Pompeius privatus esset hoc tempore, tamen ad tantum bellum is erat deligendusdeligendus adigendus T atque mittendus; nunc cum ad ceteras summas utilitates haec quoque opportunitas adiungatur ut in eiseis om. H ipsis locis adsit, ut habeat exercitum, ut ab eis qui habent accipere statim possit, quid exspectamus? aut curcur quid H non ducibus dis immortalibus eidem cui cetera summa cum salute rei publicae commissa sunt hoc quoque bellum regium commendamuscommendamus H: committamus (-imus y1) cett.?

at enim vir clarissimus, amantissimusamantissimus om. dp rei publicae, vestris beneficiis amplissimisamplissimis om. H adfectus, Q.Quintus Catulus, itemque summis ornamentis honoris, fortunae, virtutis, ingeni praeditus, Q.Quintus Hortensius, ab hac ratione dissentiunt. quorum ego auctoritatem apud vos multis locis plurimum valuisse et valere oportere confiteor; sed in hac causa, tametsi cognostiscognostis Halm: cognoscitis mei: cognoscetis unus det. auctoritates contrarias virorumvirorum fort. et clar. HET: fort. virorum et clar. (clarissimorumque p) cett. fortissimorum et clarissimorum, tamen omissis auctoritatibus ipsa re ac ratione exquirere possumus veritatem, atque hoc facilius quod ea omnia quae a me adhuc dicta sunt idemidem eadem H isti vera esse conceduntconcedunt contendunt Hy1, et necessarium bellum esse et magnum et in uno Cn.

Pompeio summa esse omnia. quid igitur ait Hortensius? si uni omnia tribuenda sint, dignissimumunum dignissimum bs esse Pompeium, sed ad unum tamen omnia deferri non oportere. obsolevit iam ista oratioratio y1 re multo magis quam verbis refutata. nam tu idem, Q.Quinti Hortensi, multa pro tua summa copia ac singulari facultate dicendi et in senatu contra virum fortem, A.Aulum GabiniumA. om. H, graviter ornateque dixisti, cum is de uno imperatore contra praedones constituendo legem promulgasset, et ex hoc ipso loco permulta itemitem HW: idem cett. contra eam legem verba fecisti.

quid? tum, per deos immortalis! si plus apud populum Romanum auctoritas tua quam ipsius populi Romani salus et vera causa valuisset, hodie hanc gloriam atque hoc orbis terrae imperium teneremusterrarum H? an tibi tum imperium hoc essehoc esse HT: esse hoc Ed videbatur cum populi Romani legati quaestores praetoresquequaestores praetoresque HET: praetores quaestoresque d capiebantur, cum ex omnibus provinciis commeatu et privato et publico prohibebamur, cum ita clausa nobis erant maria omnia ut neque privatam rem transmarinam neque publicam iam obire possemus?

quae civitas umquamumquam fuit antea H: antea umquam fuit cett. fuit antea, non dico Atheniensium quae satissatis longe H late quondam mare tenuisse dicitur, non Carthaginiensium qui permultum classe ac maritimismaritimisque d rebus valuerunt, non Rhodiorum quorum usque ad nostram memoriam disciplina navalis et gloria permansitpermansit Lambinus: remansit codd. inquam s mg., Halm: umquam cett., quae civitas, inquam, antea tam tenuis aut tam parvolaaut tam parvola scripsi: aut tam parvula insula H: tam parva insula cett.: quae tam parva insula Manutius fuit quae non portus suos et agros et aliquam partem regionis atque orae maritimae per se ipsa defenderet? at herculeshercules H: hercule cett. aliquot annos continuos ante legem Gabiniam ille populus RomanusRomanus hrodius H, cuius usque ad nostram memoriam nomen invictum in navalibus pugnis permanserit, magna ac multo maxima parte non modo utilitatis sed etiametiam H: om. cett. dignitatis atque imperi caruit.

nos quorum maiores Antiochum regem classe PersenquePersenque Hy: Persemque cett. superarunt omnibusqueomnibusque om. H navalibus pugnis Carthaginiensis, homines in maritimis rebus exercitatissimos paratissimosquesimul in maritimis rebus homines exercitatissimosque vicerunt H, vicerunt, ei nullo in loco iamiam om. H praedonibus pares esse poteramus. nos quinos qui HE: nos quoque qui cett. antea non modo Italiam tutam habebamus sed omnis socios in ultimis oris auctoritate nostri imperi salvos praestare poteramus, tum cum insula DelusDelus HT: Delos Ed tam procul a nobis in Aegaeo mari posita, quo omnes undique cum mercibus atque oneribus commeabant, referta divitiis, parva, sine muro nihil timebat, idem non modo provinciis atque oris Italiae maritimis ac portibusportubus Eb nostris sed etiam Appia iam via carebamusprovinciis... carebamus de provinciis... caperebamur (i. e. capiebamur, cf. §§33, 53) H. et eis temporibus nonnenonne H: non cett. pudebat magistratus populi Romani in hunc ipsum locum escendereescendere H: ascendere cett., cum eum nobis maiores nostri exuviis nauticis et classium spoliis ornatum reliquissent!

