HOMILIA XXI.De eo, qiiod scriptum est: > Quintodecimo anno imperii Tiberii Caesaris <, usque ad eum locum, ubi ait: > rectas facite semitas ejus <.

Quando ad Judaeos tantum sermo propheticusmittebatur, Ju- daici reges ponebantur in titulo. Verbi gratia, > vVisio, quam vidit Isaias filius Amos adversus Judaeam et adversus Hierusalem, in regno Oziae et Joatham et Achaz et Ezechiae <; nec ahum quemquam, exceptis Judaeae regibus, Isaiae video tempore designatum. In quibusdam prophetis et Israhel reges legimus, sicut ibi: > et in diebus Hieroboam fihi Joas regis Israhek. Quando vero sacramentum evangelii praedicandum erat et in toto orbe evangehum disseminan-

Ἐπὶ μὲν τῷ παρὰ Ἰουδαίοις μόνοις κηρυσσομένῳ λόγῳ προφητικῷ ἀναγράφεται βασιλεία μόνον Ἰουδαίων. > Ὅρασις < γὰρ φησιν, > ἣν εἶδεν Ἡσαΐας κατὰ τῆς Ἰουδαίας καὶ κατὰ τῆς Ἱερουσαλήμ, ἐν βασιλείᾳ Ὀζίου καὶ Ἰωαθὰμ καὶ Ἀχὰζ καὶ Ἐζεκίου < καὶ οὐδένα αλλον οἶδα βασιλέα ἀναγεγραμμένον ἐν τῷ χρόνῳ τῆς προφητείας, ἢ τὸν τῆς Ἰουδαίας, ἐπί τινων δὲ προφητειῶν καὶ τὸν βασιλέα τοῦ Ἰσραήλ. Ὅτε δὲ ἤμελλε τό μυστήριον τοῦ εὐαγγελίου ὁ Ἰωάννης κηρύσσειν, ἀναγέγραπται οὐχὶ Ἰουδαίων μόνος βασιλεὺς Ἡρώδης οὐδὲ Ῥωμαίων μόνος Τιβέριος· ἐπειδὴ δὲ μυστήριον

2–4 Luk. 3, 1– 4 8ff. Jes. 11 Incipit XXI. de . . . . . AC Ysaias AC 9 adversum BE ABC, Joathan D, Jotliam E Ezechiae + regiun Juda C corr.) D > C] vides 1 17 f. Amos 1, 1 3 eum > r 9 Esayas B, Esaias 10 adversum B > C 11 12 Achat D, Achath A x > C nec] et E 13 Judae BE 14 Ysaye (aus Esaye 15 quibusdam + etiam C 16 et > C C 17 et > A diebus + inquit CDe 17/18 Jeroboam CD, Iheroboam 18 Johas E 19 sacram. + etiam C 136, Ἐζεκ. + 21 ἐπειδὴ — 137, 6 ἀναγέγρ. λ 136, –21 Τιβ. e*136, —137, 17 V 136, 21 ἐπειδὴ — 137, 6 ἀναγέγρ. dCS5 μὲν + οὖν k τῷ] τὸ Κ3 τῷ + πεντεκαιδεκάτῳ λ παρ᾿ K 5/6 μόνοις > Κ2λ] μόνῳ K 7 ἀναγρ. — Ἰουδ.] βασιλεία μόνον Ἰουδαίων Κλ 9 εἶδεν + ὁ Κ8ε κατὰ— 10 βασιλείᾳ] ἐν ἡμέραις κλ 10 τῆς x > V 11 Ἰωάθαν e, Ἰωνάθαν Κ2ε, Ἰωάθαμ k Ἄχαζ Κ2V 12 κοὶ Ἐζεκ. > 12 Ἐζεχίου λ + Ἀχὰζ k + οἳ ἐβασιλευσαν τῆς Ἰουδαίας κλ) 13 ˜βασιλ. οἶδα V 14 τὸν] τῶν V 16 τὸν E] τῶν Ε1 16 Ὅτε] ὅτι Ε1 18 x >e x >V ἀναγέγραπται] ἀναγράφεταιE, ἀναγράφεσθαιV 19 Ἰουδαίας 1 20 Ἡρώδης — 21 Τιβέριος] οὐδὲ βασιλέως Ἰουδαίων μόνον Ἡρώδης V 21 ἐπειδὴ — p. 137, 6 ἀναγέγρ.] ἐπὶ δὲ τῷ μυστηρίῶ τοῦ εὐγγελίου μέλλοντι ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῶ κηρύσσεσθαι ἡγεμονία Τιβερίου Καίσαρος ἀναγράφεται, ὃς ἐδόκει ὅλου τοῦ κόσμον εἶναι βασιλεύς Κλ (ὅλῳ κόσμῳ εΚ8, τοῦ κόσμου ὅλου Κ2) ἐπειδὴ δὲ] ἀλλ᾿ ἐπεὶ ἐπειδὴ καὶ S

dum, cujus princeps Joannes in eremo fuit, et orbem terrarum Tiberii regebat imperium, tunc > in quintodecimo <ejus > ejus > anno verbum Domini ad Joamiem factum < esse describitur. Et si tantum his, qui de nationibus credituri erat, annuntianda salus fuisset et penitus excludendus Israhel, suffecerat dicere : > In quintodecimo anno Tiberii Caesaris, praeside Judaeae Pontio Pilato <. Quia vero et de Judaea et de Galilaea multi credituri erant, idcirco et haec regna ponuntur in titulo diciturque : > tetracha Galilaeae Herode, et PhiUppo fratre ejus tetrarcha Ituraeae et Trachonitidis regionis, et Lysania tetrarcha Abilenae, sub principibus sacerdotum Anna et Caipha, factum est verbum Domini ad Joannem, fihum Zachariae, in deserto <. Olim > verbum Dei fiebat ad Hieremiam, fihum Chelciae, qui erat de saccerdotibus > tempore illius vel

τοῦ εὐαγγελίου ἔδει κηρύσσεσθαι ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ καὶ ὅλου τοῦ κόσμου ἐδόκει Τιβέριος εἶναι βασιλεύς, διὰ τοῦτο· > ἐν ἔτει πεντεκαιδεκάτω τῆς ἡγεμονίας Τιβερίου x < καὶ τὰ ἑξῆς ἀναγέγραπται. Καὶ εἰ μέν οἱ ἀΠὸ τῶν ἐθνῶν μόνοι ἤμελλον σώζεσθαι, πάντῃ δὲ ἀπεκέκελειστο ἡ σωτηρία τῶν υἱῶν Ἰσραήλ, ἤρκει τό· ἐν ἔτει πεντεκαιδεκάτῳ τῆς ἡγεμονίας Τιβερίου Καίσαρος <. Ἐπειδὴ δὲ ἔδει καὶ τοὺς ἀπὸ τῆς Γαλιλαίας καὶ τοὺς ἀπὸ τῆς Ἰτουραίας καὶ Τραχωνίτιδος καὶ Ἀβιληνῆς πιστεύειν, διὰ τοῦτο ἀναγράφονται καὶ αὗται αἱ βασιλεὶαι ἤγουν τετραρχίαι.

21 f. Jerem. 1, 1 2 terrarum] Romaniim BCDe 3 et tunc r 4 quintodec.] duodecimo C ejus > BDe 7 de > E 8 ~ fuiss. salus A 10 dicere] In > A quintodec.] duodecimo C 11 praesidente A 12 Judae 13 de2 > C 16 diciturque + et BE diciturque] et dicitur C tetrarca C (so immer) 17 eJTis] suo B 18 et > Traconit. BCD 19 regionum B tetrarcha > B ~ Abil. tetr. Abilennes E 20 Chaipha C 21 ~ Zachar. fil. B Olim — p. 138, 9 deserto x > C 21/22 Iheremiam (immer) A, Jeremiam D ElchiaeADe 22 qui erat > B qui — sacerdot. > e sacerdot. + in tempore > AE] in diebus137, 6 Καὶ— 17 dk* Cλ1 τοῦ εὐαγγ. > 2 καὶ ὅλου] ὅλου δὲ S 3 ~ Καίσαρος] Τιβερίου βασιλείας ill. — 138, 1 ill.] Josiae e ἔδει] ἔμελλε V ἐν — κόσμῳ nur V Τιβέρ. ἐδόκει S εἶναι > S 5 S 6 καὶ — ἑξῆς > V καὶ > 7 μὲν + οὖν S ἔμελλον λ 8 πάντῃ δὲ] καὶ πάντῃ S ἀποκέκλεισται ε, ἀποκέκλειστο D 9 τῶν υἱῶν] τοῦ S ἐν — 12 Καισ.] μνησθῆναι μόνον Τιβερίου Κλ(ggΚ8) 12 Ἐπεὶ λ ἔδει] δεῖ λ καὶ SA 13 τοὺς— 14 Ἀβιλ.] τῶν λοιπῶν χωρῶν S 14/15 καὶ Αβιλ. > k(ggK8) Vγ Ἀβιλινῆς dC 15 διὰ τοῦτο] εἰκότως S 16 καῖ — 17 τετραρχ.] καὶ ἡ ἡγεμονία τοῦ Πιλάτου καὶ αἱ τῶν ἑξῆς S ἤγουν Mr.] εἴτουν λ, ἤτουν 8 ἤτοι ε) 16/17 εἴτουν τετραρχ. > dCV 17 τετραρχίαι] παπαρχίαι

illius regis Judae; nunc > sermo | Dei fit ad Joannem, filium εἰ chariae <,quinunquam factus est ad prophetas > in deserto < ded | θεωρίαν. Ἐπειδὴ δὲ > πολλὰ quia > plures filii < credituri erant > desertae quam ejus, quae habet virum <, idcirco > factum est verbum Dei ad Joannem, fiUum Zachariae, x <. Simulque considera, quod magis rationem habeat, si mystice intellegatur desertum et non secundum simplicem litteram. Quienim x < praedicat, superflue facit ibi vociferari, ubi se loquentem nuUus exaudiat. Praecursor ergo Christi et > vox clamantis in deserto < praedicat > in deserto <animae, quae non habet pacem. Non solum autem tunc, sed etiam in praesenti primum > lucerna ardens et lucens

Οὐδέποτε > γέγονε ῥῆμα θεοῦ μὴ νῦν μόνον διά τινα μυστικὴν < ἐπί τὰ τέκνα τῆς ἐρήμου μᾶλλον < εἶναι, τοῦτ’ ἔστι τῆς ἐξ ἐθνῶν ἐκκλησίας, > ἤπερ τῆς ἐχούσης( ὡς > ἄνδρα < τὸν νόμον, τῆς Ἰουδαίων φημὶ συναγωγῆς, διὰ τοῦτο > ἐγένετο ῥῆμα θεοῦ πρὸς Ἰωάννην ἐν τῇ x <.

Εἰ γὰρ μὴ τοῦτο ἦν, ἐκ περισσοῦ ἐποίει κηρύσσων ἐν τῇ ἐρήμῳ <

Ἀλλ᾿ ἦν πρόδρομος Χριστοῦ ἡ φο)νὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ < ψυχῇ τῇ μὴ] ἐχούσῃ πόλεμον· καὶ οὐ τότε δὲ μόνον, ἀλλὰ καὶνῦν πρῶτος >ὁ λύχνος < | ὁ καιόμενος καὶ φαίνων < ἔρχεται κη-

5ff. Gal. 4, 27; Jes. 54, 1 21 Joh. 5, 35 1 Judaeae B 1/2 ~ Dei sermo A 9 Simiilque] simul etiam B 10/11 habet r 15 loqu.] clamantem C 18 praedicat + id estB bat De 20 etiam] et r 6 desertae + magis De 14 facit] videtur B 19 Non >B habe-138, 1– 14 adkCL γ 138, 1– 10 S, im Auszug Z 138, 4–14 V 138,17–138,5 V 1 Οὐδέποτε + δὲ k Οὐδέποτε] Διὰ τί δὲ a, διὰ τί γὰρ α γέγονε — 2 ἐρήμῳ] ἐγένετο ῥ. θ. πρὸς Ἰωάννην ἐν τῇ ἐρ. β, γέγονε τὸ ῥ. τοῦ θ. πρὸς Ἰωάννην ἐν τῇ ἐρ. α, καὶ ἐν τῇ ἐρήμῳ τὸ ῥ. τοῦ θ. πρὸς Ἰωάννην γέγονεν A 1 — 4 θεωρ.] διὰ τοῦτο δὲ γέγονε τὸ ῥῆμα πρὸς αὐτὸν S 2 εἰ — 3 μόνον x > a 2 εἰ— 4 > dC 4 δὲ > S] S] γὰρ λ ἐπειδὴ — ἔμελλε γὰρ A ἔμελλε λ 5 ~ μᾶλλον τῆς ἐρήμου V τῆς ἐρήμου] τῆς ἐρήμης Κ3, αὐτῆς ἐρημωθείσης β εἶναι > a 6 τοῦτ’ ἔστι — σίας > adCV ἐκκλησ. + ἐρήμης οὔσης θείου λόγου S 7 ἤπερ] ἤ dAS, ἢ περὶ β ὡς k] τὸν adCSV ἄνδρα + τούτου χάριν τοῦτο γέγονε a ( > A) τὸν — 8 συναγ. > dCVJ τοῦτ’ ἔστιν τῆς συναγ. τῶν Ἰουδαίων ἐγκαυχωμένης τῷ νόμῳ S 1 τὸν — 10 > α 8 ~ συναγ. φημι 3 9– 10 x > S (vgl. 1 –4) 9 διὰ τοῦτο] τὸ δὲ εἰπεῖν ὅτι Κ8 9/10 ~ πρὸς Ἰωάννην ἐγέν. ῥ. θ. λ 10 πρὸς Ἰωάννην] ἐπὶ Ἰωάννῃ dV, ἐπὶ Ἰωάννην C Ἰωάννην + τοῦτ’ ἐστιν πρόσταγμα Κ8 τῇ > λ 13 β 14 τῂ >

enit et > praedicat baptisma paenitentiae in remissionem peccatorum catorum <; ; deinde > lux vera < subsequitur, quando > lucerna < ipsa loquitur: > illum oportet crescere, me autem minui <. Fit verbum Dei > in deserto < et > venit ad omnem circaregionem Jordanis <. Quae alia loca debuit circuire Baptista, nisi vicina Jordani, ut quicunque voluisset agere paenitentiam, praesto esset ad lavacrum aquae ? Porro Jordanis > descendebs < interpretatur. > Descendens < autem et largo impetu currens fluvius Dei Salvator noster Dominus est, in quem baptizamur aqua vera, aqua salutari. > In remissionem < quoque > peccatorum < baptisma praedicatur : Venite catechumeni, agite paenitentiam, ut > in remissionem sionem < peccatorum baptisma consequamini. > In remissionem peccatorum < ille accipit baptisma, qui

ρύσσων βάπτισμα μετανοίας εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν <, εἶτα μετὰ ἔρχεται τὸ φῶς τὸ ἀληθινόν < περὶ οὗ φησιν ὁ λύχνος· ἐκεῖνον δεῖ αὐξάνειν, ἐμέ δέ ἐλαττοῦσθαι <

#x003E; Καὶ ἦλθεν εἰς πᾶσαν τὴν περίχωρον τοῦ Ἰορδάνου <. Ποῦ γὰρ ἔδει τὸν βαπτιστὴν περιέρχεσθαι ἢ > εἰς τὴν περίχωρον τοῦ Ἰοράνου < ἵν ἐόν τις βούληται μετανοεῖν, εὐθέως εὐπορήσῃ τοῦ ποταμοῦ; Ἑρμηνεύεται δὲ Ἰορδάνης >καταβαίων < Καταβαίνων γάρ ἐστιν ἀληθῶς ὁ ποταμὸς τοῦ θεοῦ, τὸ ὕδωρ τὸ ἀληδινόν, τὸ ὕδωρ τὸ σωτήριον.

Καὶ κηρύσσει εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν x <.

