit dici quo usque? inridentis magis est quam reprehendentisrespondentis T; nisi forte ego unus ita me gessi in iudiciis, ita et cum his et inter hos vixi, is invixi in his TEa causis patronus, is in re publica civis et sum et semper fui, solus ut a te constituar qui nihil a iudicibus debeam umquam impetrare.

et mihi lacrimulam Cispiani iudici obiectas. sic enim dixisti: vidi ego tuam lacrimulamlacrim. tuam E. vide quam meme om. TE verbi tuitui verbi Tc paeniteat. non modo lacrimulam sed multas lacrimas et fletum cum singultu videre potuisti. an ego, qui meorum lacrimis me absente commotus simultates, quas mecum habebat, deposuisset meaeque salutis non modo non oppugnator, ut inimici mei putarant, sed etiam defensor fuisset, huius in periculopericulovv. gratum criminaris ... gratus videri (§ 78) suo loco omissa hic hab. E nonoppugnator ... non om. T significarem dolorem meumsignif. dol. meum TE: dol. meum signif. cett.?

tu autem, Laterensis, qui tum lacrimas meas gratas esse dicebas, nunc easdem vis invidiosas videri.

negas tribunatum Planci quicquam attulisse adiumenti dignitati meae, atque hoc loco, quod verissime facere potes, L. Racili, fortissimi et constantissimi viri, divina in me merita commemoras. cuicui cui (qui E) me TEa quidem ego, sicut Cn. PlancioCn. Orelli: in codd., numquam dissimulavi me plurimum debere semperque prae me ferampraeferam TE; nullas enim sibi ille neque contentiones neque inimicitias neque vitae dimicationes nec pro re publica nec pro me defugiendas putavit. atque utinam quam ego sum in illum gratus, tam licuisset per hominum vim et iniuriam populo Romanopopulo R. Tb2: p. r. EΣ: populi R. cett. eiei et TEa gratiam referrereferri codd.: corr. Garatoni! sed si non eadem contendit in tribunatu Plancius, existimare debes non huic voluntatem defuisse sed me, cum tantumtantum E, Schol.: om. cett. iam Plancio deberem, Racilideberem marci (p. marci T) racilii (-li T) codd.: corr. Manutius beneficiis fuisse contentum.

an vero putas idcirco minus libenter iudicesidcirco minus libenter iud. TE: iud. idcirco minus cett. meameafort. omnia mea causa esseesse TEc: om. cett. facturos quod me esse gratum crimineriscriminaris E patres conscripti TEa: populus R. cett.? an, cum patres conscripti illo senatus consulto quod in monumentomonimento Tg Mari factum est, quo mea salus omnibus est gentibus commendata, uni Cn. PlancioCn. C. T gratias egerintegerit codd.: corr. Garatoni— unus enim fuit de magistratibusmagistratibus T, Naugerius (1): aut pro magistratibus add. cett. defensor salutis meae—cui senatus pro me gratias agendas putavit, ei ego a me referendam gratiam non putem? atqueatqui b1χ, p mg. haec cum TE: cum Σab2c1p: eum cum cett. haec cum vides, quo me tandem in te animoin te animo TE: animo in te cett: putas esse, Laterensis? ullum esse tantum periculum, tantum laborem, tantam contentionem quam ego non modo pro salute tua sed etiam pro dignitate defugerimdefugerim TEa: defugerem cett.? quo quidem etiam magis sum non dicam miser—nam hochoc E, Schol.: om. cett. quidem abhorret a virtute verbumverbum TE: verbi (-is a) cett.—sed certe exercitus, non quia multis debeo—leve enim estest TE: om. cett. onus benefici gratia—, sed quia nominanomina (noĩa) supplevi saepe concurruntconcurrunt TE: concurrit cett., propterpropter propriae Keil: del. Garatoni aliquorum benebene TE: om. cett. de me meritorum inter ipsos contentiones, ut eodem tempore in omnis verear ne vix possim gratus videri.

sed ego haechaec ego E meis ponderibus examinabo, non solum quid cuique debeam sed etiam quid cuiusque intersit, et quid a me cuiusque tempus poscat. agitur studium tuum vel etiam, si vis, existimatio, laus aedilitatislaus aedilitatis del. Müller; at Cn. Planci salus, patria, fortunae. salvum tu me esse cupisti; hic fecit etiam ut esse possem. distineordistentor E tamen et divellor dolore et in causa dispari offendi te a me doleo; sed me dius fidius multo citius meam salutem pro te abieceroabiecero E: obiecero cett. quam Cn. Planci salutem tradidero contentioni tuae.

etenim, iudices, cum omnibus virtutibus meme virtutibus E adfectum esse cupio, tum nihil est quod malim quam me et esse gratumesse gratum TE: gratum esse cett. haec enim est T: est enim haec E: haec est enim (om. enim b) cett. et videri. haec enim est una virtus non solum maxima sed etiam mater virtutum omnium reliquarum. quid est pietas nisi voluntas grata in parentes? qui sunt boni cives, qui belli, qui domi de patria bene merentes, nisi qui patriae beneficia meminerunt? qui sancti, qui religionum colentes, nisi qui meritam dis immortalibus gratiam iustis honoribus et memori mente persolvunt? quae potest esse vitae iucunditasvitae iuc. TE: iuc. vitae cett. sublatis amicitiis? quae porro amicitia potest esse inter ingratos?