bono te animo tum, Q.Quinti Hortensi, populus Romanus et ceteros qui erant in eadem sententia dicere existimavit et eaet ea H: ea cett. quae sentiebatis; sed tamen in salute communi idem populus Romanus dolori suo maluit quam auctoritati vestrae obtemperare. itaque una lex, unus vir, unus annus non modo vosvos scripsi: ros codd. illa miseria ac turpitudine liberavit sed etiam effecit ut aliquando vere videreminivideremini (videmini) H: videremur cett. omnibus gentibus ac nationibus terra marique imperare.

quo mihi etiam indignius videtur obtrectatum esse adhuc, Gabinio dicam anne Pompeio an utrique, id quod est verius, ne legaretur A.Aulus Gabinius Cn.Gnaeo Pompeio expetenti ac postulanti. Vtrum ille qui postulat ad tantum bellum legatumad tantum bellum leg. HE: leg. ad tantum bellum Td quem velit idoneus non est qui impetret, cum ceteri ad expilandos socios diripiendasque provincias quos volueruntvoluerint H legatos eduxerint, an ipse cuius lege salus ac dignitas populo Romano atque omnibus gentibus constituta est expers esse debet eius imperatoriseius imperatoris scripsi atque eiusvictoriae atque eius imper. H: eius gloriae atque imper. ET: gloriae eius imper. d exercitus qui consilio ac periculo illiusac periculo illius H: ipsius ac periculo cett. est constitutus? an C.

Falcidius, Q.Quintus Metellus, Q.Quintus Caelius Latiniensis, Cn. Lentulus, quos omnis honoris causa nomino, cum tribuni plebi fuissent, anno proximo legati esse potuerunt; in uno Gabinio sunt tam diligentes qui in hoc bello quod lege Gabinia geriturgereretur H, in hoc imperatore atque exercitu quem per vos ipse constituit, etiam praecipuo iure esse debebatdebebat H: deberet cett.? de quo legando consules spero ad senatum relaturos. qui si dubitabunt aut gravabuntur, ego me profiteor relaturum; neque me impediet cuiusquam iniquitasiniquitas H: initia Schol.: inimicum edictum cett. quo minus vobisvobis fretus HE: fretus vobis cett. fretus vestrum ius beneficiumque defendam, neque praeter intercessionem quicquam audiamaudiam H: audeam cett., de qua, ut egoego H: om. cett. arbitror, isti ipsi qui minitanturminitantur (muni-) H: minantur cett. etiam atque etiam quid liceat considerabunt. mea quidem sententia, Quirites, unus A.Aulus Gabinius belli maritimi rerumque gestarum Cn.Gnaeo Pompeio sociussocius vel paene par b2y2 ascribitur, propterea quod alter uni illudillud id b1 bellum suscipiendum vestris suffragiis detulit, alter delatum susceptumque confecit.

reliquum est ut de Q.Quinti Catuli auctoritate et sententia dicendum esse videatur. qui cum ex vobis quaereret, si in uno Cn.Gnaeo Pompeio omnia poneretis, si quid eoeo de eo d factum esset, in quo spem essetis habituri, cepit magnum suae virtutis fructum ac dignitatis, cum omnes una prope voce in eo ipsoeo ipso eo b1: ipso Lambinus vos spem habituros esse dixistis. etenim talis est vir ut nulla res tanta sit ac tam difficilisac tam difficilis om. H quam ille non et consilio regere et integritate tueri et virtute conficere possit. sed in hoc ipso ab eo vehementissime dissentio, quod quo minus certa est hominum ac minus diuturna vita, hoc magis res publica, dum per deos immortalis licet, frui debet summi viri vita atque virtute.

at enimat enim inquit (om. inquit b1) novi nihil d ne quid novi fiat contra exempla atque instituta maiorum. non dicamdico d hoc loco maiores nostros semper in pace consuetudini, in bello utilitati paruisse, semper ad novos casus temporum novorum consiliorum rationes accommodasse, non dicam duo bella maxima, Punicum atque Hispaniense, ab uno imperatore esse confecta duasqueduasque duas Hs urbis potentissimas quae huic imperio maxime minitabantur, Carthaginem atqueatque et H Numantiam, ab eodem Scipione esse deletas, non commemorabo nuper ita vobis patribusque vestris esse visum ut in uno C.Gaio Mario spes imperi poneretur, ut idem cum Iugurtha, idem cum Cimbris, idem cum Teutonis bellum administraret; in ipso Cn.Gnaeo Pompeio in quo novi constitui nihil volt Q.Quintus Catulus quam multa sint nova summa Q.Quinti Catulisumma Q. E: summaque Td: quae H voluntate constituta recordamini.