3 Joh. 1, 9 5f. Joh. 3, 30 13 zu Ἰορδάνης vgl. Comm. in Joh. VI, 42 (S. 151, 11 Preuschen); Wutz, Onom. sacra 7451 et > B praedicabat r, praedicans B 2 remissione C 4 Quando 5 illum + autem E 6 Fit] Fuit C Dei > ADe 8 regionem > regionem circa Jordanem A 9 circumire E 10 vicinia e Jordanis CDe 12 essent AD lavacr. aquae] lavandum aqua AB 15 largo] arguto B 16 Domin. > C est et Dominus B noster + et E 17 quem] quo ADE 17/18 aquam veram, aquam salutarem C, quam veram aquam salutarem De, aqua veram aquam salvatorem E vera — salutari > B 18 remissione A 19 peccat. + in De baptisma > 20 praedicat e Venite C cathecumini BA, catecumini CD 21 ut] et E 21/22 u. 23 remissione C 24 accepit B139, –15kmLλ 139, 6– 140, 15 ἐρήμῳ 139, 7 Ποῦ — 140, 4 SV* > λ Καὶ — 7 Ἰορδ. > k(ggK8)mV 6 τὴν > λ 7 δὲ S 8 περιέρχ.] κηρύσσειν S 9 ἵνα S 10 τις] τι λ βούλοιτο 8 βούλητε S εὐθέως > λ 11 εὐπορήσει C] εὐπορῇ S ποταμοῦ πρὸς τὸ βαπτίζεσθαι S Ἑρμ. — 12 Ἰορδ.] ἄλλως τε Ἰορδ. ἑρμ. S 12 .2 ταβ.2 –13 ἀληθῶς] ἐφ’ ὁ κατέβη S 13 ~ ἀληθῶς ἐστιν CV 14 1 — 15 σωτήρ.] τὸ ἀληθινὸν πόμα, τὸ τῆς ζωῆς ὕδωρ ὁ χριστός S 23 Καὶ — 24 ἁμαρτ.] κηρύσσει δὲ S κηρύσσει + φησὶν λ

peccare desistit. Si quis eiiim peccans ad lavacrum venit, ei non fit remissio peccatorum. Propter- ea obsecro vos, ne absque cau- tela et diligenti circumspectione veniatis ad baptismum, sed ostendatis primum x >fructus dignos paenitentiaec < ! Facite aliquid temporis in conversatione bona, mundos vos a cunctis sordibus vitiisque servate, et tunc vobis remission peccatorum fiet, quando coeperitis et ipsi propria peccata contemnere. Dimittite delicta vestra, et dimittentur vobis. Hoc autem ipsum, quod nunc de veteri instrumento ponitur, in Isaia propheta scriptum legimus. Ibi enim dicitur: > Vox clamantis in deserto: parate viam Domini, rectas facite semitas ejus < Vult Dominus in vobis reperire vias, qui, ut possit in vestris animabus ingredi et iter suum facere, praeparate ei semitam, de qua dicitur: > rectas facite semitas ejus <. > Vox clamantis in deserto <. > Vox < clamat > Praeparate praeparate viam < ; primo

> Εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν < τίνι ἢ τῷ μηκέτι ἀμαρτάνοντι ; τῷ γὰρ ἔτι ὑμαρτάνοντι ἄφεσις ἁμαρτιῶν οὐ δίδοται.

Εἶτα τὸν Ἡσαΐαν παρίστησι τοῦτο αὐτὸ φωνοῦντα. Τί γὰρ φησίν; φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ < Βούλεται δὲ τὴν ὁδὸν κυρίου εὑρεῖν ἐν ὑμῖν, ἴνα συνοδεύσῃ ταῖς ψυχαῖς ὑμῶν. Ἐπειδὴ δὲ ὁ Ἰωάννης πρόδρομος ἦν τοῦ λόγου, εἰκότως >φωνὴ < ὠνόμασται, οὐ λόγος· προλαμβάνει γὰρ ἡ >φωνὴ < τὸν λόγον· πρώτη γὰρ ἡ >φωνὴ < φθάνει ἐπὶ τὰς ἀκοάς, εἶτα

10 vgl. Luk. 11. 4 13 ff. Jes. 40, 31 desinit n 10 Dimitte A 12 scriptum > 14 Domino AE 2 ei > B] et E 6 ~ ad bapt. veniatis Ir 7 Mundos delicta] peccata C dimittimtiir ABE 11 quo E Ibi — 1 3 dicitiir > A Ibi] ubi E 13 dicitur > 16 nobis E viam CDe qui > De 17 animas e 22 Prima BCE140, –21 λόγον adW Τίτου ?) 140, 18– 141, 5 + 140, 15 Βούλ—18 ὑμῶν + 141, 9– 11 C 140, 18– 20 λόγος + 13– 15 (vgl.) S1 ἄφεσιν + δὲ C 2 τῷ — 4nur V, > dC] τὸ μὲν γὰρ Χριστοῦ βάπτισμα τελείως ἔχει ἄφεσιν ἁμαρτιῶν ἐξ αὐτοῦ τοῦ βαπτίξεσθαι· τὸ δὲ Ἰωάννου, εἰ καὶ εἶχεν ἄφεσιν ἁμαρτιῶν, ἀλλὰ διὰ μετανοίας· ἀτελὲς γὰρ ἦν, εἰ καὶ τῶν Ἰουδαϊκῶν βαπτισμάτων τελειότερον ὑπῆρχεν S 13 — 15 vgl] παράγει γὰρ τὸν‘ Ἡσαΐαν τὸν λόγον βεβαιῶν καὶ φησίν· ὡς γέγραπται . . . . . S (nach 18 — 20!) 15 ερήμῳ + τοῦτο δέ φησιν ὡς ὄν Ἡσαίου αὐτοῦ ἀκούοντος τῶν λόγων Ἰωάννου· ἀπόλεκτος γὰρ ἦν εἰς ἀποστολὴν Ἰωάννης καὶ τέλειος τῶν προφητῶν = Kyrill ?] dC ἐπίλεκτος dC x > d) zu 18: Ἐπειδὴ ὁ Ἰωάννης πρόδρομος ἦν expl. σκιῶν ἀφιστάμενοι L 18 — 20 vgl. καὶ ὅτι φο)νὴ ἦν, οὐ λόγος, προτρέχων τοῦ Ἰησοῦ ὡς φωνὴ τοῦ λόγου als Schlufi ’s Schol.: Χρυσοστόμου κατὰ Ἰωάννην κοὶ Κυρίλλου ὁμιλίά K (PG 72 512 A) 18 δὲ] γὰρ a δὲ ὁ > W 19 τοῦ] ἐτέρου S λόγου] Χριστοῦ εἰκότ. — 20 ὠνόμ.] φωνὴ ἦν a 20 οὐ λόγος bCD5] τοῦ λόγου β, εὐλόγως Α προέλαβε a, προέδραμεν β 21 γὰρ >

enim >vox <ad aures pervenit, dinde post vocem, immo cum voce, auditum sermo penetrat. Juxta hunc sensum a Joanne annuntiatus est Christus. Videamus ergo, quid x < de verbo amiuntiet. > Praeparate < inquit, x >viam Domino <. Quam < viam Domino <praeparemus? ? Numquid corpoream ? Aut potest sermo Dei tali itinere pergere ? Anintrinsecus via praeparanda est Domino, et in | corde nostro rectae et aquales semitae componendae ? Haec est via, per quam ingressus est sermo Dei, qui in humani cordis capacitate consistit. Magnum est cor hominis et spatiosum et capax, si tamen mundum fuerit. Vis ejus magnitudinem latitudinemque cognoscere ? Vide, quantam divinorum sensuum magnitudinem capiat. Ipse ait: >dedit > dedit mihi eorum, quae veram: scire rationem mundi et opera elementorum, principium et finem et medietatem saeculorum, temporum varietates et translationes mensium, annorum circulos et siderum sedes, natu- ras animaUum et furores bestiarum, spirituum violentias et cogitationes hominum, diversitates arborum et vim radicum <. Vides non parvum esse cor hominis, quod tanta capiat. Neque in corporis quantitate, sed in fortitudine sensus magnitudinem ejus intellege, quae tantam scientiam capiat veritatis. Ut autem et simphces quosque de cotidianis exemphs ad credendum adducam, quod grande sit cor hominis, videamus sequentia. Quascunque urbes transivimus, habemus iUas in animo, et quaUtates et situs platearum murorumque et aedificiorum in corde nostro versan-

ὁ ἀκουόμενος ὑπὸ τῆς φωνῆς λόγος. > Ἑν Ἐν τῇ ἐρήμῳ < δὲ εἰκότως, ὅτι ἡ ἤμελλεν ὑπακούειν, ἡ δὲ πόλις ἀπειθεῖν· > ἔρημον < δὲ τὴν ἐξ ἐθνῶν ἐκκλησίαν φησίν.

Οὐ γὰρ αἰσθητὴν λέγει > ὁδόν, ἀλλὰ τὴν ἔνδον ἐν καρδίά, ἧν ὁδεύει ἐμπεριπατῶν καρδίαις ἁγίων.

18 ff. Weish. Sal. 7, 17– 201 dein DE 4/5 annuntiatur Christus C 5 quod E 7 Praeparate + ergo D inquit > C 8/9 praeparamus ABDE 11 via > 13 recta et aequalis semita componenda De et aequal.] aequalesque C est x > ABE 14 cordis] corporis De 16 ejus] et B 17 quantum r, quantimi . . . sensum E 19 veram > De veram + et C ~ mmidi scire De elem. + et scire C 21 translationem De et > sedes] dies C 23 hominum] nominum n 24 Vides — x > C 25 sensus magnit. > De 26 quae] quodB Ut autem] Et ut de hoc 27 de > BDe 28 videmus AE sequentia > quasque CD 29 habeamrLS C illas > C] illam r anima et1] Πla et C quahtas AC 30 versatur E

tur. Viam, quam ingressi sumus, in memoriae pictura ac descriptione retinemus; mare, quod navigavimus, tacita cogitatione amplectimur. plectimur. Non est parvum, ut dixi, cor hominis, quod potest tanta capere. Si autem non est parvum tanta capiens, consequenter in illo via Domini praeparatur et recta fit semita, ut ambulet in illa sermo Dei atque sapientia. Praepara viam Domino per conversationem bonam, et egregiis operibus tere semitam, ut absque offensa ulla deambulet in te verbum Dei et donet tibi mysteriorum suorum adventusque notitiam: cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen.

HOMILIA XXII.De eo, quod scriptum est: > Omnis vallis implebitur <, usque ad eum locum, ubi ait: > potens est Deus de lapidibus istis suscitare filios Abraham <.

Videamus, quae in Christi praedicentur adventu, inter quae primum de Joanne scribitur : > Vox clamantis in deserto : parate viam Domini, rectas facite semitas ejus <. Et quod sequitur, proprie de Domino Salvatore est. Neque enim a Joanne > omnis vallis impleta < est, sed a Domino Salvatore. Se ipsum unusquisque consideret, quis erat, antequam crederet, et tunc animadvertet vallem humilem, vallem se fuisse praecipitem et in ima demersam. Quando vero venit Dominus Jesus et misit Spiritum sanctum | ἐστὶν καὶ κοιλὴ vicarium suum, x >vallis omnis ex- πᾶς ἄπιστος, ὃς πιστεύσας εἰς Χρι-

6 vgl. 1 Kor. 1. 24 12 –14 Luk. 3, 5– 8 16 f. Lvik. 3, 41 quaBC memoria picturaeBmn (memoriae pictmae E) 1/2 ae descript. > C 2 retinemur E navigamus B 2/3 complectimur C 3 BE 4 est > C 5 in1 > D Domino A 6 atque] 7 operibiis (marg. corr. aus omnibus) B, moribus C tere] tene Dce ut > 8 off ensione BC vdla] aliqua C ambulat BC deambulet + et E Verbum] sermo C 9 suorum] Dei C Explicit omelia XXI. AC 11 Incipit XXII. de . . . AC 14 Abraham (immer) ABCE] Abrahae Dr 15 praedicvmtur n 15/16 primo C 16 Johannis + adventu C 17 Domino A 18 est > B 20 et > De avertet C 21 se > ABE dimersam B, depressam A 22 vero > dominus + meus A 24 ~ suum vicar. C142, 23– 144, 1 ἀγαθ. d 142, 23– 143, 5 λαός S 142, 23– 143 12 + 144 7– 145, 4 κηρυσσ. + 143, 18– 144, 1 ἀγαθ. C 142, 23– 143 12 + 144, 24– 145 1 143, 18— 144, Ι ἀγαθ. W 23 φάραυξ + δὲ S ~ κοιλὴ καὶ βαθεῖα W ~ βαθ. κ. κοιλή ἐστιν S 24 ἄπιστος + κοὶ ἐθνικός W ὃς] ὡς W

pleta <est. est. >Expleta < est autem operibus bonis et fructibus Spiritus sancti. Caritas non sinit permanere in te vallem, quod, si pacem habueris et patientiam et bonitatem, non solum > vallis < esse desistes, sed etiam > mons < esse incipies Dei. Tara de gentibus cotidie fieri videmus atque compleri: > omnis vallis implebitur <, quam de populo Israhel, qui de excelso depositus est: > omnis mons et colhs humiliabitur <. > Mons < erat quondam ille populus et > collis <, qui depositus est atque destructus. > Illorum delicto salus gentibus data est, ad aemulandum eos <. . Quod si et contrarias fortitudines, quae adversus mortales erigebantur, dixeris montes et colles esse depositos, non peccabis. Ut enim impleantur hujus-

στὸν πληροῦται τῶν τοῦ πνεύματος καρπων, τουτ εστι των αρετων· ὄρος( δὲ καὶ βουνὸς( ταπεινωθείς ἐστιν ὁ τῶν Ἰουδαίων ὑψηλόφρων λαός· ταπεινοῦται τῶν Ἰουδαίων τὸ ὕφος διὰ τὴν ἄγνοιαν τὴν περὶ Χριστόν, ἡ δέ τῶν Μνῶν ταπείνωσις ὐψοῦται διὰ τὴν ἐπίγνωσιν, καὶ x > τὰ σκολιὰ εἰς < γίνεται καὶ > αἱ τραχεῖαι εἰς ὁδοὺς λείας < διὰ τὴν πρότερον ἐν τοῖς ἔθνεσι σκολιότητα καὶ τραχύτητα.||

Ἢ τοίνυν οὕτω νοήσεις, ὅτι > ὄρη <μὲν καὶ >βουνοὶ < > αἱ αἴ διὰ τῆς Χριστοῦ ἐπιδημίας ἐταπεινώθησαν, αἱ δὲ > φάραγγες < οἱ ἄνθρωποι, οἳ πεπλήρωνται ἐπ᾿ ἔργοις

16 ff. Rom. 11, 11 18ff. vgl. Phil. 1, 281 Expl. — autem > BE 2/3 fructibus. Spir. . . . sancti caritas B 3 E 4 in > CDe 5 patient.] sapientiam De 7 desistesj desines desistis CD 7/8 incipiens r 8 Tam] Quod tamen CDe cotidie -f magis De 12 depos.] positus A onanis + inquit CDe 14 et > Ε 15 qui > C atque] et C destr. + et B 17 data] facta ~ data est gentibus B 18 si] et si De et contr.] contr. ADe, etiam contr. B, econtr. E 19 adversum ABE 22 enim] etiam ABE143,5 ταπειν. — 12 km (nach Skbgr, Titus 153 als 2. Teil e. Titus-Scholions, denaber e durch anderen Text ersetzt!). 143, 18 — 144, 1 ἀγαθ S 143, 18 —144, 2 V 143, —145, 1 kL1 τοῦ + ἁγίου S 5 ταπειν. + μὲν γὰρ dC 9 ἀκόλουθον dC τὰ] τοῦ rd dC εὐθείας d γενέσθαι dC 10 τὰς τραχείας dC εἰς x > C λίας C 11 προτέραν οὖσαν dC τοῖς > dC 18 Ἢ — ὅτι > — ὅτι > dCSW 19 μὲν > dCSVW βουνοί + εἰσιν S ai + τε V > kmLV διὰ — ἐπιδημ. > W 21 αἱ δὲ > dCSW] καὶ αἱ V dCSW 22 ἄνθρ. > S οἳ x > kmLSV] αἳ W πεπλ.—144, 1 ἀγαθ.] ἔργων ἀγαθῶν πιστοὶ S ἐπληρώθησαν W ἐπ’ dCV] ἐπ᾿ > dCV] ἐν W

cemodi valles, contrariae fortitudines, montes et colles, humiliandae sunt, Sed et hoc, quod in adventu Christi prophetatum est, utrum expletum sit, contemplemur. Sequitur enim: > et omnia prava erunt in directa <. Unusquisque nostrum pravus erat, si tamen erat et non usque hodie perseverat, et per adventum Christi, qui factus est ad animam nostram, > prava < quaeque > sunt. Quid enim tibi prodest, si Christus quondam venit in carne, nisi ad tuam quoque animam venerit ? Oremus, ut iUius cotidie nobis adventus fiat et possimus dicere: > Vivo autem, jam non ego, vivit autem in me Christus <. Si enim Christus vivit in Paulo et non vivit in me, quid mihi proderit? Cum autem et ad me venerit et fruitus illo fuero, sicut fruitus est Pauhis, tunc et ego Paulo simiHter loquar: > Vivo, jam non ego, vivit autem in me Christus <. Consideremus ergo et cetera, quae in Christi praedicentur adventu. Nihil te asperius erat: vide pristinos motus tuos, vide iram et cetera vitia, si tamen cessaverunt esse, quae fuerant, et intelleges nihil te asperius et, ut significantius loquar, nihil fuisse inaequahus. Conversatio tua inaequalis erat et sermo,

ὰγαθοῖς. Γεγένηται δὲ καὶ> πάντα τὰ σκολιὰ εἰς εὐθεῖαν<.

