et quoniam non est nobis haec oratio habenda aut in imperita multitudine aut in aliquo conventu agrestium, audacius paulo de studiis humanitatis quae et mihi et vobis nota et iucundaiucunda ed. V, Lambinus: iudicanda codd. (etiam B) sunt disputabo. in M.Marco Catone, iudices, haec bona quae videmus divina et egregia ipsius scitote esse propria; quae non numquam requirimus, ea sunt omnia non a natura verumverum sed y1 a magistro. fuit enim quidam summo ingenio vir, Zeno, cuius inventorum aemuli Stoici nominantur. huius sententiae sunt et praecepta eius modihuiusmodi w, Halm. sapientem gratia numquam moveri, numquam cuiusquam delicto ignoscere; neminem misericordem esse nisi stultum et levem; viri non esse neque exorari neque placari; solos sapientes esse, si distortissimi sint, formosos, si mendicissimi, divites, si servitutem serviant, reges; nos autem qui sapientes non sumussimus Wesenberg fugitivos, exsules, hostis, insanos denique esse dicunt; omnia peccata esse paria; omne delictum scelus esse nefarium, nec minus delinquere eum qui gallum gallinaceum, cum opus non fuerit, quam eum qui patrem suffocaverit; sapientem nihil opinari, nullius rei paenitere, nulla in re falli, sententiam mutare numquam.

hochoc haec fw, ed. V homo ingeniosissimus, M.Marcus Cato, auctoribus eruditissimis inductusinductus iter (inter y) inductus xy adripuit, neque disputandi causa, ut magna pars, sed ita vivendi. petunt aliquid publicani; cave necave ne scripsi: cave.. S: cave cett. quicquam habeat momenti gratia. supplices aliqui veniunt miseri et calamitosi; sceleratus et nefarius fueris, si quicquam misericordia adductus feceris. fatetur aliquis se peccasse et suisui Halm: cui S: eius (eiusdem f) cett. delicti veniam petit; 'nefarium est facinus ignoscere.' at leve delictum est. 'omnia peccata sunt paria.' dixisti quippiamquippiam Manutius: quippe iam codd.: 'fixum et statutum est.' non re ductus es sed opinione; 'sapiens nihil opinatur.' errasti aliqua in re; male dici putat. hac ex disciplina nobis illa sunt: 'dixi in senatu me nomen consularis candidati delaturum.' iratus dixisti. 'numquam' inquit 'sapiens irascitur.' at temporis causa. 'improbi' inquit 'hominis estest y, ed. R: om. cett mendacio fallere; mutare sententiam turpe est, exorari scelus, misereri flagitium.'

nostri autem illiautem illi, fatebor enim ed. V: enim illi fatebor (fatebor illi S) enim codd. — fatebor enim, Cato, me quoque in adulescentia diffisum ingenio meo quaesisse adiumenta doctrinae — nostri, inquam, illi a Platone et Aristotele, moderati homines et temperati, aiunt apud sapientem valere aliquando gratiam; viri boni esse misereri; distincta genera esseesse genera w, Halm delictorum et disparis poenas; esse apud hominem constantem ignoscendi locum; ipsum sapientem saepe aliquid opinari quodquod quid SA nesciat, irasci non numquam, exorari eundem et placari, quod dixerit interdum, si ita rectius sit, mutare, de sententia decedere aliquando; omnis virtutes mediocritate quadam esse moderatasmoderandas ed. V.

hos ad magistros si qua te fortuna, Cato, cum ista natura detulisset, non tu quidem vir melior esses nec fortior nec temperantiortemperatior y nec iustior — neque enim esse potes — sed paulo ad lenitatem propensior. non accusares nullis adductus inimicitiis, nulla lacessitus iniuria, pudentissimum hominem summa dignitate atque honestate praeditum; putares, cum inin om. Sp1 eiusdem anni custodiacustodia custodiam S: custodem y2 te atque L.Lucium Murenam fortuna posuisset, aliquo te cum hoc rei publicae vinculo esse coniunctum; quod atrociter in senatu dixisti, aut non dixisses aut, si potuissesaut si potuisses Hotoman: aut seposuisses (se pos, S) aut codd.: aut si posuisses Halm (2): aut si dixisses Campe, mitiorem in partem interpretarere. ac te ipsum,

quantum ego opinione auguror, nunc et animi quodam impetu concitatum et vi naturae atque ingeni elatum et recentibus praeceptorum studiis flagrantem iam usus flectet, dies leniet, aetas mitigabit. etenim isti ipsi mihimihi isti ipsi x videntur vestri praeceptores et virtutis magistri finis officiorum paulo longius quam natura vellet protulisse ut, cum ad ultimum animo contendissemus, ibi tamen ubi oporteret consisteremusnon consistermus Lambinus. 'nihil ignoveris.' immo aliquid, non omnia. 'nihilnihil Angelius: nihil omnino Lag. 9: immo mei gratiae causacausa feceris Naugerius: confeceris mei: concesseris Lag. 9 feceris.' immo resistito gratiae, cum officium et fides postulabit. 'misericordia commotus ne sis.' etiam, in dissolvenda severitate; sed tamen estsed tamen est ante etiam transp. Hotoman laus aliqua humanitatis. 'in sententia permaneto.' verovero enimvero ed. Mediol.: Permaneto vero ed. V aliqua xy, nisi sententiam sententia alia vicerit melior.

