sed haec sane sint paria omnia, sit par forensis opera militarimilitari Halm: om. codd., militaris suffragatio urbanaeurbanae S: urbana cett., sit idem magnificentissimos et nullos umquam fecisse ludos; quid? in ipsa praetura nihilne existimas inter tuam et huius sortem interfuisse? huius sors ea fuit quam omnes tui necessarii tibi optabamus, iuris dicundi; in qua gloriam conciliatconciliat ed. R: conciliatam codd. magnitudo negoti, gratiam aequitatis largitio; qua in sorte sapiens praetor qualis hic fuit offensionem vitat aequabilitateoffensionem vitat aequab. Naugerius: offensionem vitata equab. S: offensione vitata aequab. cett. decernendi, benivolentiam adiungit lenitate audiendi. egregia et ad consulatum apta provincia in qua laus aequitatis, integritatis, facilitatis ad extremum ludorum voluptate concluditur.

quid tua sors? tristis, atrox, quaestio peculatus ex altera parte lacrimarum et squaloris, ex altera plena accusatorumaccusatorum Novák (coni. eandem ipse feci): catenarum codd.: calumniarum Richter (cf. § 7 cattio, captio = accusatio et § 43) atque indicum; cogendi iudices inviti, retinendi contra voluntatem; scriba damnatus, ordo totus alienusalienatus Halm; Sullana gratificatio reprehensa, multi viri fortes et prope pars civitatis offensa estest del. Lambinus; lites severe aestimatae; cui placet obliviscitur, cui dolet meminit. postremo tu in provinciam ire noluistivoluisti Sy1. non possum id in te reprehendere quod in me ipso et praetore et consuleet praetore et consule Gruter: et ps et consule x: et praes. (om. et praes. w) consule (consulto y2) cett. probavi. sed tamen L.Lucio Murenae provincia multas bonas gratias cum optima existimatione attulit. habuit proficiscens dilectumdelectum y2 in Umbria; dedit ei facultatem res publica liberalitatis, qua usus multas sibi tribus quae municipiis Umbriae conficiuntur adiunxit. ipseipsa Ernesti autem in Gallia ut nostri homines desperatas iam pecunias exigerent aequitate diligentiaque perfecit. tu interea Romae scilicetRomae scilicet del. Halm (2) amicis praesto fuisti; fateor; sed tamen illud cogita non nullorum amicorum studia minui solere in eos a quibus provincias contemni intelleguntintellegant y1.

et quoniam ostendi, iudices, parem dignitatem ad consulatus petitionem, disparem fortunam provincialium negotiorum in Murena atque in Sulpicio fuisse, dicam iam apertius in quo meus necessarius fuerit inferior, Servius, et ea dicam vobis audientibus amisso iam tempore quae ipsi soli re integra saepe dixi. petere consulatum nescire te, Servi, persaepe tibi dixi; et in eis rebus ipsis quas te magno et forti animo et agere et dicere videbam tibi solitus sum dicere magis te fortem accusatoremaccusatorem Campe: senatorem codd. (cf. § § 7, 42) mihi videri quam sapientem candidatum. primum accusandi terrores et minae quibus tu cotidie uti solebas sunt fortis viri, sed et populi opinionem a spea spe aspem.. S: fort. a spe mag ~~istratum~~ adipiscendi avertunt et amicorum studia debilitant. nescio quo pacto semper hoc fit — neque in uno aut altero animadversum est sed iam in pluribus — simul atque candidatus accusationem meditari visus est, ut honorem desperasse videatur.

quid ergo? acceptam iniuriam persequi non placet? immo vehementer placet; sed aliud tempus est petendi, aliud persequendi. petitorem ego, praesertim consulatus, magna spe, magno animo, magnis copiis et in forum et in campum deduci volo. non placet mihi inquisitio candidati, praenuntiapraenuntia ed. R: pronuntia (provincia S mg.) mei repulsae, non testium potius quam suffragatorum comparatio, non minae magis quam blanditiae, non denuntiatiodenuntiatio Bake: decalmatio codd. potius quam persalutatio, praesertim cum iam hoc novo more omnes fere domos omnium concursent et exet ex ut ex y1 voltu candidatorum coniecturam faciant quantum quisque animi et facultatis habere videatur.