Ἕκαστος γὰρ ἡμῶν σκολὼς ἦν ἐν μὲν τοίνυν τῇ Χριστοῦ ἐπιδημίᾳ τῇ γενομένῃ εῖς τὴν φυχὴν γίνεται >τὰ σκολιὰ εἰς εὐθεῖαν>.

Καὶ πάλιν τραχὺς ἦν ἡμῶν ὁ βίος καὶ ἀνώμαλος ὁ λόγος· ἐλθὼν δὲ ὁ

15, 18f. Gal. 2, 201 contrariae — 2 colles > De 1/2 fortitudinisB 2/3 humiliandi 4 proph. est] prophetatur AE, prophetatxmi B, praedicatum C 9 erat x > De ~ non et e (in D corr.) 10 et] sed C > A per adv.] ad adventum inadventuB, adventuE 11 ad] inBE 12 quaeque] quoque Dmn ~ tibi enim E 13 carnem De ~ quoque ad tuam De 14 cotidie + in A adventus in nobis C 15 autem] enim C 15 ~ non jam E vero Christus in me B 16 ~ vivit Christus A et > mr 17 et1 > C + illo C ego + possum ABE loqui ABE Vivo + autem C 19 ~ non jam E autem] vero Ce ergo > A 20 et > De in praedicantur C 21 motus] moves C 22 -- te B quae] quod A intellegis ACDmr144, 24– 145, 1+4 Καὶ — 9 e ( Ε1*Ε2*) 1 καὶ > dK8 1/2 ~ τὰ σκο λιὰ πάντα 8 ἦν + καὶ ἀνώμαλος C τοίνυν] τοίγε CK2V πιστῶν C 10 τὰ — εὐθεῖαν] εὐθὴς καὶ λίος Καὶ — ἡμῶν] ἦν γὰρ ἡμῶν τῶν ἐθνικῶν καὶ W Καὶ πόλιν τραχὺς ἦν ἡμῶν ὁ βίος καὶ ἀνώμαλος ὁ λόγος· ἐλθὼν δὲ ὁ esse cessav. C ~ te nihil A esse] in 7 Ἕκαστος — 11 εὐδ. > K2 9 γινομένῃ CV τὴν + τῶν C 24 Κοὶ πόλιν πάλιν > ekC ὁ > Κ3 τραχὺς + γὰρ 25 ~ ὁ λόγος ἀνώμ. k ἀνώμ. — λόγος] ὁ λόγος τραχὺς καὶ ἀνώμαλος W

et opera inaequalia. Veiiit ergo Dominus meus Jesus et exaequavit asperitates tuas et incomposita quaeque vertit > in vias planas < ut fieret in te iter sine offensione et leve atque purissimum, gradereturque in te Deus Pater, et Christus Dominus mansionem apud te faceret diceretque: > ego et pater meus veniemus et mansionem apud eum faciemus < Sequitur: quitur: >et videbit omnis caro salutare Dei <. Tu quondam > caro < eras, et qui quondam > caro < eras immo, ut mirabilius loquar, cum adhuc in carne sis, vides > salutare Dei <. . Quid sibi autem veht, quod dicitur: > omnis caro < eo quod nulla excipiatur, quae non videat > salutare Dei < relinquo intellegtendum his, qui sciunt scripturarum mysteria venasque rimari. Sed et hoc, quod > populis egredientibus < ad baptismum Joannes loquitur, attendendum. Si quis vult baptizari, egrediatur; manens enim in pristino statu et mores suos et consuetudinem non reUnquens nequaquam rite ad baptismum venit. Ut autem intellegas, quid

κυριος ημων λεια παντα πεποικκεν· τὰ γὰρ ἄνισα ἴσα γέγονεν· ἐπ᾿ ἴδης γὰρ μία Πίστις καθ’ ὅλης τῆς οἰκουμένης κηρύσσεται. Καὶ ἐπὶ μὲν τῶν ἐθνῶν ταῦτα γεγένηται, ἐπὶ δὲ τοῦ λαοῦ καθαιρεθέντος τό· πᾶν ὄρος καὶ βουνὸς ταπεινωθήσεται < · > ὄρος < γὰρ ἦν ποτε καὶ >βουνός < καθῃρέθησαν δέ καὶ τεταπείνωνται.

Οἵ ποτε > σάρκες < τῷ φρονήματι, νῦν πνεύματι βλέπομεν > τὸ σωτήριον τοῦ θεοῦ <· ἢ ἔτι σαμκοφοροῦντες παραδόξως βλέπομεν > τὸ σωτήριον τοῦ θεοῦ <. Περὶ δέ τοῦ >πᾶσα < καὶ >πᾶν <ζητήσεις, καὶπότε συντελεσθήσεται ταῦτα ἀρξάμενα καὶ καθολικῶς καὶ καθ’ ἕκαστον. Μόνος δέ οὗτος παρὰ τοὺς τρεῖς προσέθηκεν τῇ προφητείᾳ τὰ ἀπὸ τοῦ· > καὶ ἔσται πάντα τὰ σκολιὰ εἰς εὐθεῖαν <, τὸ μέν >πάντα < παραλιπών, πληθυντικῶς δὲ >εὐθείας < εἰπών· εἰπών· καὶ ἀνττοῦ· τοῦ· >ἡ τραχεῖα εἰς πεδία < , > ἡ τραὶ χεῖα εἰς ὁδοὺς λείας <· δὲ καὶ τό· > ὀφθήσεται ἡ δόφξα κυρίου < εἶπεν· > καὶ ὅψεται πᾶσα σάρξ <, οἶς χρηστέον πρὸς δεῖξιν τοῦ

9ff. Joh. 14, 23 20 Μόνος — 146, 2 stammt aus d. Joh. Komm. VI,26 (S. 136, 17– 30 Preusehen)1 opera + tua C 3 et > De 6 leve] lene A 7 gradereturque gaudereturque r, et graderetur C, gauderetque A 10 meus > 13 quondam > C 14 eras] fueras BE et — eras > De B (mirabili E) 16 salutare] Salvatorem E 17 ~ autem sibi e (D corr.) 19 excipiantur r 22 vensaque — 23 popvilis] Quaenam De 23 quod + Joharmes > C 30 intell.] scias 145, 13– 146, 2 C 1 ἡμῶν > Origenes IX. λία C 24. 27 παραλειπῶν C 27 λίας C 10

sit egredi acl baptismiim, accipe testimonium et ausculta verba, quibus Deus loquitur ad Abraham : > egredere de terra tua < et reliqua.

Egredientibus itaque ad lavacrum turbis, non egressis, sed tantum egredi nitentibus Joannes loquitur, quae sequuntur. Si enim jam egressi fuissent, nunquam ad eos diceret: > generatio viperarum <. Quaecunque igitur ad illos loquitur, et ad vos, Ο catechumeni et catechumenae, loquitur, qui disponitis venire ad baptismum. Considerate, ne forsitan et vobis possitdici : > generatop viperarum < si enim et vos habueritis aUquam simihtudinem sensuahum viperarum et invisibihum serpentium, et vobis dicetur: > generation viperarum <. Sed et iUud, quod sequitur, nisi pravitatem venenaque serpentium de corde vestro expuleritis, dicetur ad vos: > quis ostendit vobis fugere ab ira ventura ? < Magna huic saeculo im- pendet ira, omnis iram Dei passurus est mundus. Tantam vastitatem caeh et latitudinem terrae et steUarum choros, splendorem sohs et lunae nocturna solatia Dei > ira < subvertet; haec

ἐπιτέμνεσθαι τὰ προφητικὰ τοὺς εὐαγγελιστάς. ||

|φασὶ δὲ τὴν ἔχιδναν ἐν ω; συλλαμβάνειν ἀναιρεῖν τὸν ἐξ οὗ συλλαμβάνει ἄῤῥενα, οὗ ἡ σπορὰ αὐξάνουσα τὴν συλλαβοῦσαν ἀναιρεῖ, καὶ οὕτως εἰς φῶς ἐξέρχεται, διαῤῥήξασα τῆς μητρὸς τὴν γαστέρα, ποινὴν ὥσπερ τοῦ διαφθαρέντος πατρός· πατρολῶον οὖν καὶ μητρολῶον τῆς ἐχίδνης τὸ γέννημα· τοιοῦτοι καὶ οἱ Ἰουδαῖοι τοὺς πνευματικοὺς αὐτῶν πατέρας καὶ διδασκάλους διαφθείροντες χερσίν.|

4 Gen. 12, 11 accipito A 2 absculta (immer) A] audi C 2/3 verba quib.] quid C 3 Abraam C 4 tua + et de cognatione tua C 5/6 lavacrum] baptismum C 6 turbis > ( Lücke) C egressi C + autem C 7 nitentibus] egredientibus De Joannes > ABE 9 fuissent > 11 Quaec. — 16 viperar. > C 12 loqu. + et BD ο catechumini catechuminae n, o cathecum. et cathec. m, catecimiini (d. iibrig. > ) B, cathecumini et cathecuminae ADE 15 ne] num r et > De 16 x > De — ~ possitCe 17– 19 > De > > AC serpentum BE diceretm- E 20 serpentimi BDEe 21 bis > B ~ ventura ira BC 22 ira — Dei] omnis ira Dei AE, ira Dei quam omnis B Passmus A est] et e 23 et2 > B stell. nach 24 limae B 24 nocturnae De ~ ira Dei A subvertit A146, 4 — 15 k Ὠριγ. καὶ Γρηγ. θεολόγ.) ε 9 ποίνην am Rande (v. Matthaei ?) corr. in τοίνυν Κ3 10 πατρολ. — 12 γέννημα] in ε Lücke 10/11 πατρολῶον . . . μητρολῶον k, vgl. Preisigke, d. griech. Papyrusurkunden 12 οἱ > K3 15 χερσίν + δὲ περὶ τούτων ἐν τῷ Ματθαίῶ πλατύτερον k

enim omnia propter hominum peccata transibmit. Et olim qui- dem super unam tantum terram venit >ira < Dei, > quia omnis caro reliquerat viam suam super terram <; nunc autem et super caelum et super terram ventura est >ira < Dei: > caeli pertransibunt, tu autem permanebis < ad Deum dicitur, > et omnes sicut vestimentum veterascent <. Videte, qualis et quanta >ira < sit, quae mundum omnem consumptura est et puniet eos, qui poena digni sunt, invenietque materiam, in qua se exerceat. Unusquisque nostrum ex eo, quod gessit, irae materiam praeparavit: > secundum duritiam enim tuam et impaenitens cor thesaurizas tibi iram in die irae et revelationis justi judicii Dei <, dicitur ad Romanos. Deinde sequitur: > Quis ostendit vobis fugere ab ira ventura? Facite ergo fructus dignos paenitentiae <. Et vobis, qui venitis ad baptismum, dicitur : x >facite fructus dignos paenitentiae <. Vultis scire, qui sint fructus digni paenitentiae ? > Caritas f ructus est spiritus, gaudium fructus est Spiritus, pax, patientia, benignitas, bonitas, fides, mansuetudo, continentia < et et reUqua hujuscemodi. Si haec omnia habuerimus, feci-

Ὅρα, πηλίκη ἐστὶν ἠ > μέλλουσα ὀργή < ; Καταστρέφει τὸν κόσμον, κολάζει τοὺς δεηθέντας παιδεύσεως· καὶ ὕλην αὐτῇ ἕκαστος ποιεῖ, ἐξ ὧν ἔπραξεν.

> Ποιήσατε οὖν καρπουὺς ἀξίους τῆς μετανοίας <. Τινες δὲ οἱ καρποί; > Εἰρήνη, μακροθυμία, χρηστότης, ἀγαθωσύνη, πίστις, πραότης, ἐγκράτια < καὶ τὰ σύμφωνα τούτων, οἵ καὶ > καρποὶ < λέγονται. || Οἱ μέντοι κατ᾿ ἀναλογίαν τοῦ πλήθους καὶ τοῦ μεγέθους τῶν προημαρτημένων ἐρ-

2f.Gen.6,12 27 f. gr. vgl. Gal 1 hominis peecatum ABE 4ff. Ps. 101 (102), 13 ff. Röm. 2,5 21 ff. Gal. 5, 22.23 27 6, 101 hominis imam tantum terram ABE] huma- nam tantum terram C, omnia tantum in terra De 5 manebis C 8 ira + Dei BC ~ est ira C 9 ~ omn. mund. AC consummatura C 10 est] sit e 13 gessit] peccavit C praeparabit AE 14 ~ cor impaen. A 16 Dein DEe (de rad. ? E) qviis — ventura > A — 20 paenit. > 21 simt De digni > De 26 huiusmodi n > C — p. 148, 1 paenit. > 147, —24 τούτων V 147, 19– 148, 6 C 147, 25 Οἱ— 148, 6 + 147 21 — 24 τοῦτων k*L 7 Ὅρα Kl.] Ἆρα (?) V 8 κολάζη V 19 Ποιήσ.] πλήν· ποιήσ. C οὖν > C 21 Τίνες — καρποί;] τίνας δέ φησι καρποὺς τῆς μετανοίας; C 21 μακροθυμίαν· χρηστότητα· ἀγαθωσύνην· πίστιν· πραότητα· ἐγκράτειαν C 22 ἀγαθοσύνη Κ3V4 23 πραύτης V 24 τούτοις CV 24 οἳ — 25 λέγονται > 25 μέντοι k] οὖν C 26 κατ᾿ k] xard τὴν C

mus > fructus dignos paenitentiae <. Rursum dicitur ad eos, qui ad Joaimis baptismum veniebant : > et ne incipiatis dicere intra vos- metipsos: patrem habemus Abra- ham; dico enim vobis, quia pot- est Deus de lapidibus istis suscitare filios AbrahanK. Prophetat Joannes novissimus prophetarum expulsionem prioris populi et vocationem gentium. Illisenim, ’ qui de Abraham gloriabantur, dicit: > et ne incipiatis dicere in vobismetipsis : patrem habemus Abraham < Et de gentibus rur- sum loquitur: x >dico enim rohis, quia potest Deus de lapidibus istis suscitare filios Abraham < . De quibus lapidibus ? Non utique lapides irrationabiles corporeosque monstrabat, sed homines insensibiles et quondam duros, qui quia lapides aut hgna adorabant. γαζόμενοι τὸ ἀγαθὸν ποιοῦσι > καρ- ποὺς τοῦ πνεύματος ἀξίουσ τῆς μεταμπόας <, δἰ οὓς οἱ πρότερον γε- νόμενοι > γεννήματα ἐχιδνῶν( μεταβα- λόντες γίνονται > υἱοὶ τοῦ ἐν οὐρανοῖς πατρός <. |