huiusce modi Scipio ille fuit quem non paenitebat facere idem quod tu, habere eruditissimum hominem PanaetiumPanaetium Lag. 9: et pane S: et pene (pae-A) cett. domi; cuius oratione et praeceptis, quamquam erant eadem ista quae te delectant, tamen asperior non est factus sed, ut accepi a senibus, lenissimus. quis vero C.Gaio Laelio comior fuitfuit supplevi: om S in lac., sine lac, cett., quis iucundior eodem ex studio isto, quis illo gravior, sapientior? possum de L.Lucio PhiloPhilo Manutius: Philippo codd., de C.Gaio GalloGalo Müller (e Fast. Capitol. a. 511, 588) dicere haec eadem, sed te domum iam deducam tuam. quemquamne existimas Catone, proavo tuo, commodiorem, communiorem, moderatiorem fuisse ad omnem rationem humanitatis? de cuius praestanti virtute cum vere graviterque diceres, domesticum te habere dixisti exemplum ad imitandum. est illud quidem exemplum tibi propositum domi, sed tamen naturae similitudo illius ad te magis quiqui quam w: quoniam Halm ab illo ortus eses yxw: est cett. quam ad unum quemque nostrum pervenire potuit, ad imitandum vero tam mihi propositum exemplar illud est quam tibi. sed si illius comitatem et facilitatem tuae gravitati severitatique asperseris, non ista quidem erunt meliora, quae nunc sunt optima, sed certe condita iucundius.

qua re, ut ad id quod institui revertar, tolle mihi e causa nomen Catonis, remove vimvim scripsi (cf. § § 58, 59): in S: ac s: om. cett., praetermittepraetermitte del. Halm (2) auctoritatem quae in iudiciis aut nihil valere aut ad salutem debet valere, congredere mecum criminibus ipsis. quid accusas, Cato, quid adfers ad iudicium, quid arguis? ambitum accusas; non defendo. me reprehendis, quod idem defendam quod lege punierimpoenierim S. punivipoenivi S ambitum, nonnon ambitum vero S innocentiam; ambitum vero ipsum vel tecum accusabo, si voles. dixisti senatus consultum me referente esse factum, si mercedemercede conducti add. Sxy: corrupti add. cett.: del. Garatoni obviam candidatis issent, si conducti sectarentur, si gladiatoribus volgo locus tributim et item prandia si volgo essent data, contra legem Calpurniam factum videri. ergo ita senatussenatus xy: senatum S: senatus si cett. mei: senatus nisi Lag. 9 iudicat, contra legem facta haec videri, si facta sint; decernit quod nihil opus est, dum candidatiscandidato A morem gerit. nam factum sit necne vehementer quaeritur; sinsin w: in S: nam p: si cett. factum sit, quin contra legem sit dubitare nemo potest.

est igitur ridiculum, quod est dubium, id relinquere incertum, quod nemini dubium potest esse, id iudicareindicare Boot. atque id decernitur omnibus postulantibus candidatis, ut ex senatus consulto neque cuius intersit, neque contra quem sit intellegi possit. qua re doce abdoce ab Halm: doceat S: doce a cett. L.Lucio Murena illa esse commissa; tum egomet tibi contra legem commissa esse concedam. 'multi obviam prodierunt de provincia decedenti.' consulatum petenti soletpetenti. Solet edd. ante Müller fieri; eccuieccui Ascens. (1): et cui codd. autem non proditur revertenti? 'quae fuit ista multitudo?' primum, si tibi istam rationem non possimpossum fx reddere, quid habet admirationis tali viro advenienti, candidato consulari, obviam prodisse multos? quod nisi esset factum, magis mirandum videreturvideretur xfww: videtur cett..

quid? si etiam illud addam quod a consuetudine non abhorret, rogatos esse multos, num aut criminosum sitsit est Halm aut mirandum, qua in civitate rogatirogati y2: roganti cett. infimorum hominum filios prope de nocte ex ultima saepe urbe deductum venire soleamus, in ea non esse gravatos homines prodire hora tertia in campum Martium, praesertim talis viri nomine rogatos? quid? si omnes societates venerunt quarum ex numero multi sedentsedent hic sedent ed. V, Halm iudices; quid? si multi homines nostri ordinis honestissimi; quid? si illa officiosissima quae neminem patitur nonnon nisi A honeste in urbem introire tota natio candidatorum, si denique ipse accusator noster Postumus obviam cum bene magna caterva sua venit, quid habet ista multitudo admirationis? omitto clientis, vicinos, tribulis, exercitum totumtotum xy: motum cett. Luculli qui ad triumphum per eos dies venerat; hoc dico, frequentiam in isto officio gratuitam non modo dignitati nulliusnullius Zumpt: ullius codd. umquam sed ne voluntati quidem defuisse. at sectabantursectabuntur SA multi. doce mercede; concedamcontendam A esse crimen.

hoc quidem remoto quid reprendis? 'quid opus est' inquit 'sectatoribus?' A me tu id quaeris, quid opus sit eo quo semper usi sumus? homines tenues unum habent in nostrum ordinem aut promerendi aut referendireferendi ed. V, Lambinus: proferendi codd. benefici locum, hanc in nostris petitionibus operam atque adsectationem. neque enim fieri potest neque postulandum est a nobis aut ab equitibus Romanis ut suos necessarios candidatos adsectenturadsectentur Klotz: aut (non y2) sectentur codd. totos dies; a quibus si domus nostra celebratur, si interdum ad forum deducimur, si uno basilicae spatio honestamur, diligenter observari videmur et coli; tenuiorum amicorum et non occupatorum est ista adsiduitas, quorum copia bonis viris et beneficis deesse non solet.