'videsne tu illum tristem, demissum? iacet, diffiditdiffidet Sp, abiecit hastas.' serpit hic rumor. 'scis tu illum accusationem cogitare, inquirere in competitores, testis quaerere? Alium fac iamfac iam w (ut ipse conieceram): faci iam cett.: faciam edd. VR, quoniam sibi hic ipse desperat.' eius modi rumoribusrumoribus supplevi: om. codd. candidatorumcandidatorum de candidato rumore Jeep amici intimi debilitantur, studiastudium y2 deponunt; aut certamcertam y2, ed. R: testam (textam x) cett.: statim Müller: totam Lambinus: desertam coni. Halm rem abiciunt aut suam operam et gratiam iudicio et accusationi reservant. accedit eodem ut etiam ipse candidatus totum animum atque omnem curam operam diligentiamque suam in petitione non possit ponere. adiungitur enim accusationis cogitatio, non parva res sed nimirum omnium maxima. Magnum est enim te comparare ea quibus possis hominem e civitate, praesertim non inopem neque infirmum, exturbare, qui et per se et per suos et vero etiam per alienos defendatur. omnes enim ad pericula propulsanda concurrimus et qui non aperte inimici sumus etiam alienissimis in capitis periculis amicissimorum officia et studia praestamus.

qua re ego expertus et petendi et defendendi et accusandi molestiam sic intellexi in petendo studium esse acerrimum, in defendendo officium, in accusando laborem. itaque sic statuo fieri nullo modo posse ut idem accusationem et petitionem consulatus diligenter adornet atque instruat. Vnum sustinere pauci possunt, utrumque nemo. tu cum te de curriculo petitionis deflexisses animumque ad accusandum transtulisses, existimastisi existimasti Wunder te utrique negotio satis facere posseposse sed Boot. vehementer errasti. quis enim dies fuit, postea quam in istam accusandi denuntiationem ingressus es, quem tu non totum in ista ratione consumpseris? legem ambitus flagitasti, quae tibi non deerat; erat enim severissime scripta Calpurnia. gestus est mos et voluntati et dignitati tuae. sed tota illa lex accusationem tuam, si haberes nocentem reum, fortasse armasset; petitioni vero refragata est.

Poena gravior in plebem tua voce efflagitata est; commoti animi tenuiorum. exsilium in nostrum ordinem; concessit senatus postulationi tuae, sed non libenter duriorem fortunae communi condicionem te auctore constituit. morbi excusationi poena addita est; voluntas offensa multorum quibus aut contra valetudinis commodum laborandum est aut incommodo morbi etiam ceteri vitae fructus relinquendi. quid ergo? haechaec om.w, del. Halm quis tulit? is qui auctoritati senatus, voluntati tuae paruit, denique is tulit cuicui Ay2: cum cett. minime proderant. illa quidemquidem quae scripsi: quae codd.: autem quae Nohl (Quid ? illa quae v. l. apud Lambinum) quae mea summa voluntate senatus frequens repudiavit mediocriter adversata tibi esse existimas? confusionem suffragiorum flagitasti, †praerogationumpraerogationum codd. (y1): prorogationem y2, edd. VR: perrogationem Mommsen (Locus videtur a Scholiasta nescio quo corruptus Maniliae legis mentionem inferciente: in corruptela praerogativae nomen subesse puto. Ad sententiam similis est locus Ps. Sall. ii. 7 ut ex confusis quinque classibus sorte centuriae vocarentur. Ita coaequatur dignitate pecunia etc.) legis Maniliae†, aequationem gratiae, dignitatis, suffragiorum. graviter homines honesti atque in suis vicinitatibusvicinitatibus S: civitatibus cett. (cf. Pet. Cons. 24) et municipiis gratiosi tulerunt a tali viro esse pugnatum ut omnes et dignitatis et gratiae gradus tollerentur. idem editicios iudices esse voluisti, ut odia occultaocculta om. w, del. Bake civium quae tacitis nunc discordiis continentur in fortunas optimi cuiusquecuiusque Sxy: cuius p: civis Af erumperent.