Προφητεύει τοίνυν τὴν καθαίρεσιν ἐκείνου τοῦ λαοῦ καὶ τὴν κλῆσιν τῶν ἐθνῶν· ἐκείνοις τὴν αὐχοῦσι τὸν Ἀβραὰμ φησίν· μὴ ἄρξησθε λέγειν ἐν ἑαυτοῖς· πατέρα ἔχομεν Ἀβραάμ <, εἶτα περὶ τῶν ἐθνῶν λέγει· λέγω γὰρ ὑμῖν, ὅτι δύ- ναται ὁ θεὸς ἐκ τῶν λίθων τούτων ἐγεῖραι τέκνα τῷ x <. φησὶ γὰρ πρὸς τὸν Ἀβραάμ· > πατέρα πολ- λῶν Μῶν τέθεικά σε(, τῶν διὰ πίστεως δηλονότι τῆς ἐν Χριστῷ. Ποίων λίθων; Οὐ λίθους ἐδείκνυεν ἀψύχους, ἀλλ᾿ ἀνρώπους ἀναισθήτους ὄντας λίθους, ἐπειδήπερ λίθοις καὶ ξύλοις προσεκύνουν, καὶ ἐγένετο 4 incip.] ceperitis C 5/6 Habraham A 6/7 potest] potens est C 8 Abrahae AC 10 expulsione B 11 gentiHum BE 12 gloriantur C 14 habemus > E 15 Habraham C 15/16 nirsum] sursum r 17 potest] potens est BC 18 Abrahae r, Habrahae C 19 utique + hos C 20 corporeos C 21 demonstrabat C 22 Qm A 23 ~ ligna et lap. C aut] et CDe 148, 8– 19 dCS 148, 8– 10 ἐθνῶν λ 148, 8– 16 +20 Ποίων— 149, 27 k (zus. m. Greg. Nyss.) L Ὠριγένους καὶ Γρηγορίου Κυπρίου) 148, 10 εκείν. — 20 λίθων > k 148, 20 Ποίων— 23 προσεκύν. Υ 148, 20 Ποίων— 149, 27 λ 1 τὸ ἀγαθὸν k] τὴν δικαιοσύνην C ποιοῦσι — 2 ἀξίους k] ἀξίους δέχονται καρποὺς τοῦ πνεύματος C 3 οἱ k > C 8 — 16 Ἀβραάμ] εἰπόντων τῶν Ἰουδαίων ὅτι πατ. ἔχ. τ. Ἀβρ. S 8 — 10 ἐθνῶν] τῶν μὲν οὖν Ἰουδαίων οὕτω τὴν καθαίρεσιν προφητεύει, ἐισάγει δὲ τῶν τῶν τὴν κλῆσιν, οὗς καὶ λίθοθυς ἀνομάζει Κλ 8 τοίνυν] δὲ V 10 ἐκείν. — 20 λίθων > k (dafür 11 φησι] λέγει V 12 ἐν εαυτοῖς > CV 13 εἶτα — 16 ἐγεῖραι V] τὰ δέ ἔθην δύνασθαι τὸν θεὸν ποιῆσαι dC 13 εἶτα — 16 Ἀβραάμ > S 16 τῷ V] τοῦ φησὶ — 17 Ἀβρ.] κατὰ τό· S 19 πίστεως — Χριστῷ] τῆς ἐν Χριστῷ πίστεως δηλονότι S 20 Ποίων λίθων > λ 20/21 ἀψύχους δεικνὺς 21 > λ 22 ὄντας + ὡς Y ὄντας — p. 19, 1 γεγραμμ.] παρειστήκεισαν k) γὰρ καὶ ἐθνικοὶ τῷ βαπτίσματι, οὗς καὶ λίθους καλεῖ, ἐξομοιῶν αὐτοὺς τοῖς προσκυνουμένοις κατὰ τό· Κλ 23 κοὶ ξύλοις VY > ek λ impletum est illud, quod in psalmo de talibus cantabatur: > similes illis fiant, qui faciunt ea, Vere qui faciunt idola et confidunt in eis, similes diis suis sunt: absque sensu, sine ulla ratione in lapides lignaque conversi sunt. Cum enim tantum videant creaturarum, ordinem, decorem, officium, tantam mundi pulchritu- dinem, nolunt de creaturis intellegere creatorem, neque considerant tantae dispensationis aliquam providentiam, aliquem esse rectorem; sed ’ caeci his tantum ocuUs mundum videntes, quibus irrationabilia jumenta et bestiae vident. Non enim animadvertunt in his, quae vident ratione regi, aUquam inesse rationem. Haec propterea, quia Joannes dixerat: > potest Deus de lapidibus istis suscitare filios Abraham <. Et nos igitur obsecremus Deum, ut etiam, si quando fuimus lapides, vertamur in > filios Abrahae < pro his fiUis, qui ejecti sunt et repromissionem adoptionemque suo vitio perdiderunt. Unum testimonium adhuc de lapidibus ponam, si quidem in cantico Exodi scribitur: > vertantur in lapides, donec pertranseat populus tuus, Domine, donec pertranseat populus tuus iste, quem possedisti <. Rogatur itaqueDeus, ut pauUsper gentes convertantur in lapides — hoc enim graecus

ἐπ᾿ αυτοις τὸ γεγραμμεννον· > ομοιοι αὐτῶν γένοιντο οἱ ποιοῦντες αὐτὰ καὶ πάντες οἱ πεποιθότες ἐπ᾿ αὐτοῖς < et omnes, qui confidimt in eis <

Ἔτι δὲ καὶ περὶ τῶν λίθων γέγραπται ἐν τῇ ᾠδῇ τῇ ἐν τῇ Ἐξόδῳ· < τὰ ἔθνη, ἕως ἂν παρέλθῃ ὁ λαὸς οὗτος, ἃν ἐκτήσω <, ὡς δηλονότι μετὰ τὸ παρελθεῖν τὸν λαὸν μηκέτι ἀπολιθωθείησαν, ἀλλ᾿ ἀπολαβέτωσαν καὶ ψυχὴν λογικὴν ἀνθρωπίνην.

1 ff. Ps. 113 (115), 16 5ff. vgl. Ambros. in Lucam II 75 (S. 81, 22 ff. Schenkl) 21 Exod. 15, 16 2 de talibus > e cantatur A 3 fiunt Dmn ~ illis fiant + omnes BE (in marg. E) 5 et + qui C 6~ sunt diis sviis e ulla >C ratione + et A 12 anima advertimt E 13 videant E regi] regali D 1 4 potest] potens est BE 1 5 susc. — Abrah.] et cetera BE Abrahae CDr Et — 17 Abrah. > A 16 etiam > e 17 Abraham remissionem B 18 vitio] judicio B 20 Si C 21 Exodi > describitur B, discribitur E 23 populus — pertranseat > Ir BDmn 25 Deus + pater A 26 paulipper C gentes > 149, 20–27 e(E1*) ελ 1 αὐτοῖς ΚVλ] αὐτῶν e 3 πάντες > λ 20 κοὶ > kA ΚVλ ἂν > λ] οὗ eV 24 δηλονότι k] δῆλον ὅτι eV 26 — 27 ἀνθρ. > ε καὶ > Κλ λογικὴν > λ 27 ἀνθρωπ. (wahrseh. Gregor Nyss.) k

sermo significantius sonat > ἀπολιθοόντωσαν <— > donec populusc Judaeorum. Haud dubium, quin postquam illi transierint, gentes lapideae esse cessabunt et pro duro corde recipient humanam in Christo rationabilemque naturam: cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen.

HOMILIA XXIII.De 60, quod scriiitum est: > Ecce, securis ad radicem arborum posita est <, usque ad eum locum, ubi ait: > venerunt autem et publicani, ut baptizarentur ab eo <.

Joannes illo jam tempore loquebatur: > ecce. securis ad radicem arborum posita est <. Et si quidem jam ingrueret consummatio et temporum finis instaret, nuUa mihi quaestio nasceretur. Dicerem enim hoc, quod ait: > ecce, securis ad radicem arborum posita est < et illud: > omnis ergo arbor, quae non facit fructum bonum, praecidetur et in ignem mittetur < propterea prophetatum, quia iUo tempore complebatur. Cum autem tanta post saecula fluxerint et tam innumerabiles aimi ab illo tempore usque ad praesentem diem transierint, quomodo Spiritus sanctus in propheta dicat: > ecce, securis ad radicem arborum posita est < debemus inquirere. Ego puto Israhehtico populo prophetari, quod praecisio ejus vicina sit. > His < enim, > qui egrediebantur < ad eum, > ut baptizarentur <, inter cetera loquebatur: > facite fructus dignos paenitentiae <, et quasi Judaeis dicebat: > ne incipiatis dicere in vobismetipsis: patrem habemus Abraham. Dico enim vobis, quia 7– 9 Luk. 3, 9– 12 22 ff. Luk. 3, 8 1 ἁπολιθοόντωσαν ABDE (A: ΑΠΟΛΘΗΤΩ, ΒΕ: ΑΠΟΛΝΤΩ) > ἀναλιθοόντωσαν mn, ἀναλιθοούθωσαν r, ἀπολιθωθείησαν (nach p. 149, 25) 1, ἀπολιθωθήτωσαν? Kl. 2 pop. + tuus ABE x > Β transierunt Dmn 3 humanum ABE 4 Christo + Jesu BE ~ ration. natviram in Cliristo A + Jesu A ration.] honorabilemque C 5 Exphcit omeha XXII. AC 6 Incipit XXIII. de . . . AC 7 radices De arborum > BE, arboris 10 ecce > B radices De 11 arbortun > BE, arboris A ~ A 13 radices BDEe arboris ADe 14 ergo] enim e, > 15 excidetur AC proph. + esse C 16 quia + in De 16/17 ~ tanta nach flux. A 17 illo + verbo vel C usque — > 19 De arboris AB, arborem (!) E 20 prophet.] praedicare C 21 ingre- diebantur Imn 22 ~ dign. fruct. C 23 Et C in vobismetipsis > C 24 Habraham potest Deus de lapidibus istis suscitare filios Abraham < Hoc ergo, quod ait: > ecce, securis ad radicem arborum posita est <, Judaeis loquitur.

Cui sensui et Apostolicum illud congruit fractos esse ab hac securi infidehtatis ramos atque succisos, ut amputaret ex arbore non radicem, sed ea, quae de radice pullulaverant, ut in radicem pristinae arboris rami possint oleastri inseri. > Omnis ergo arbor, quae non facit fructum bonum, praecidetur et in ignem mittetur <. Hunc enim finem habet, ut incenclio concre- metur.

Deinde tres ordines inducuntur sciscitantium Joannem quem super salute sua : unus scriptura appellavit > populos exeuntes ad baptisma <, ahus, quem > publicanos < nominat, tertius, qui > militum < appelatiione censetur. > Interrogabant eum turbae dicentes : Quid faciemus ? Qui respondens ait eis : Qui habet duas > Ἀξίνην < ἐν τούτοις ὀνομάζρι τὴν τομωτάτην ὀργήν, ἣν τοῖς Ἰουδαίοις ἐπήνεγκεν ὁ θεὸς καὶ πατὴρ τῆς εἰς Χριστὸν δυσσεβείας ἕνεκα· τοῦτο καὶ ὁ προφήτης Ζαχαρίας εἴρηκεν· > ἔσται ὁ κοπετὸς τῆς Ἱερουσαλὴμ ὡς κοπετὸς ῥοῶνος ἐν πεδίῳ ἐκκοπτομένου <

Τρία τάγματα εἰσήγαγε πυνθανομένων τοῦ Ἰωάννου· ἔν μὲν ὠνόμασεν μασεν >ὄχλους ἐκπορευομένους ἐπὶ τὸ βάπτισμα <, ἄλλο δὲ ὠνόμασε >τελώνας < x < τρίτον δέ ὠνόμασε στρατιώτας <

Τι οὖν φησιν πρὸς αὐτοὺς ὁ Ἰωάννης; νης; > Ὁ ἔχων δύο χιτῶνας μεταδότω 7 Zach. 12, 11 10 ff. vgl. Rom. 11, 17 1 de] ex DEe 2 Abrahae C 4 radices BDEe arboris A > 13 sed + amputaret C de] ex C pulluradice 14 ACDe possent A 15 excidetur A populum exeuntem A 22 baptismum A 24 milieum] 25 enim DE 27 ait x > r eis x > A 151, 18– 23 b*e(E1*)K(Κυρίλλου) LV(L expl. κοὶ δικαίως 151, 26– 152, 6 ἁρμ. dS 151, – 152, 6 + 10 ἀλλ᾿ — 1535 22 ἁμαρτ. + 5 οὐ— 10 C 2 ἐν — ὀνομ.] δὲ λέγει S 4/5 μετὰ ταῦτα > SV 6 ἕνεκα + γὰρ αὐτοῖς ὡς πέλεκυς ἡ ὀργή· V (echt ?) ~ καὶ τοῦτο V, ἡμῖν τοῦτο κτλ. > D 7 φανερὸν φανερὸν ἐποίει λέγων 8 ῥοῶν ὡς 18 τάγματα] πράγματα Ε1(ggE) τάγματα + Λουκᾶς ὁ μακάριος k 18/19 πυνθανομένου, b, πυνθανόμενα ekL 19 ἐν — 22 στρατιώτας] ὄχλους, τελώνας, στρατιώτας τὸ τρίτον kA (die kiirzere Fassung als Anfang eines Kyrillscholions) 21 ἄλλω (!) V 26 Τί οὖν] Διὸ S 26/27 ὁ Ἰωάννης x > S 12 ~ ramos infidel. A larvmt De 21 appellat C tum] tumultus C 151,2 —9 SVY πολιτευόμενον) μεταδιδ. + 17[ἀλλ᾿] tuiiicas, det ei, qui non habet, et qui habet cibos, similiter faciat <, quod quidem nescio, si turbae conveniat praecipi. Magis enim apostoUs quam vulgo congruit, ut qui duas tunicas habet, unam tribuat non habenti. Et ut scias magis hoc apostolis convenire quam popuhs, audi, quid a Salvatore dicatur ad eos : > neque duas tunicas tollatis in via <. Duplex itaque vestimentum, quo unusquisque vestitur, et praecipitur, ut alterum tribuat > non habenti <, aham intellegentiam sonat. Vult enim nos Salvator, quomodo non debemus > duobus dominis servire <, sic nec duas habere tunicas nec duphci veste circumdari, ne sit unum indumentum veteris hominis et alterum novi. E contrario autem

cupit, ut > exspolimus nos veterem hominem et induamus novum <. Hucusque faciHs expositio est. Porro quaeritur, quomodo juxta hanc interpretationem jubeatur nobis > non habenti < tribuere vesti- τῷ μὴ ἔχοντι <. Γενόμενος ἐγὼ κατὰ τὸν τόπον τοῦτον ἐζήτουν, εἰ αὕτη ἡ ἐντολή, ὅσον ἐπὶ τῷ ῥητῷ, τῷ ὄχλῳ ἁρμόζει· > ὁ ἔχων δύο χιτῶνας μεταδότω τῷ μὴ ἔχοντι <· ὅτι γὰρ τοῖς ἀποστόλοις ἁρμόζει, δῆλον ἐκ τῶν ἀναγραφέντων ὡς ὑπὸ τοῦ σωτῆρος πρὸς αὐτοὺς εἰρημένων, ἐν οἷς ἔλεγεν αὐτοῖς > μηδὲ δύο χιτῶνας εἰς ὁδὸν x <, ἀλλ᾿ ὅρα, εἰ τὰ εἰρημένα περὶ ἐνδύματος ἐν τῷ λόγῳ τῷ Περὶ τῆς γυμνότητος δύνασαι παραλαβεῖν εἰς τό· ὁ ἔχων δύο χιτῶνας μεταδότω τῷ μὴ ἔχοντι < Ἐρχόμενος δὲ καὶ ἐπὶ βαθύτερον λέγω· θέλει γὰρ ἡμᾶς μὴ δύο χιτῶνας ἔχειν καὶ ἐνδεδύσθαι, πῆ μέν τὸν παλαιόν, πῆ δὲ τὸν νέον, ἀλλ᾿ ἐκδύσασθαι μὲν τὸν ἕτερον, τὸν δὲ ἕτερον ἔχειν.

10f. Matth. 10, 10 Pdar. 16ff. gr., 18ff. lat. vgl. Luk. 16, 13 17f.lat. vgl. Matth. 6, 24 17ff. gr., 20 ff. lat. vgl. Kol. 3, 9. 10 23 Kol. 3 9. 10 1 habet > B et—2 — habet >E 5 apostol. + convenit C congiuit > C 6 ut > A unam > C 7 tribuat] det C pop. conv. e 12 itaque] namque C quo] quod C 14 alteri C, alteram E 15 alia . . . sonant E 17 debemus] habemus De 18 ~ serv. dom. CDe 19 ~ timic. hab. AC 23 spoHemus B 152, 1 Γενόμ. — 153,9 b*V 152, 14 Ἔρχ. — 20 ἔχειν (zw. 153, 11 u. λ 1 γενόμ. — 2 εἰ > dCS 2 ἐζήτουν B] ἐπῄτουν β αὕτη] αὐτὴ bV + δὲ 3 ὅσον] ἅσα S, + μὲν dC τῶν ῥητῶν β ῥητῷ + οὐ dC τῷ > 4 ἁρμόζει ὄχλῳ B1 4 ἁρμόζει + ἀλλὰ τοῖς ἀποστόλοις dCS ὁ ἕχων — 6 ἁρμ. > dCS 7 ἀναγραφόντων bdC 8 εἰρημένων V] εἰρημένον 11 τῷ2] τοῦ C 13 εἰς — 14 ἔχοντι > C 14 Ἐρχ. — 15 λέγω > 15 καὶ > m ἐπὶ + τὸ km 16 θέλει] ὅτι λ γὰρ > τι ὁ λόγος λ μὴ] ὡς, μηδὲ C (nach ὡς ist lat. 17 non — 18 sic zu änzen) ganzen) 18 τὸν (2mal) λ] τὸ b 19 τὸν (2mal) λ] τὸ b 19/20 ~ ἔτερον δὲ kλ

mentum. Quisnam est ille, qui ne unum quidem super carnem suam indumentum habet, qui nudus est, qui omnino nuUa veste coopertus ? Neque vero hoc dico, quo non praecipiatur hberahtas et in pauperes misericordia et hyperbolica clementia, ut etiam nudos altera tunica protegamus. Sed oc aio, quod et profundiorem locus iste recipiat intellectum et oporteat nos dare ei tunicam, qui omnino non habeat. Quis est ergo iste, qui tunicam non habet ? Nempe ille, qui penitus Deum non habet. Debemus igitur exuere nos et ei dare, qui nudus est. Ahus habet Deum, aliuss omnino non habet, contraria videhcet fortitudo. Et quomodo scriptum est, ut > in profundo maris praecipitemus delicta nostra <, sic projici oportet a nobis vitia atque peccata et jacere super eum, qui eorum nobis

Ἅμα δὲ ἐζήτουν τό· μεταδότω τῷ μὴ ἔχοντι <. Τις δέ ἐστιν ὁ μη <δὲ ἓν > ἔνδυμα ἔχων περὶ τὸν χρῶτα καὶ μὴ ἐσκεπασμένος μένος ὥστε αὐτῷ μεταδιδόναι; — οὐ τοῦτο λέγω, ὅτι οὐ δύναται καὶ καθ’ υπερβολὴν τοῦτο προτρεπτικὸν εἶναι πρὸς τὸ δεῖν ἐνδύειν τοὺς πένητας καὶ μὴ ἀμελεῖν τῆς ἐντολῆς, ἀλλ᾿ ὅτι δύναται καὶ οὕτως εἰρῆσθαι μυστικώτερον·

[ἀλλ᾿] ἢ ὁ διάβολος ὁ μηδὲν ἔχων ἀγαθόν, ὁ τὸν θεὸν μὴ ἔχων. < Καὶ ὥσπερ γέγραπται, > ὅτι δεῖ ἡμᾶς ἀποδυσαμένους ὥσπερ εἰς τὰ βάθη τῆς θαλάσσης καταποντίσαι τὰς ἁμαρτίας <, <οὕτως > δεῖ ἐπιῤῥίπτειν τὰς ἁμαρτίας <αὐτῷ > ὡς αἰτίῳ 19 ff. Mich. 7, 19 2 ne] nec BE 2/3 ~ indum. sup. carn. siiam. e 3 indum.] vestimentun C qui] Quis C 5 coopertus + est B, cooperitur? C hoc dico > > Β 6 quo] quod C 7 hjrperbol. clementia] clementiam B (hii perpoHca clementia E) 8 ut] et C, ut et E 9 tega- mus C 10 aio] agi B (agio E) 11 respiciat De 12 nos > ~ ei dare De 12 habebat De, habet C 13 ~ ergo est B ~ ergo isto est A qui + omnino C 14 igitvir] ergo C ~ nos exuere C 15 Alius + enim A 17 fortitudo] servitute C 17/18 quomodo] quoniam C 18/19 profundum A 20/21 ~ a nobis oportet Alr 153, 5 οὐ— 11 + 152, 14 Ἔρχ. — 20 ἔχειν + 153, 17 — 154, 6 λ 1 ἐζήτουν] ζητητέον καὶ C 2 ἔχοντι + τί δηλοῖ C 3 μη <δὲ ἕν > Kr.] μὴ bCV 4/5 ἐσκεπ. C] εὐσκεπ. V, εὐσκεπασμένον b 5 μεταδιδόναι + 17 ’] etc. C 5/6 οὐ τοῦτο λέγω bV] τοῦτο δὲ λέγω οὐχ C 5 οὐ — 6 οὐ x > λ 6 λέγων V καὶ] μὲν kmλ, μὲν καὶ K3, > C λ ἀμελεῖν] μέλλειν C ἐντολ. + 152, 14 Ἐρχ. — 20 ἔχειν λ 10 ἀλλ᾿ 11 μυστικ. x > λ ὄτι]καὶ ὅτι km λ 17 [ἀλλ᾿] — ἔχων u. 22 <οὕτως > — p. 154 ἁμαρτάνειν] anschl. an 22 ἁμαρτίας: καὶ τῷ αἰτίῳ γενομένῳ τῶν ἁμαρτημάτων ἐπιῤῥῖψαι αὐτά, τῷ μὴ ἔχοντι θεόν, τοῦτ᾿ ἔστι τῷ διαβόλῳ λ 18 <Καὶ > — 22 ἀμαρτίας > C 18 <Καὶ—19 > > kmλ 21 τῆς θαλάσσης > Κ2 λ ᾦ (anschl. an ἔχων) C 23 <αὐτῷ > > C 23/p. 154, 1 αἰτίου γενομένου C causa exstitit. > Et qui habet < inquit, > cibum, similiter faciat <. Qui habet cibos, tribuat non habenti, ut non solum ei vestimentum, sed etiam id, quod possit comedere, largiatur. > Venerunt autem et publicani baptizari ab eo < Hoc et juxta simphcem intellegentiam doceat pubhcanos > nihil amplius < quaerere, quam in lege praeceptum est; qui enim plus exegerint, non fToannis mandatum praevaricantur, sed Spiritus sancti, qui locutus est in Joanne. Nescio autem, utrum et secundum ἀναγωγὴν aliud quiddam excellentius sermo significet, et an debeamus in tah auditorio res tam mysticas prodere, maxime inter eos, qui scripturarum medullas non introspiciunt, sed tantum superficie delectantur. Periculosum quidem est, sed tamen strictim breviterque tangendum. Cum exierimus e saeculo et haec vita nostra fuerit commutata, erunt quidam in finibus mundi γενομένῳ ἡμῖν τοῦ ἁμαρτάνειν. Τό αὐτὸ καὶ ἐπὶ τῶν βρωμάτων· κατὰ μὲν τὸ πρόχειρον μεταδοτέον τῷ μὴ ἔχοντι τροφήν, κατὰ δὲ τὸ κρυπτόμενον τὰ φαῦλα τοῖς δαίμοσιν απορριπτεον

> Ἦλθον δὲ καὶ τελῶναι βαπτισθῆναι <. Τοῦτο τοὺς τελώνας πεισάτω > πλέον < τῆς διατάξεως τῆς κατὰ τοὺς τελώνας μὴ λαμβάνειν ἀπὸ τῶν τελωνουμένων· ὁ γὰρ τοῦτο παραβαίνων καὶ πλέον ὑπὲρ τὸ x < ἀπαιτῶν παραβαίνει ἐντολήν, οὐκ Ἰωάννου, ἀλλὰ τοῦ ἐν αὐτῷ ἁγίου πνευματος.

Οἶδα καὶ ἄλλους τελώνας, οἴ μετὰ τὴν ἐντεῦθεν ἡμῶν ἀπαλλαγὴν ἐπὶ τοῖς τέρμασι τοῦ κόσμου καθεζό- 25 ff. über δαιμόνια = τελῶνες in der profanen Literatur vgl. Wilh. Kroll in Rhein Museiun f. Philologie NF 50 (1895), 637 Anm. 1 2 inquit > C cibos C 3 id > C 6 largiamur ABE De 10 in > CD 13 mandat.] praeceptum C praevaricant D 14/15 ~ qui in lohanne loquutus est C 15 Nescio] Scio AE 16 et] ut BDe anagogen BC, anagogem A 18 auditorio] adiutorio An, auctorum defectu C 25 e] a De (ae E) 154, 7— 156, 5 KL λ 22 superficie] superfkie A 26 nostra > 23 quidem > 154, 7 — 15 mV τοῦ αὐτοῦ) 154, 25 — 155, 2 C 7 > Ἦλθον δὲ καὶ τελῶναι βαπτισθῆναι < nur Κ3 8 τελώνας + μὴ λ 9 Πλέον Kl. Kr.] πλὴν kLA διατ.] διαλέξεως Κ3 10 μὴ > τε λωνουμ.] τε λουμένων V λ 12 κοὶ — 13 ἀπαιτῶν > V 13 Κ3 οὐκ] οὐχὶ V 25 Οἶδα — 26 ἀπαλλ.] νόει δὲ καὶ τε λώνας τὰς ἀντικειμένας δυνάμεις αἵτινες C ἡμῶν > λ ἐπὶ ἐν Κ3 ἐπὶ — καθεζ. | καθέζονται ἐν τοις τερμ. τοῦ βίου ἡμῶν C sedentes, velut publicanorum offi- cio diligentissime perscrutantes, ne quid sui in nobis reperiant. Videtur mihi > princeps saeculi hujus < quasi publicanus esse, unde scriptum est de eo: > venit princeps mundi istius, et in me habet nihik, Ilhid quoque, quod in Apostolo legimus: > reddite omnibus debita ; cui tributum, tributum; cui vectigal, vectigal; cui honorem, honorem; nemini quid debeatis, nisi ut invicem diligtis <, sacrate intehegendum est. Quamobrem consideremus, quantis pericuhs subjaceamus, ne forte, cum non habuerimus, quod pro vectigah queamus reddere, ipsi trahamur ob debitum, ut solet apud saecuh quoque fieri vectigales, quando quis pro debito ipse rei pubhcae serviturus includitur. Quamplures e nobis ab istiusmodi publicanis tenendi sunt, quos Jacob iUe vir sanctus non magnopere formidabat nec verebatur, ut de pubhcanorum vectigahbus in eo ahquid reperiretur. Unde audacter ad pu- bhcanum ihum loquebatur Laban : μενοι οἱονεὶ τελωνοῦσι ἡμᾶς καὶ κατεχουσι, μη τι αυτων εν ημιν εστιν.

Διὸ γέγραπται· > ἔρχεται ὁ ἄρχων τοῦ κόσμου τούτου, καὶ ἐν ἐμοὶ εὑρήσει οὐδέν <.

Ποῖα οὖν μέλλομεν πράγματα ἔχειν ὐπ ἐκείνων των τελωνων των ἐρευνώντων τὰ πάντα, ὅταν τις αὐτὸς ὅλος λαμβάνηται ἀντὶ τέλους;

Ἀλλ᾿ οὐ τοιοῦτος ἦν Ἰακώβ· θαρρῶν γὰρ λέγει τῷ οἱονεὶ τελώνῃ Λα- 4f., 6ff. Joh. 14, 30 9ff. öm. 13, 7. 8 . 1 sedent. + sedentes et C 1/2 officio] officionim A, more C 2 dilligentissimi A 3 reper.] inveniant De 4/ .5 ~ huius saec. B 5 quasi] velut C Unde C 7 istius] huius AB 7/8 ~ nihil hab. BE hab. nihil] non habet quicqviam AC 12 quid] quicquam C 13 est > BCE quantis — subjac. > DE subjac.] subiciamur ne] nec B 14 quod] quid C 17 quoque > C 19 ipsi 20 QuamplOTes BD, Quam plvires AC, Complxires e 21 istismodi B 22 Quos AC ille > C 23 magno opere E formidavit 24 ut] cum B (ut de] Uncle E) 25 eoj se In reper.] requireretur B 26 Unde + et De 1 οἱονεὶ — ἡμᾶς > C ἡμᾶς > λ καὶ + ἐὰν εὔρωσί τινα τῶν αὐτοῖς προσηκόντων ὅ ἐστιν ἁμαρτίαν αὐτὸν C (echt ?) 2 μή — ἐστιν] ὅλον εἰς τὸ τιμωρηθῆναι Μ’ ὧν ἔπραξεν C 8 εὑρήσει] οὐκ ἔχει λ 16 Ποῖα Kr.] Οἶα KL λ > cognosce, si quid tuarum rerum est apud me <. SujDer quod agit testimonium scriptura dicens: < et non cognovit Laban apud Jacob quidquanK. Docet igitur Salvator noster et Spiritus sanctus, qui locutus est in prophetis, non solum homines, sed etiam angelos et virtutes invisibiles. Quid loquar de Salvatore ? Prophetae quoque ipsi et apostoh omne, quod resonant, non solum hominibus, sed et angelis praedicant. Quod ut scias verum, > x <, inquit, > caelum, et loquar < et: > in conspectu angelorum psallam tibi < et: > laudate Dominum, caeh caelorum, et aquae, quae super caelos sunt, laudent nomen Dimini < et: > laudent eum angeli <, et: > in omni loco potestatis ejus benedic, anima mea, Domino < Invenies pluribus in locis, et maxime in Psalmis, et ad angelos sermonem fieri, data homini potestate, ei tamen, qui Spiritum sanctum habet, ut et angelos alloquatur. E quibus unum exemplum ponam, ut sciamus angelos quoque humanis vocibus erudiri, Scriptum est in Apocalypsi Joannis: > Angelo Ephesiorum ecclesiae scribe: habeo ahquid contra te <. Etrursum: > Angelo ecclesiae Pergami scribe: habeo quidpiam contra te <. homo est, qui scribit angehs et ahquid praecipit. Ego non ambigo et in coetu nostro adesse angelos, non solum generaliter omni ecclesiae, sed etiam singillatim, de quibus Salvator ait: > angeli eorum semper vident faciem Patris mei, qui in caelis est <. Duplex hic adest ecclesia, una hominum, altera angelorum. Si quid juxta rationem et juxta scripturarum dicimus voluntatem, laetantur angeli et orant nobiscum. Et quia praesentes angeh sunt in ecclesia, in illa dumtaxat, quae meretur et Christi est, propterea orantibus βάν· > Ἐπίγνωθι, εἴ τι τῶν σῶν ἐστι παρ᾿ ἐμοί( . Καὶ μαρτυρεῖ γε ἡ γραφὴ περὶ τοῦ Ἱακὼρ λέγουσα· καὶ οὐκ ἐπέγων Λαβὰν παρὰ τῷ Ἰακὼβ οὐδέν <

1 f., 3 ff. Gen. 31, 32 10 f. Deut. 32, 1 11 f. Ps. 137 (138), 1 12f. Ps. 148,4.5 13 Ps. 148, 2 14 Ps. 102 (103), 22 19 f. Apok. 2, 1. 4 20 f. Apok. 2, 12. 14 24f. Matth. 18. 10 1 cogn. + inqviid C 2 quod agit] quo ait C agit > 3 testim. + ei dat A 4 recognovit A 5 igitur] ergo C 8 loquor A 9 quoque + et C apostoli + per A reson.] renovant C 10 vervun + esse B 11 et2 > r 14 ~ omni in BDE potest.] dominationis ejus > B (ad >B) Dominum 15 ~ in plurimis BDe ad ang.] ange. lorum B ad x > E 17 et > A 19 Johanni C 20/21 ~ eccles. BC 23 angel, + et A omnis B, omnes E 24 sigillatim A 25 adest] eadem C 27 dicemus E 29 in > A dumtaxat] scilicet 4 τῷ Ἰακὼρ] τῲ κακῶς L

feminis praecipitur, ut habeant x >super caput velamen propter angelos < Quosnam angelos ? Utique illos, qui assistunt sanctis et laetantur in ecclesia, quos quidem nos, quia peccatorum sordibus oculi nostri obliti sunt, non videmus, sed vident apostoli Jesu, ad quos loquitur: > Amen, amen dico vobis, videbitis caelum apertum et angelos Dei adscendentes et descendentes super filium hominis < Quod si haberem hanc gratiam, ut quomodo apostoU sic viderem et, sicut Paulus adspexit, intuerer, cernerem nunc multitudinem angelorum, quos videbat Helisaeus, et Giezi, qui cum eo steterat, non videbat. In metu erat Giezi, ne ab hostibus caperetur, solum Hehsaeum videns. Sed Hehsaeus ut propheta Domini deprecatur et dicit: > ο Domine, aperi oculos pueri istius, et videat, quoniam multo plures nobiscum sunt quam cum illis < Et statim ad preces sancti viri angelos, quos Giezi privis non videbat, intuitus est. Haec idcirco diximus, ut ostenderemus publicanos doceri a Joanne, non solum eos, qui rei publicae vectigalibus serviunt, sed etiam illos, qui veniebant ad paenitentiam et alii erant a corporahbus pubhcani, sicut et alii milites, qui egrediebantur ad baptismum paenitentiae. Venit enim non Joannes et prophetae tantum, sed etiam ipse Salvator et hominibus et angehs et virtutibus ceteris salutarem paenitentiam praedicare, ut > in nomine Jesu omne genu flectatur, caelestium, terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteatur, quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Partris < cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen.

1 f. 1 Kor. 11, 10 5ff. Joh. 1, 51 9 ff. vgl. 4 Kon. 6, 17 ff. 12 f. 4 Kon. 6, 17 22 ff. Phil. 2, 10. 11 1 ~ velam, super cap. De 2 Quosnam angelos ? x > De sanctis + et laetantur sanctis B 3 laetant.] sunt C nos > C 4 ~ obliti B obliniti D Sed C Jesu > C 5 quos + Jesus 6 Dei > AB 7 quomodo r 8 et] ut BCE 9 -- angel. mult. quos] quodr Helisaeus BCDmn] Elisaeus AElr Iezi B (immer) 10 erat + et BE ~ Giezi erat C 11 solus De Helisaeua BCDe Sed + et De prophetes DEe 12 et2] ut C 13 quoniam — x > C x > B] multi D 14 ~ prius Giezi CDe Giezi x > C 15 diximus x > ABCE > Ε ostend. + et BCDEe 16 Joaixne + et De ~ vectig. rei publ. C 17 iUos] eosC venieb.] erant C ~ ad paenit. venieb. A 18 a corpor.] corporales A publicanis BE 20 iDropheta De 20/21 ~ et angel. et hom. C 21 et — ceteris > C 22 > A flectant 22 caelest. + et BDEe 24 est1 > BE BE 24/25 et imper. > 25 Amen > E Explicit omeHa XXIII.

HOMILIA XXIV. De eo, quod scriptum est: > Ego quidem baptizo vos aqua < usque ad eum locum, ubi ait: > ipse vos baptizabit in Spiritu sancto et x <.