haec omnia tibi accusandi viam muniebant, adipiscendi obsaepiebant. atque ex omnibus illa plaga est iniecta petitioni tuae non tacente me maxima, de qua ab homine ingeniosissimo et copiosissimo, Q.Q. Klotz: om. codd. Hortensio, multa gravissime dicta sunt. quo etiam mihi durior locus est dicendi datus ut, cum ante me et ille dixisset et vir summa dignitate et diligentia et facultate dicendi, M.Marcus Crassus, ego in extremo non partem aliquam agerem causae sed de tota re dicerem quod mihi videretur. itaque in isdem rebus fere versor et quoadquoad y2: quod cett. possum, iudices, occurro vestrae satietatisatietati w, Hotoman: sapietati S: sapientiae cett.. sed tamen, Servi, quam te securim putas iniecisse petitioni tuae, cum populum Romanum in eum metum adduxisti ut pertimesceret ne consul Catilina fieret, dum tu accusationem comparares deposita atque abiecta petitione?

etenim te inquirere videbant, tristem ipsum, maestos amicos; observationes, testificationes, seductiones testium, secessionessecessiones Campe: secessionem codd. subscriptorum animadvertebant, quibus rebus certe ipsicerte ipsi certe spes Boot: cretae ipsae Madvig candidatorum voltusvoltus ed. V: om. codd. (cf. infra l. 26) obscurioresobscuriores pfy2: obscurior ei SAxy1 solet xy videri solent; Catilinam interea alacrem atque laetum, stipatum choro iuventutis, vallatum indicibus atque sicariis, inflatum cum spe militum tummilitum tum y2: militum cett. conlegae mei, quem ad modum dicebat ipse, promissis, circumfluentem colonorum Arretinorum et Faesulanorum exercitu; quam turbam dissimillimo ex genere distinguebant homines perculsiperculsi Lambinus, pauci dett.: percussi S: percussi cett. Sullani temporis calamitate. voltus erat ipsiusipsius erat x, ed. V plenus furoris, oculi sceleris, sermo adrogantiae, sic ut ei iam exploratus et domi conditus consulatus videretur. Murenam contemnebat, Sulpicium accusatorem suum numerabat non competitorem; ei vim denuntiabat, rei publicae minabatur.

quibus rebus qui timor bonis omnibus iniectus sit quantaque desperatio rei publicae, si ille factus esset, nolite a me commoneri velle; vosmet ipsi vobiscum recordamini. meministis enim, cum illius nefarii gladiatoris voces percrebruissentpercrebruissent S: percrebuissent cett. quas habuisse in contione domestica dicebatur, cum miserorum fidelem defensorem negasset inveniri posse nisi eum qui ipse miser esset; integrorum et fortunatorum promissis saucios et miseros credere non oportere; qua re qui consumpta replere, erepta reciperare vellent, spectarent quid ipse deberet, quid possideret, quid auderet; minime timidum et valde calamitosum esse oportere eum qui esset futurus dux et signifer calamitosorum.

tum igitur, his rebus auditis, meministis fieri senatus consultum referente me ne postero die comitia haberentur, ut de his rebus in senatu agere possemus. itaque postridie frequenti senatu Catilinam excitavi atque eum de his rebus iussi, si quid vellet, quae ad me adlatae essent dicere. atque ille, ut semper fuit apertissimus, non se purgavit sed indicavit atque induit. tum enim dixit duo corpora esseesse duo corpora A rei publicae, unum debile infirmo capite, alterum firmum sine capite; huic, sisi cum y2 ita de se meritum esset, caput se vivo non defuturum. congemuit senatus frequens neque tamen satis severe pro rei indignitate decrevit; nam partim ideo fortes in decernendo non erant, quia nihil timebant, partim, quia omniaomnia scripsi: timebant codd.: timebant nimium Müller. erupitante erupit add. cue Sx1 (al. que vel cur S mg.), cum Apfw, qui x2, cur y1, tum y2: atque Mommsen (in archetypo videtur juisse que (=quaere) aliquid amissum esse significans) e senatu triumphans gaudio quem omnino vivum illinc exire non oportuerat, praesertim cum idem ille in eodem ordine paucis diebus ante Catoni, fortissimo viro, iudicium minitanti ac denuntianti respondisset, sisi y: etsi cett. quod essetesset esse SAf in suas fortunas incendium excitatum, id se non aqua sed ruina restincturumextincturum A.