Joannem, qui minor erat Christo, suscepit populus, reputans et cogitans, > ne forte ipse esset Christus < ; eum vero, qui >major > illo venerat, non suscepit. Vis causam scire ? Cognosce : Joannis baptisma videbatur, Christi baptLsmus invLsibihs erat. > Ego enim <, inquit, > baptizo vos in aqua; qui autem post me venit, major me est, ipse vos baptizabit in Spiritu sancto et <. Quando baptizat Jesus > Spiritu sancto < et rursum, quando >igni < baptizat ? Numquid uno atque eodem tempore et > Spiritu et igni < baptizat, an vario atque diverso ? > Vos autem < ait, > baptizabimini Spiritu sancto non post multos hos dies <. Baptizati sunt apostoh post adscensionem ejus ad caelos > Spiritu sancto < quod autem > igni > fuerint baptizati, scriptura non memorat. Sed quomodo Joannes juxta Jordanem fhivium venientes ad baptismum praestolabatur, et ahos abigebat dicens > generatio viperarum > et rehqua, porro eos, qui confitebantur vitia sua atque peccata, suscipiebat, sic stabit in igneo fhimine Dominus Jesus Christus juxta > flammeam romphaeam > ut quicunque post exitum vitae hujus ad paradisum transire desiderat et purgatione indiget, hoc eum amne baptizet et ad cupita transmittat, eum vero, qui non habet signum pri- orum baptismatum, lavacro igneo non baptizet. Oportet enim prius ahquem baptizari > aqua et Spiritu < ut, cum ad igneum fluvium venerit, ostendat se et aquae et Spiritus lavacra servasse et tunc mereatur etiam ignis accipere baptismum in Christo Jesu: cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen.

2 –4 Luk. 3, 16 6 Liok. 3, 1.5 13f. Akt. L 5 18 Luk. 3, 7 20 f. Gen. 3, 24 25 Joh. 3. 5 1 Hom. 24 > in C, dafür 25 als 24 gezalilt usw. 2 de . . . A 3 ubi] in quo A Ipse — baptiz. > BE ~ bapt. vos in > CDe 4 igne ACDe 5 Johannem B erat] est r 6 ~ cogitans nach Christus BE 8 baptizma2 A invisibile A 9 in > me > r 10 in > CDe igne AClmn 11 igni nur B — 13 diverso? > B 12 et1 > CDe igni nur Dr 13autem ait > De ~ sancto Spiritu E 15 igni nur Br ~ baptiz. fuer. 19 sua > De 20 Christus > De 20/21 rumpheam D, 21 quemcumque De hujus] istius BE hujus + qui e 22 amne] lavamine AB, lavamen E 25 aqua > E 25/26 pervenerit 26 et1 > A 28 Explicit omelia XXIIII.

Οὐκ ἄκαιρον παραθέσθαι καὶ τὰς τῶν λοιπῶν εὐαγγελιστῶν περὶ τούτου λέξεις καὶ συγκρῖναι τῇ προκειμένῃ. Ματθαῖος μὲν οὖν· οὖν· οὐκ εἰμὶ ἱκανὸς τὰ ὑποδήματα <, φησίν, ὁ δέ Μᾶρκος· > οὗ οὐκ εἰμὶ ἱκανὸς κύψας λῦσαι τὸν ἱμάντα τῶν ὑποδημάτων αὐτοῦ < ὁ δὲ δὲ Ἰωάννης· > οὗ οὐκ εἰμὶ ἄξιος, ἔνα λύσω αὐτοῦ τὸν ἱμάντα τοῦ ὑποδήματος <. Ἴδωμεν οὖν ἑκάστης τῶν λέξεων τὸν νοῦν καὶ τὰς διαφορὰς αὐτῶν καὶ πρῶτον τῆς παρὰ Ματθαίῳ, ὃς καὶ πρῶτος τῶν λοιπῶν παραδέδοται τὸ εὐαγγέλιον ἐκδεδωκέναι τοῖς ἐκ περιτομῆς πιστεύσασι· τοσοῦτον, φησίν, ἐστὶν ἐμοῦ ἰσχυρότερος ὁ μετ᾿ ἐμὲ ἐρχόμενος, ὡς μηδὲ τὰ τῆς περιβολῆς τῶν περὶ αὐτῷ δυνάμεων ἐσχάτων, οὐχὶ γυμνῶν ἐκκειμένων, ὥστε καὶ τοὺς τυχόντας νοεῖν αὐτὰ δύνασθαι, ἱκανόν με τυγχάνειν βαστάσαι, μηδὲ ταῦτα ὑπομένοντα φέρειν· εἰ δὲ ἐγὼ ὁ ὑπὸ τοῦ κυρίου μαρτυρηθείς, ὡς ἄρα μείζων ἐν γεννητοῖς γυναικῶν < οὐδεὶς ἐμοῦ τυγχάνει, οὐδὲ τὰ ὑποδήματα βαστάσαι ἱκανός εἰμι, τί λεκτέον περὶ τῶν ἐνδυμάτων αὐτοῦ; Τίς τοιοῦτος, ἃς ὁλόκληρον αὐτοῦ τὸ ἱμάτιον τηρῆσαι δυνήσεται; τίς, ὂς νοήσει > τὸν ἐκ τῦν ἄνωθεν χιτῶνα ἄραφον δὰ τὸ δι ὅλου ὑφαντὸν( τυγχάνειν καταλαβεῖν, ὃν ἔχει λόγον; Ἔτερον μέν οὖν τό· βαστάζειν τὰ δήματα <, δηλονότι ἤδη λελυμένα απὸ τῶν τοῦ ὑποδεδεμένου ποδῶν, τὸ παρὰ τῷ Ματθαίῳ, ἕτερον δέ τό· κύψαντα λῦσαι τὸν ἱμάντα τῶν ὑποδημάτων < τὸ παρὰ Μάρκῳ· καὶ ἀκόλουθον, μηδενὸς συαλλομένου τῶν εὐαγγελιστῶν μηδὲ ψευδομένου, ἀμφότερα κατὰ διαφόρους καιροὺς εἰρηκέναι τὸν βαπτιστὴν καθ’ ἕτερον καὶ ἕτερον κινούμενον νοῦν. Μέγα μὲν οὖν τὸ βαστάσαι τὰ Ἰησοῦ ὑποδήματα, μέγα δέ καὶ τὸ ἐπὶ τὰ σωματικὰ αὐτοῦ κάτω που γινόμενα κύψαντα, ὑπέρ τοῦ τὴν εἰκόνα τῶν ἄνω κάτω θεάσασθαι, λῦσαι ἕκαστον τῶν περὶ τοῦ μυστηρίου τῆς ἐνδωματώσεως ἀσφῶν, οἰονεὶ τὸν ἱμάντα τῶν ὑποδημάτων τυγχάνοντα — εἷς γὰρ ὁ τῆς ἀσαφείας δεσμός, ὥσπερ καὶ μία ἡ τῆς γνώσε- ως καλείς — ἅτινα οὐδ’ ὁ > μείζων ἐν γεννητοῖς γυναικῶν < καθ’ αὑτὸν ἱκανὸς λῦσαι ἢ ἀνοῖξαι, τοῦ δήσαντος καὶ κλείσαντος μόνου δωρουμένου, οἶς βούλεται, τὸ λῦσαι καὶ ἀνοῖξαι τὸν οἷον ὁμάντα τῶν ὑποδημάτων καὶ τὰ κεκλεισμένα. Μηδὲ τὸν περὶ τῶν ὑποδημάτων μυστικὸν λόγον παρέλθωμεν. Οἶμαι τοίνυν τὴν μὲν ἐνανθρώπησιν, ὅτε > σάρκα καὶ ὀστέα < ἀναλαμβάνει ὁ τοῦ θεοῦ υἱός, τὸ ἕτερον εἶναι τῶν ὑποδημάτων, τὴν δὲ εἰς ᾅδου κατάβασιν, ὅστις ποτέ ἐστιν ὁ ᾅδης, καὶ τὴν εἰς τὴν φυλακὴν μετὰ πνεύματος πορείαν τὸ λοιπόν, περὶ ἧς εἰς ᾅδου καταβάσε- 2f. Matth. 3, 11 3f. Mark. 1,7 5 Joh. 1, 27 13 Lxak. 7, 28 16f. Joh. 19, 23 28 Luk. 7, 28 32 Luk. 24, 39 34 f. vgl. 1 Petr. 3, 19 159, 1 —160, 15 W* [Exzerpt aus dem Joh. Kom. VI, 31/32 u. 34/35 (S. 140 31 —142, 17 u. 143, 23 —144, 35 Preuschen)] 4 ὁ — 5 > Joh. Komm. 9/10 τὸ . . . ἔσχατον konj. Kr. 10 αὐτὸν Joh. Komm. 25 τῶν > Joh. ως εἴρηται τό. > οὐκ ἐγκαταλείψεις τὴν ψυχήν μου εἰς ᾅδην <. . Ὁ τοίνυν κατ' ἀξίαν ἀμφοτέρων τῶν ἐπιδημιῶν τοὺς λόγους παραστῆσαι δυνάμενος τὸν ἱμάντα λύειν τῶν Ἰησοῦ ἱκανός ἐστιν ὑποδημάτων, καὶ αὐτὸς τῷ νῷ κύπτων καὶ συγκαταβαίνων τῷ καταβεβηκότι εἰς ᾅδην, καὶ ἀπὸ οὐρανοῦ καὶ τῶν περὶ τῆς θεότητος Χριστοῦ μυστηρίων καταβαίνων ἐπὶ τὴν ἀναγκαίως γεγενημένην παρ' ἡμῖν αὐτοῦ ἐπιδημίαν, ὅτε τόν ἄνθρωπον ὑπεδήσατο· ὁ δὲ τὸν ἄνθρωπον ὑποδησάμενος καὶ τὸν νεκρὸν ὑπεδήσατο· > εἰς τοῦτο γὰρ Ἰησοῦς ἀπέθανε καὶ ἀνέστη, ἵνα καὶ νεκρῶν καὶ ζώντων κυριεύσῃ <. . Τίς οὖν ἄρα < ἱκανὸς κύψας λῦσαι τὸν x < τῶν τοιούτων ὑποδημάτων καὶ λύσας μὴ ἐᾶσαι, ἀλλὰ κατὰ δευτέραν ἱκανότητα ἀναλαβεῖν αὐτὰ καὶ >βαστάσαι > διὰ τοῦ ἐν τῇ μνήμη περιφέρειν τὰ νενοημένα; Μὴ ἀνεξέτστον δὲ ἐάσθω τὸ χωρὶς τοῦ x < ὁμοίως παρὰ τῷ Λουκᾷ καὶ Ἰωάννῃ εἰρημένον· καὶ τάχα ἐνδέχεται μὲν κύψαντα λύσαι, δυνατὸν δὲ καὶ τὸ ἀνάστημα τοῦ ἀπὸ τοῦ λόγου ἐπάρματος φυλάττοντα εὑρεῖν τὴν λύσιν τῶν ἐν τῷ ζητεῖσθαι δεδεμένων ὑποδημάτων, ἵνα ταῦτά τις λύσας τὸν χωρὶς τῶν ὑποδημάτων ἴδη λόγον γυμνὸν τῶν ὑποδεεστέρων καθ' ἑαυτόν, υἱὸν τοῦ θεοῦ.

HOMILIA XXV.De suspicione, quam habebat populus de Joaime, x > forte ipse esset Christus <.

Habet periculum et dilectio, si modum transeat. Debet enim, qui aliquem diligit, naturam et causas considerare diligendi et non eum plus diligere, quam meretur. Nam si mensuram caritatis modumque transcenderit, et qui diligit et qui diligitur in peccato erunt. Quod ut manifestius fiat, ponamus exemplum. Joannem populus mirabatur et diligebat eum, et revera erat dignum miraculum, ut plus ei quam ceteris hominibus deferretur, qui aUter quam cuncti mortales vixerat. Xos omnes non sumus simphci contenti cibo, sed varietate delectamur escarum, imum nobis ad potandum vmum non sufficit, varii gustus vina mercamur ; Joannes vero semper > locustis < semper vescebatur > melle silvestri < et contentus erat simphci et tenui cibo, ne corpus iUius crassioribus pulmentis puiguesceret et exquisitis da- 1 Ps. 15 (16), 10; Akt. 2, 27 8 f. Rom. 14, 9 19 —20 Luk. 3, 1.5 30 f. vgl. Matth. 2, 4 18 IncipitXXV. de . . . AC (XXIV. C) 21 Habet + quandoqueC ~ transeat eatmodumB 22 diligit + etC naturasDe causamC diligendi] di- lectiCDe 2.3mensur.]modumC > A modumque miraculo CDe 27homin.]mortalibusC qui]quiaDe 28 Now omnes non]NonomnesDe 29adpotand. > potand. > C > r suff. + sedAB 30 variaC mercatur C 31 ~ tenui et simpl. A 32ne]necB pulmentis] cibisA 2 ἐπιδμα. τῶν W 3 τῶν] τοῦ W 12 κύψαι W pibus gravaretur. Hujuscemodi quippe naturae corpora nostra sunt, ut escis superfluis aggraventur et, cum corpus fuerit aggravatum, anima quoqu oneretur, quae per totum diffusa corpus passionibus illius subjacet. Quamobrem recte praecipitur eis, qui observare possunt: sunt: >Bonum est non manducare carnem neque bibere vinum, neque in quo frater tuus scandalizatur <. Erat igitur Joannis vita mirabilis et multum ab aliorum hominum conversatione diversa. Non habebat sacculum, non famulum, non saltem vile tugurium. Morabatur in deserto, non solum usque > da diem ostensionis suae ad Israhek, verum et eo tempore, quo paenitentiam populo praedicabat, erat in solitudine Judaeae et aqua simpUci irrigabatur, ut et in potu esset diversus a ceteris. Nos qui versamur in urbibus, qui in medio populorum sumus, vestes quaerimus lautiores et cibos et habita- cula; ille vero, qui in eremo morabatur, videte quah vestimento indutus fuerit : > de pihs camelorum > sibi tunicam fecerat et > zona pellicea < cingebatur. Omnia ergo in iUo nova erant, et propter dissi- mUitudinem vitae universi, qui videbant, admirabantur eum et mirantes studiosissime colebant super omnia, quod paenitentes > in remissionem peccatorum < baptizabat. Quas ob causas dUigebant quidem eum justissime, sed non servabant in caritate modum: cogitabant enim, > nr ne forte ipse esset Christus < Quam inordinatam et caritatem cavens apostolus Paulus de semetipso loquebatur: > Timeo autem, ne quis de me cogitet supra id, quod videt aut audit ex me; et ne magnitudo revelationum extoUat me < et cetera. Quod metuens, ne etiam ipse incurrat, nolebat omnia de se indicare, quae noverat, ne quis de eo plus arbitraretur esse, quam 5 f Rom. 14, 21 15 f. Matth. 3, 4 23 f 2 Kor. 12, 6. 7 1 Huiusmodi quippe natura r 3 honeretur C corpus > ; C 4 C praecip. > A 4/5 possint C 5 est > B 6 scandalizetur De Johannis ABCE Joannes vitae De 7 conversationis D diversus e, diversae D 9 ostensione B ~ ostens. suae diem A 10 populorum C praedic.] docebat C 11 solitud.] deserto A Judaeae > B] Judae E et1 > AE et 2] unum 12 diversis versamus C ISpopuliB siimus + et ADEe latiores C 13/14 habitac.] habilia De 14 vestimentum B 15 fuerit] est C tunic.] vestimentum C 16 illo] eo C nova erant] noverant Dmn erunt E 17 ammirab. AD eum > C 18 omnia + eo A paenit.] petentes 19 remissione C ~ peccat. remiss. ABE 20 quidem] eimi r observabant B 23 de > B ~ cogitet de me C super] supra + id De quod] quam ABE videt + in me De 24 magnitudine B magn. — me] magnitudinem revelationem et cetera E ~ revel. magn. A extollat me > B 25 ne] nec ABE ne etiam incurreret metuens C incurrat] in corpore ABE nolebat] volebat AB 26 indicare] judicare mr norat CD de > e arbitretur cerneret, et mensuram honoris excedens diceret, quod dictum fuerat de Joanne, quia > ipse esset Christus < Quod quidem nonnuUi etiam de Dositheo Samaritanorum haeresiarchadixerunt, alii vero etiam de Juda Gahlaeo. Denique in tantam quidam dilectionis audaciam proruperunt, ut nova quaedam et inaudita super Paulo monstra confingerent. Ahi enim aiunt hoc, quodscriptum est > sedere a dextris Salvatoris et sinistris <, de Paulo et de Marcione dici, quod Paulus sedeat sedeat >a dextris <, Marcion sedeat > a sinistris < Porro alii, legentes : > mittam vobis advocatum, Spiritum veritatis <, nolunt intellegere tertiam personam a Patre et Fiho <diversam > et divinam subhmemque naturam, sed apostolum Paulum. Nonne tibi hi omnes videntur plus amasse, quam expedit, et dum virtutem uniuscujusque mirantur, dilectionis perdidisse mensuram ? Quod quidem et nos in ecclesia patimur ; plerique enim, dum plus nos dihgunt, quam meremur, haec jactitant et loquuntur sermones nostros doctrinamque laudantes, quae conscientia nostra non recipit. Ahi vero tractatus nostros calumniantes ea sentire nos criminantur, quae nunquam sensisse nos novimus. Sed neque hi, qui plus dihgunt, neque illi, qui oderunt, veritatis regulam tenent, et alii per dilectionem, alii per odium mentiuntur. Unde oportet caritati quoque frena imponere et tantum ei va- gandi permittere hbertatem, quantum in praerupta non corruat. Scriptum est in Ecclesiaste: > ne sis justus multum neque amphora te cogites, ne forte obstupescas <. Quod exemplum sequens possum simile quid dicere, ne dihgas hominem > ex toto corde tuo et ex tota anima tua et ex tota virtute tua <, ne ames angelum > ex toto corde, 3 zu Dositheus vgl. Comm. in Joh. XIII, 27 (S. 251, 15 ff. Preuschen); Hamack, Gesch. d. altchr. Lit. I, lolf. ; zu Jvidas vgl. Akt. 5, 37; Joseph. Antiqu. 18, 1, 1 —6; Bell. jud. 2, 8, 1 6 ff vgl. Matth. 20, 21 8 f Joh. 14,16.17 22 f. Pred. Sal. 7, 17 (16) 2 quia] ne forte C etiam > C etiam — 3 Samar.] etiam de eo B 3 Dositheo] eo ABE, Dositeo C Samaritarum De heresiarche ABE. heresiarcho D, heresiarce C 3 alii] illi E etiam > 4 quidem D audaciam + usque C 5 uti BE monstrata D, mostra C 6 aiimt] dicuntB SalvatoremA, SalvatoriB. SalvatoreE, -fdiciB 7 et 1 + aBC > DE de2 >ACE MartioneC dictumB sedeat >ABE] sedet r ~ a dextris sedeat C 8 Marcio Dmn, Martion C sedeat > C 8/9 x > C 10 <diversam > konj. 11 hi > De] De] isti A omnes] A (~ hom. isti A, ~ hom. hii C) amare A 13 et nos > De ~ ecclesia et nos C 14 nos > r ~ nos plus B jactant De 16 nostr.] obtrectatores nos B 17 ~ nos sentire C ~ nos sensisse A 18 hii C qui oderunt] quod erunt E metixmtur A 20 quoque > 21 tantam BE 22 est + et BE > obtupescas D 24 ABE ex1 —et > De et — 25 tua1 >C 25 ex 2] et B, de ADEe + tuo BC ex tota anima, ex tota virtute < sed praeceptum hoc juxta eloquium Salvatoris soli serva Deo. > Diliges < enim, inquit, > Dominum Deum tuum ex toto corde tuo et ex tota anima tua et ex tota virtute tua <. Respondeat mihi ahquis et dicat: Salvator praecepit: > Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo et ex tota anima tua et ex tota virtute tua, et proximum tuum tanquam te ipsum <. Volo diligere et Christum: doce ergo me, quomodo eum chhgam. Si enim dilexero eum > ex toto corde meo et ex tota anima mea et ex tota virtute mea > contra praeceptum facio, ut alterum absque uno Deo dihgam. Sin autem minus eum dilexero quam omnipotentem Patrem, timeo, ne in > primogenitum universae creaturae < impius et profanus inveniar. Doce me et ostende rationem, quomodo inter utrumque medius incedens dihgere debeam Christum. Vis scire, qua caritate Christus dihgendus sit ? Breviter ausculta ! Dihge Dominum Deum tuum in Christo nec te putes diversam habere posse in Patre et Fiho caritatem. Simul dihge Deum et Christum; dihge Patrem in Fiho, Fihum in Patre > ex toto corde et ex tota anima et ex tota virtute <. Quod si ahquis sciscitatur et dicit: hoc, quod asseris, de scripturis proba, audiat apostolum Paulum, qui habebat rationabilem caritatem, loquentem: > Certus enim sum, quia neque mors, neque vita, neque angeh, neque potestates, nec praesentia, nec futura, nec fortitudo, nec altitudo, nec profundum, neque aha creatura poterit nos separare a caritate Dei, quae est in Christo Jesu Domino et Salvatore nostro <: cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen.

1 ff. Luk. 10, 27 10 KoL 1, 15 19 ff. Rom. 8, 38. 39 1 ex 1] B, de ADEe anima + tuaBC ex 2] et ex B, de ADEe virtute + tua BC hoc > De ~ ’hoc praeceptum E 2 Salv. + id enim > C 4 Respond. — fi tua > C Respondet A aliquis dicet A praecipit AE 7 et > De ~ diligam emn B 9 > BDEe unum Deum E 10 Sin] Si C 11 creatiu-ae] terrae C impius et > C C 12 Doce + ergo B 13 ~ inced. med. A 11 absculta obscultac D DiHges De 15 nec > De] ne A te > CDe haberi C 16 diligite 1 C Deum et] eum et B, Dominum De ~ Chri- stum et Deum A Diligite 2 C 16/17 in FiHo] et BE, et FiHum A 17 Patre + Patrem in Filio A corde + vestro C et 1. 2 > A 18 + tua ABE 19 scriptura C 19/20 rationalem B 20 loqu.] dicentem C 21 angeius C potestas C nec 2] neque B 22 nec altit. > neque] nec e ~ creatura aHa C 23 nos > E] me B Jesu > et > CDe 24 Salvat. > C est + honor A 25 Explicit AC (XXIIII. C)

HOMILIA XXVI.De eo, quod scriptum est: > cujus ventilabrum in manu ejus, et mundabit aream suamc, usque ad eum locum, ubi ait: > et congrtegabit triticum in horreum suum <.

> Spiritus Deus est, et qui adorant eum, in spiritu et veritate oportet adorare <. Deus quoque noster > ignis consumens est <. Dupliciter igitur appellatur Deus: et > spiritus < et > ignis <: justis spiritus, ignis peccatoribus. Sed et angeli spiritus ignisque dicuntur: x >qui facit <, inquit, > angelos suos spiritus et ministros suos ignem urentem <; angeli sanctis quibusque sunt spiritus, his vero, qui merentur supplicia, ignem et incendium subministrant. Juxta quem sensum et Dominus noster atque Salvator, cum sit >spiritus <, > ignem venit mittere super terram < ; > spiritus < secundum illud, quod scribitur: > cum autem conversus fueris ad Dominum, auferetur velamen <, et : > Dominus spiritus est < . >Ignem <autem > venit mittere < non caelum, sed > super terram <, ut ipse demonstrat dicens: > ignem veni mittere super terram, et quem volo ut jam ardeat <. Si enim > conversus fueris ad Dominum <, qui est >spiritus < Christus tibi > spiritus < erit et non x >venti ignem mittere super x < Quod si non converteris ad eum, sed habes terram et fructus ejus, x >ignem venit mittere super terram < tuam. Huic quid simile etiam de Deo scriptum est: > ignis accensus est furoris mei <, non usque ad caelum, sed > usque ad infernum deorsum <, et > devorabit < non caelum, sed > ter- 2— 4 4 Luk. 3, 17 5 f. Joh. 4, 24 6 Deut. 4, 24 8 f. Ps. 103 (104), 4 Hebr. 1, 7 12 f. Luk. 12, 49 14.17 2 Kor. 3, 16 15 Joh. 4, 24; 2 Kor; 3,17 16 f. 20 f. Luk. 12, 49 22 ff. Deut. 32, 22 1 Incipit XXVI. de . . . AC (XXV. C) 2 ejus > r 3 et — suam > 4 trit. + suum BCE orreum C suum > BCDEe 5 Spiritus — Christus (D: XPS) est Deus ABDe, Spiritus Dei E et 1 > E adorat 6 quoquej enim C 7 igitur > CDe et 1] > A spir. + et B + dum De angelici A ignisque] ignis quidem A 9 inquit > 10 sancti ABE 11 supplicia] addictum D, addicunt e incenditma] incendia C, in edium(?) D, fervorem e ministrant BE 12 Dominxis] Deus ABDe x >BE 13 super] in BC illud] David C Quod C + autem C 14 autem > C Domimmi] Deum B 17 super] in quem] quam E, quid De volo + nisi De jam] etiam C 18 Domin.] Deum C 19 ~ mittere ignem A 20 eimi] Deum r fructum mn 21 tuam > C 22 mei] eins De caelum + sm-sum e 23 et — noii devorabit E devor.] ardebit A non > ram et germina ejus <. Quorsum ista memoravi ? Quia et baptismus, quo baptizat Jesus, > in Spiritu sancto sancto < est > et igni <. eorum, quae nuper locutus sum, nec me praeteriit explanatio superior, sed volo et novum aliquid inferre. Si sanctus fueris, Spiritu sancto baptizaberis , si peccator, in ignem mergeris ; et unum atque idem baptisma indignis et peccatoribus in condemnationem ignemque vertetur, his vero, qui sancti sunt et tota fide ad Dominum convertuntur, Spiritussancti gratia salusque tribuenda est. Is ergo, qui > Spiritu sancto et igni < dicitur baptizare, habet > ventilabrum in manu sua et mundabit aream suam ; et congregabit triticum suum in horreum, paleas autem comburet igni inexstinguibil i < Volo invenire rationem, quare Dominus noster habeat > ventilabrum <, et quo flante vento ΙΙ Αὐτὸς ὑμᾶς βαπτίσ ει <. Θεοπρεπὲς ἀξίωμα μεμαρτύρηκε τῷ Χριστῷ· τίς γὰρ ὁ >εἰς εἰς ἅγιον πενῦμα < βαπτίζων τοὺς ἀνθρώπους, τις δὲ ὁ τοὺς ἀπειθήσαντας τῷ εὐαγγελίῳ βαπτίσων ὡς κριτὴς > τῷ πυρὶ < τῆς γεέννης; Ἆραοὐχ ὡς θεὸς ὁ Χριστός; ΙΙ Ἐὰν ἅγιος ἦς, βαπτίζῃ > τῷ ἁγίῳ δὲ ἁμαρτωλὸς ἦς, βαπτίζῃ τούτῳ >τῷ πυρί <· τὸ γὰρ αὐτὸ βάπτισμα τοῖς μὲν ἀναξίοις καὶ κακοῖς βαπτιζομένοις εἰς >πῦρ < καὶ εἰς κρίμα γίνεται, τοῖς δὲ καλῶς καὶ ἐπὶ σωτηρίᾳ καταβαίνουσιν εἰς > πνεῦμα ἅγιον < καὶ σωτηρίαν γίνεται. Οὗτος δὲ ὁ βαπτιστὴς > ἐν πνεύματι ἁγίῶ καὶ x > λέγεται > πτύον ἔχειν ἐν τῇ χειρὶ καὶ διακαθαίρειν τὴν ἅλωνα, καὶ τὸν μὲν σῖτον εἰς τὴν ἀποθήκην συνάγειν, τὸ δέ ἄχυρου κατακαίειν πυρὶ ἀσβέστῳ <. Καὶ βούλομαι ἰδεῖν, τινα τρόπον ὁ κύριός μου Ἰησοῦς > πτύον <, καὶ τίνος ἀνέμου πνέοντος, καὶ ταῦτα σφοδροῦ — ἐν γὰρ νηνεμίᾳ ἄχρησ- 3 f. Lxik. 3, 16 5 vgl. Hom. XXIV (p. 158) 1 germ.] genimina C Quorsum] Quo sursum E 2 et > 2/3 baptismtim ACE 3 quo] quod BC 4 est > B igne 5 eorum] eorumque B 6 me > De praeterit CDe 7 ~ et novum A 10 igne BCE 11 indignis et] indigni consequimtur et digni C et] Sed C, atque A 13 convertetur C, vertitvu- ABE 14 sint E 14/15 Dom.] Deum C 16 salusque > C 17 vero AC in > CDe igne ABDEe 21 suima > A 22 24 quare + enim E habet ABE 25 et] eo (aus et corr.) D quo C] cur A, quod De, qui E, quae B + sint paleae quae B flante] blando De 165, 2–16 γίνεται W (anschl. an p. 160, 15) 165, 8 Ἐὰν– 11 Y τοῦ αὐτοῦ) 165, 8 Ἐὰν–166, 19 V 165, 16 Οὗτος– 166, 19 W 165, –166, 19 κ λ 9 βαπτίζει V 10 ἦς > W τούτῳ > W 11 πυρί + οἶμαι ἀνταποδόσεως Y 12 καὶ κακοῖς βαπτιζ. > W 13 εἰς πῦρ ἐν πυρὶ 16 Οὗτος — 17 πυρὶ > W 18 λέγεται + κοὶ W πτύον + ὁ Χριστὸς καὶ — 21 ἀσβέστῳ > W 22 Καὶ > λ βούλομαι + οὖν εἰδέναι W 23 ἰησοῦς > W πτύον + ἐν τῇ χειρί W 24 καὶ 25 σφοδροῦ > W 25 ἐν] εἰ λ ἐν— Ρ. 166, 1 leves paleae huc illucque rapiantur, grave vero triticum in unum deferatur locum; neque enim absque vento possunt triticum et paleae separari. Existimo tentationes pro vento intellegi, quae de confuso credentium acervo alios paleas, alios triticum esse demonstrant. Cum enim anima tua fuerit aliqua tentatione superata, non tentatio te vertit in paleas, sed cum esses palea, levis videlicet et incredulus, ostendit te esse tentatio, quod latebas. E contrario autem cum fortiter tentamenta toleras, non te facit f idelem tentatio atque patientem, sed virtutem, quae in te erat patientiae et fortitudinis, sed late- τόν ἐστι τὸ πτύον — τὸ μὲν >ἄχυρον < χωρίζεται εἰς οἰκεῖον τόπον, ὁ δὲ >δῖτος < νικήσας τὸν ἄνεμον καταφέρεται ἐπὶ τὸ αὐτό.

Καὶ ὅρα, μήποτε οἱ πειρασμοὶ οἱ > τὸ ἄχυρον < χωρίζοντες ὁ ἄνεμός ἐστιν ὁ ἀποδεικνὺς > τὸν σῖτον < ὅτι ἐστὶ σῖτος.

Ὅταν μὲν οὖν πειραζομένης σου τῆς ψυχῆς ἡττηθῇς, οὐχ ὁ πειρασμὸς >ἄχυρόν < σε πεποίηκεν, ἀλλ' ὄντα σε > ἄχυρον < ἤτοι κοῦφον καὶ ἄπιστον ἤλεγξεν.

Ὅταν δὲ πειρασμοῦ γενομένου ὑπομείνῃς τὸν πειρασμόν, οὐχ ὁ πειρασμός σε πιστὸν πεποίηκε καὶ ὑπομονητικόν, ἀλλὰ τὴν ἐν σοὶ οὖσαν ὑπομονητικὴν δύναμιν ἐφανέρωσεν. 1 leves] lenes C paleae > B 1/2 raptantur A 2 grave quod vero grave B trit. + quod B 7 de > De acervo] C 9 demonstrat D 12 paleam AC esses — levis] esse paleae leves E 14 te > ABE ~ tempt. esse A latebat B 15 > Α 16 toleraveris C, toleraris BE et ABDEe 18 virtus BC 19 sed] 166, 1 τὸ 2– 19 (gektirzt) dC 166, 5 —19 Y 1 πτύον + σφοδροῦ δὲ ἀνέμου πνέοντος W τὸ 2] καὶ τὸ d 2 χωρίζ.] εἰσοικίζεται d 5 Καὶ > d ὅρα + δέ d Καὶ — 6 χωριζ.] διακαθαίρων Y πειρασμοί + εἰσιν d 6 χωρίζ. + ἀπὸ τοῦ σίτου dC ὁ ἄνεμός — 8 σῖτος > d ὁ ἄν. —-7 ἀποδεικν.] καὶ ἀποδεικνύντες ἔστι C 8 σῖτος + καὶ ἀποχωρίζων τὸ ἄχυρον Y 9 μὲν οὖν > 10 ἡττηθῇς] νικηθεὶς W, νικηθῇς V 10/11 πειρασμος + οὐχ ὁ ἄνεμος W 11 ~ σε ἄχυρ. W 12 ἤτοι] καὶ V W 15 γινομένου V 16 τὸν πειρασμόν] αὐτόν W 17 ~ πεποίησε πιστὸν W 18 ἀλλὰ — οὖσαν] ἀλλ' οὖσαν ἐν σοὶ W 9– 19 hat bei λ folgenden Text: κλ: Οὐ γὰρ ὁ ἄνεμος, εἴτουν ὁ πειρασμὸς νικήσας τινὰ ἄχυρον αὐτὸν noiei, τοῦτ’ ἔστιν κοῦφον καὶ ἄπιστον, ἀλλ' ὄντα τοιοῦτον ἐλέγχει. Κἂν πειρασμόν τις ὑπομέινῃ, οὐχ ὁ πειρασμὸς αὐτὸν πεποίηκε πιστὸν καὶ ὑπομονητικόν, ἀλλ' οὖσαν ἐν αὐτῷ δύναμιν ὑπομονητικὴν ἐφανέρωσεν. d: οὗτοι γὰρ ἐλέγχουσι τὸν γνήσιον ἐν πίστει κοὶ τὸν ἄλλως ἔχοντα. C: οὐχὶ ποιοῦντες πιστὸν ἢ ἄπιστιον τὸν πειραζόμενον, ἀλλ' ἐλέγχοντες. 38 ὁ 2 > λ 39 πειρασμόν λ] πειρασμός k 40 ~ πιστὸν πεποίηκεν bat, profert in medium. > Putas enim < ait Dominus, > aliter me tibi locutum fuisse, quam ut appareres justus? < Et alibi: > afflixi te et affeci penuria, ut manifesta fierent, quae erant in corde tuo < In hunc modum et tempestas non facit super arenam aedificium consistere, sed, si vis aedificare, > super petram < quae cum fuerit exorta, id quod > super petram < fundatum est, non evertet, quod vero > super arenam < fluctuat, probat illico non bene fuisse fundatum. Quapropter antequam oriatur tempestas, antequam ventorum flabra consurgant, priusquam intumescant flumina, dum adhuc silent universa, omne studium nostrum ad aedificiorum fundamenta vertamus, aedificemus domum nostram variis firmisque lapidibus praeceptorum Dei, ut, cum persecutio saevierit et adversus christianos dirus turbo surrexerit, ostenda- mus nos habere aedificium > super pertram < Christum Jesum. Si quis autem — quod procul absit a nobis — negaverit, iste sciat non se illo tempore, quo negasse visus est, Christum negasse, sed semina et radices habuisse negandi jam veteres, tunc vero fuisse agnitum, quod habebat, et in medium esse productum. Oremus igitur Dominum, ut simus firmum aedificium, quod tempestas nulla subvertat, > fundatum super pertram < Dominum nostrum Jesum Christum : cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen.