his tum rebus commotus et quod homines iam tum coniuratos cum gladiis in campum deduci a Catilina sciebam, descendi in campum cum firmissimo praesidio fortissimorum virorum et cum illa lata insignique lorica, non quae me tegeret — etenim sciebam Catilinam non latus aut ventrem sed caput et collum solere petere — verum ut omnes boni animadverterent et, cum in metu et periculo consulem viderent, id quod est factumfactum est w, Halm, ad opem praesidiumque concurrerent. itaque cum te, Servi, remissiorem in petendo putarent, Catilinam et spe et cupiditate inflammatum viderent, omnes qui illam ab re publica pestem depellere cupiebant ad Murenam se statim contulerunt.

Magna est autem comitiis consularibus repentina voluntatum inclinatio, praesertim cum incubuit ad virum bonum et multis aliis adiumentis petitionis ornatum. qui cum honestissimo patre atque maioribus, modestissima adulescentia, clarissima legatione, praetura probata in iure, grata in munere, ornata in provincia petisset diligenter, et ita petisset ut neque minanti cederet neque cuiquam minaretur, huic mirandum est magno adiumento Catilinae subitam spem consulatus adipiscendi fuisse?

nunc mihi tertius ille locus est relictuslocus est relictus est S: locus reliquus est Halm orationis, de ambitus criminibus, perpurgatus ab eiseis his f, codd. Halmii qui ante me dixerunt, a me, quoniam ita Murena voluit, retractandus; quo in loco C.C. Zumpt: P. Halm: om. codd. Postumo, familiari meo, ornatissimo viro, de divisorum indiciis et deet de et S1Af deprehensis pecuniis, adulescenti ingenioso et bono, Ser. Sulpicio, de equitum centuriis, M.Marco Catoni, homini in omni virtute excellenti, de ipsius accusatione, de senatus consulto, de re publica respondebo.

sed pauca quae meum animum repente moverunt prius de L.Lucii Murenae fortuna conquerar. nam cum saepe antea, iudices, et exet ex ex S1Af aliorum miseriis et ex meis curis laboribusque cotidianis fortunatos eos homines iudicarem qui remoti a studiis ambitionis otium ac tranquillitatem vitae secuti sunt, tum vero in his L.Lucii Murenae tantis tamque improvisis periculis ita sum animo adfectus ut non queam satis neque communem omnium nostrum condicionem neque huius eventum fortunamque miserari. qui primum, dum ex honoribus continuis familiae maiorumque suorum unumunum in hunc Müller: summum Pluygers ascendere gradum dignitatis conatus est, venit in periculum ne et ea quae eiei Halm: om. codd.: fort. ab eis relicta, et haec quae ab ipso partaparta Naugerius (2): parata codd. sunt amittat, deinde propter studium novae laudis etiam in veteris fortunae discrimen adducitur.

quae cum suntsint f, Ernesti gravia, iudices, tum illud acerbissimum est quod habet eos accusatores, non qui odio inimicitiarum ad accusandum, sed qui studio accusandi ad inimicitias descenderintdescenderint Lambinus: descenderent codd.. nam ut omittam Servium Sulpicium quem intellego non iniuria L.Lucio Murenae sed honoris contentione permotum, accusat paternus amicus, C.Gaius PostumusC. Zumpt: tum codd. (T. et hic et § 54 coni. Nohl), vetus, ut ait ipse, vicinus ac necessarius, qui necessitudinis causas compluris protulit, simultatis nullam commemorare potuit. accusat Ser. Sulpicius, sodalis filiusfilius Zumpt: fil. x, om. S, filii cett., cuius ingenio paterni omnes necessarii munitiores esse debebant. accusat M.Marcus Cato qui cum a Murena nulla re umquam alienus fuit, tumcum... tum Kayser: quamquam... tamen codd. ea condicione nobisnobis ed. V, Ox. Canon. 304 m. 2: nobilis cett., del. Mommsen erat in hac civitate natus ut eius opes, ut ingeniumut ingen. et ingen. ed. Guar.: atque ingen. ed. V praesidio multis etiam alienis, exitioalienis exitio y2, Lambinus: alienis ex7770 S: alienissimis y1: alienissimo cett. vix cuiquam inimicoinimico y2: inimico || S (cf. § § 13, 26): inimico y1: inimicus cett. esse deberetdeberent Sy1.

respondebo igitur Postumo primum qui nescio quo pacto mihi videtur praetorius candidatus in consularem quasi desultorius in quadrigarum curriculum incurrere. cuius competitores si nihil deliquerunt, dignitati eorum concessit, cum petere destitit; sin autem eorum aliquis largitus est, expetendus amicus estest ei est Heine qui alienam potius iniuriam quam suam persequatur. de Postumi criminibus, de Servi adulescentisDE... ADVLESCENTIS om. Ax1y (in lac. x1): in mg. p est 'hic non est textus'.

venio nunc ad M.Marcum Catonem, quod est fundamentumfundamentum S: firmamentum cett. acac et Ax robur totius accusationis; qui tamen ita gravis est accusator et vehemens ut multo magis eius auctoritatem quam criminationem pertimescam. in quo ego accusatore, iudices, primum illudillud om. w, del. Halm deprecabordeprecor f ne quid L.Lucii Murenae dignitas illius, ne quid exspectatio tribunatus, ne quid totius vitae splendor et gravitas noceat, denique ne ea soli huic obsint bona M.Marci Catonis quae ille adeptus est ut multis prodesse possitprodesse possit prodesset xy: prodesse posset ed. R. Bis consul fuerat P.Publius Africanus et duos terrores huius imperi, Carthaginem Numantiamque, deleverat cum accusavit L. Cottam. erat in eoin eo xy: in cett.: fort. ei summa eloquentia, summa fides, summa integritas, auctoritas tanta quanta in imperio populi Romani quod illius opera tenebatur. saepe hoc maiores natu dicere audivi, hanc accusatoris eximiam vim etvim et pauci dett.: vim mei: om. ed. R dignitatem plurimumplurimum xy: plurimam cett. L.Lucio Cottae profuisse. noluerunt sapientissimi homines qui tum rem illam iudicabant ita quemquam cadere in iudicio ut nimiisnimiis edd. VR: nimis codd. (unius y2) adversarii viribus abiectus videretur.

quid? Ser. Galbam — nam traditum memoriaememoriae xy: iniuriae cett. estest y: om. cett. — nonne proavo tuo, fortissimo atque florentissimo viro, M.Marco Catoni, incumbenti ad eius perniciem populus Romanus eripuit? semper in hac civitate nimis magnis accusatorum opibus et populus universus et sapientes ac multum in posterum prospicientes iudices restiterunt. nolo accusator in iudicium potentiam adferat, non vim maiorem aliquam, non auctoritatem excellentem, non nimiam gratiam. valeant haec omnia ad salutem innocentium, ad opem impotentium, ad auxilium calamitosorum, in periculo vero et in pernicie civium repudientur.

nam si quis hoc forte dicet, Catonem descensurum ad accusandum non fuisse, nisi prius de causa iudicasset, iniquam legem, iudices, et miseram condicionem instituet periculis hominum, si existimabit iudicium accusatoris in reum pro aliquo praeiudicio valere oportere. ego tuum consilium, Cato, propter singulare animi mei de tua virtute iudicium vituperare non possumnon possum y2: non audeo Lag. 24: om. cett. nolo Boot; non nulla forsitanforsitan in re y2 conformare et leviter emendare possim. 'non multa peccas,' inquit ille fortissimo viro senior magister, 'sedsed sed si y, ed. R peccas; te regere possum.' at ego non tenon te del. Halm; verissime dixerim peccare te nihil neque ulla in re te essete esse esse w, Halm huius modi ut corrigendus potius quam leviter inflectendus esse videare. finxit enim te ipsa natura ad honestatem, gravitatem, temperantiam, magnitudinem animi, iustitiam, ad omnis denique virtutes magnum hominem et excelsum. accessit istucaccessit istuc Ernesti: accessitis tot S: accessit his (iis px) tot cett.: accessit his dotibus coni. Ernesti doctrina non moderata nec mitis sed, ut mihi videtur, paulo asperior et durior quam aut veritas aut natura patiturpatiatur fy.