Iff. Hiob 40, 3 LXX 3 f. Deut. 8. 3. 5 4 ff. vgl. Matth. 7, 24. 25 Luk. 6, 48. 49 14. 20 vgl. 1 Kor. 10, 41 profertur C 2 fuisse > C 3 afflixit BCE affecit BE, fecit 4 modum] mundum E et > C harenam BCDE + nostram 5 sed > BE si — aedificare > CDe] sive BE supra A Be quae > A] sed BE 6 supra ADE petram] terram Be f aedificimn C, fundamentima E 6/7 evertit A 7 ilico ABCD 8 fondatum C 10 omnes E 11 aedificemus > C 12 firmisque > Dei + muniamus C 13 et > De adversum ABE dirus] durus durusque De surrexit B 1 5 ~ sciat iste A 16 negare B 17 ’--’neg. hab. ABE veteres] veterascentes A argutum ABE 18/19 Dominum] Deum BE > De subvertet D 20 fundat. > fimdati B, fundamentum C supra AElmr petram + per De Dom. nostrum > C nostrum > B ~ Christum Jesum C 21 est + honor ExpHcit omelia XXVI. AC (XXV. C)

HOMILIA XXVII.De eo, quod scriptum est: > Multa quidem et alia exhortans annuntiabat < usque ad eum locum, ubi ait: > Spiritus sanctus descendit super eum <.

Qui evangelii sermonem docet, non unam rem annuntiat, sed plurimas. Hoc quippe scriptura significat dicens: > multa quidem et alia exhortans annuntiabat <. Itaque etiam >alia <, quae scripta non sunt, Joamies populo praedicabat; quae autem scripta sunt, considerate, quanta fuerint. Annuntiavit Christum, monstravit eum, baptismum Spiritus sancti praedicavit; publicanos salutem docuit, mihtes disciplinam, aream purgari, succidi arbores et cetera, quae evangehi narrat historia. Exceptis ergo his, quaescriptasunt, etiam aha, quae scripta non sunt, annuntiasse monstratur in eo, quod dicitur: > multa quidem et alia exhortans annuntiabat populo <. Et quomodo in evangeho secundum Joannem de Christo refertur, quia multa et aha locutus est, > quae non sunt scripta in hbro isto <, > quae si scriberentur, neque ipsum puto mundum pere potuisse hbros, qui scribendi x <: sic et in praesenti loco in-

Ὁ τὸν λόγον τοῦ εὐαγγελίου διδάσκων οὐχ ἔν πρᾶγμα εὐαγγελίζεται, ἀλλὰ πλείονα· νοῦν γὰρ ἔχει <τὸ > ἐπαγγελλόμενον, ὅτι > πολλά < ἐστιν ἃ εὐαγγελίζεται· εὐαγγελίζεται μὲν οὖν ὁ Ἰωάννης > πολλὰ καὶ ἔτερας· 2— 4 Luk. 3, 18— 22 13 f. vgl. Mark. 1, 7. 8 Par. ; Joh. 1, 29. 33 u. 6. 20 f. Joh. 20, 30 21 ff. Joh. 21, 25 1 Incipit XXVII. de . . . AC (XXVI. C) 2 et > n hortans 3 ad — ait > A 4 descendet A 6 adnuntiet E 7 + non B, + nunc AE 10 Itaque] Ita B Itaque — 11 praed. > alia] iUa B A sunt > r 13 fuerint — 15 fuerint quae annunciant Christum. Monstravit enim baptismum Spiritus sancti, praedicavit publicanis salutem, docuit milites De 14 baptisma AC ~ sancti Spir. B sancti > C 15 ~ arb. succ. C 18 Ula De annunt.] evangelizabat C 20 et > C 21 scribantur 168, 5 –10 a 168, 5 –169, 3 CV 168, 9— 169, 3 d 168, 9 — 169, 3 + 168, 5 —8 S 5 Ὁ — 10 ἕτερα] εἰπὼν δὲ ὅτι πολλὰ μὲν οὖν κοὶ ἕτερα παρακα λῶν εὐηγγελίζετο τὸν λαόν, ἔδειξεν ὅτ ὁ τὸν λόγον τοῦ εὐαγγελίου διδάσκων πολλὰ σωτήρια εὐαγγελίζεται διδάγματα α ὁ τὸν λόγον — διδάγμ.] καὶ ἄλλα πλεῖστα περὶ τοῦ Χριστοῦ εἰρήκει ὁ Ἰωάννης A) Ὁ > ν] ὁ γὰρ C, ἢ ὅτι ὁ S — 8 εὐαγγ.] σωτήρια πολλὰ εὐαγγελίζεται διδάγματα S 9 εὐαγγ. — 10 ἕτερα] πολλὰ μὲν μὲν οὖν κοὶ ἕτερα κοὶ ὁ Ἰωάννης εὐηγγελίζετο C, ἐπάγει δὲ ὁ εὐαγγελιστής, ὅτι καὶ ἕτερα πολλὰ παρακαλῶν εὐηγγελίζετο τὸν λαόν dS ὁ εὐαγγ. x > S Ι εὐαγγελίζεται S) tellege, quod forsitan Lucas, quoniam majora quaedam a Joanne annuntiabantur, quam ut deberent litteris credi, noluerit ea nominatim dicere, sed tantum significaverit, quod dicta sint, et idcirco dixisse: > multa quidem et alia exhortans annuntiabat populo <. Miremur Joannem et ex his quidem, quae sequuntur, maxime quod > inter natos mulierum major Joanne Baptista nemo < fuerit et in tantam opinionem merito virtutis adscenderit, ut a plerisque > Christus putaretur. Sed illud multo mirabihus : Herodes tararcha habebat regiam potestatem et poterat eum, cum voluisset, occidere ; et cum rem fecisset injustam et contra legem Moysi, ut uxorem fratris sui acciperet, quae habebat filiam de priori viro, non eum timuit, non accepit personam, non cogitavit, ut dixi, regiam potestatem, non formidavit interitum — sciebat enim, etiam si propheta non esset, quod lacessitus eum posset occidere — haec igitur universa cum nosset, libertate prophetica corripuit Herodem et incestas nuptias ar- καὶ οὐ γέγραπται, ὅτι, ἐπειδὴ εἰκὸς μείζονά τινα ἦν τῆς γραφῆς, ἐσιώπησεν ὁ Λουκᾶς.

Οὗτος παρανόμως ἔγημε τὴν γυ- ναῖκα τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ παρὰ τὸν Μωϋσέως νόμον.

|| Ὅτι δὲ τοῦτό ἐστιν, ἔνθεν ἐστὶν σημειώσασθαι· ἐν γὰρ τῷ αὐτῷ ἔτει, καθ’ ὁ ὁ Ἰωάννης ἦλθε βαπτίσων, ἐν ᾧ καὶ ἀπετμήθη ὑπὸ Ἡρώδου, ἀμφότεροι ἦσαν ἄρχοντες τετράρχαι, ὁ μέν Ἡρώδης τῆς Γαλιλαίας, ὁ δὲ Φίλιππος τῆς Ἰτουραίς καὶ Τραχωνίτιδος χώρας. Ι Ἀλλ’ ὁ ἀκατάπληκτος Ἰωάννης ὁ μηδενὸς πρόσωπον λαμβάνων, 8 Luk. 7, 28 9f. vgl. Luk. 3, 15 1/2 quoniamj quando B 3/4 deberet CD 5 quae dicta sunt AB sunt E 7 Miremus C et > BDe quidem > C] vor 9 tantum ilHus opinio B, tantimi opinionis A, tantum (+ marg. illud) oppinionem E 10 illud] aliud Dlr ~ raulto illud C 12 et > poterat > ABE cum — 13 occid. > B voluiss. + eum A Α 16 priore A 18 dixi] dictum est C 19 non — 21 esset > C 21 non > AB 22 eum] 169, 13 —15 + 24 — 170, 7 λ 169, 13 —23 dCS + 170, 3 ἤλεγξε — 7 dC (169, 16 — 23 statt 24 —170, 3 παρρησ. in dCS) 1 x > dC] ἀλλ᾿ C γέγρ. + de dS δὲ > dCS 2 ἦν] εἶναι 2/3 ὅθεν ἐσιώπησεν S, διὸ καὶ ἐσιώπησεν d + αὐτὰ dS (+ P 168,5 — 8 S) 3 ὁ Λουκᾶς > dS 13 Οὗτος + ὁ Ἡρώδης dCS Οὗτος] αὐτὸς 13/14 yvvalxa + Φιλίππου dC 14 αὐτοῦ + ἔτι ζῶντος αὐτοῦ dCS 15 Μωσεώς CD 5 S νόμον + τοῦτο ποιήσας S 18 καθ’ ὁ] ἐν cb S, καθ’ ᾯ d 5 βαπτίζων S 19 ἐν — Ἡρώδου] ὅτε καὶ ὑπ’ αὐτοῦ ἀπετμήθη S 20 ἄρχοντες > S 24 ἀκατάληπτος guit, et ob id clausus > in carcere <, non de morte sollicitus, non de incerto judicio judicis, sed in vinculis de Christo, quem annuntiaverat, cogitabat. Et quia ipse ad eum ire non poterat, mittit discipulos suos sciscitans: > tu es, qui ven- turus es, an alium exspectamus ? < Animadvertite, quod > et in carcere < docuerit, Unde enim et in illo loco discipulos habebat, et quam ob causam ibidem perseverantes, nisi quod et in carcere magistri fungebatur officio et eos divinis sermonibus erudiebat ? Inter quae etiam, cum de Jesu orta esset quaestio, mittit ex discipulis et interrogat: > tu es, qui venturus es, an alium exspectamus ? < Revertuntur discipuli et nuntiant magistro, quae Salvator jussemat nuntiari: cujus verbis Joannes armatus ad praelium confidenter emoritur et libenter capite truncatur ipsius Domini voce firmatus verum esse Dei Filium, quem credebat. Haec de Joanne et libertate ejus, et de Herodis insania, qui super multa scelera etiam hoc addidit, ut Joannem primum carcere clauderet et postea decollaret. Quia vero Dominus baptizatus est et caeli aperti sunt et > Spiritus sanctus descendit < super eum voxque de caelis intonuit dicens: x >hic est Fihus meus dilectus, in quo mihi complacui <, dicendum est in baptismo Jesu caelum esse reseratum, et ad dispensationem remissionis peccatorum, non iUius, > qui peccatum non fecerat, neque inventus est dolus in ore ejus <, sed ad totius mundi apertos esse οὐ φοβηθεὶς τὴν βασιλικὴν ἐξουσίαν, οὐδὲν ἧττον πληρῶν προφητι- κὴν παῤῥησίαν, ἤλεγξε τὸν Ἡρώ- δην ἐπὶ τῇ παρανομίᾳ τοῦ γάμου· διὸ καὶ κατεκλείσθη > εἰς φυλακήν <, καὶ μὴ μεριμνῶν θάνατον ἐμερίμνα περὶ Χριστοῦ. 7f., 13f. Matth. 11, 2 Par. 19 f. vgl. Luk. 3, 20 25f. 1 Petr. 2, 22 1 non] sed C 2 incerto] incesto C 3 judicio] judicii De, indicio C judicis x > CDEe sed] et A, set C sed + et E 5 ire] venire C 6 potuit B mittit + ad eum C 7 suos > A sciscitantes 9 Animadverte ABE, Animadvertes De docuerit. Unde enim] docuerit, videns eiim In, docuerit: vides eum r et] ei C 10 discipuli B habebat > BCE] habere De ob + hanc E persever.] per se persever. + erudiebat Be 11 nisi — 12 erudiebat > e 11 et 1 x > fungebantur AB 13 ex disc.] discipulos C + suos C 14 et > 16 moritur B 17 ipsa De + vox De ~ Domini voce A 18 de 2 > De 19 qui] que C scelera + sua B ut > E deret] cluderet Dr 21 sunt > A 22 voxque] vox quoque C caelo + super eum C 23 dilectus > C in 2 > BCDE sionis] remissionemque De 26 ad > 2 οὐδέν V] οὐδὲ λ 3 ἤλεγξε] ὁ οὖν Ἰωάννης ἤλεγξε, φησίν dC 3/4 Ἡρώδη β 4 t?] > λ παρανόμῳ β 5 διὸ > h ω] θανάτου λ 7 περὶ] παρὰ B 1 περὶ + τοῦ d ( > D 5) caelos et Spiritum sanctum descendisse, ut, postquam Dominus > adscendisset in excelsum captivam ducens captivitatem <, tri- bueret nobis Spiritum, qui ad se venerat, quem quidem et dedit resurrectionis suae tempore dicens : > Accipite Spiritum sanctum ! cui dimiseritis peccata, dimittentur ei; si cui tenueritis, tenebuntur <.΄ > Descendit <autem > Spiritus sanctus < Salvatorem columbae <, avismansuetae, in- nocentis et simplicis. Unde et nobis praecipitur, ut imitemur innocentiam columbarum. Talis est Spiritus sanctus, mundus et volucris et in sublime consurgens. Quamobrem orantes dicimus : > quis dabit milii pennas ut columbae, et volabo et requiescam? < id est : quis dabit mihi pennas Spiritus sancti? Et in alio loco sermo propheticus pollicetur : > si dormieritis inter medios cleros, pennae columbae deargentatae, et posteriora dorsi ejus in virore auri <. Si enim > inter medios cleros < veteris et novi testamenti re- quieverimus, dabuntur nobis > pennae columbae deargentatae <, id est, sermones Dei, et > posteriora ejus auro < fulgore et > virore < ραδιαντια, tia, ut sensus noster Spiritus sancti sensibus compleatur, id est, ut sermo et mens illius compleatur adventu et nec loquamur aliquid nec intellegamus , nisi quod ille suggesserit, omnisque sanctificatio tam in corde, quam in verbis et in opere, a sancto Sprritu veniat in Christo Jesu: cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen.

[ἤτοι] διὰ τὸ πρᾶον καὶ ἕνα καὶ ἡμεῖς τὸ πρᾶον καὶ ἀκέραιον τῆς περιστερᾶς μιμησώμεθα καὶ τὸ πέτασθαι τῷ τῷ ὑπέρ τὰ γήϊνα.

2 Ps. 67(68), 19; Ephes. 4, 8 4ff. Joh. 20, 22. 23 9 f. vgl. Matth. 10, 16 13 Ps. 54 (55) 7 15 ff. Ps. 67 (68), 14 2 in > A excels.] altum C et captivam duxit D, et duxisset e captivam > AE 2/3 tribuerit D 3 Spir. + tum B venerat + et AE et > A ~ ded. et De dederat 4 suae > BDe 5 dimituntur 2 Ar ei] eis DEe retinebuntur A 6 autem] enim r speciern E 11 est > et > B 12 in > Dmr 13/14 et volabo > ADe 14 16 dorsi > BE 18 id — 19 serm.] sermo ABE, sermone C 19 virore > C 20 nostri A ~ compleantur sens. A ut > + etBE 21 compleantm- CE et 2] ut C 21/22 intellig. aliquid nec loqu. A 22 sucgesserit C omnisque] sed omnis De, + illa C 23 quam] tam (avis quam corr.) C et] quam C 23/24 ~ Spir. sancto B 24 in > E] et B. et a A ’--’ Jesu Christo AE Jesu + Dominonostro 25 Explicit omeUa XXVII. AC (XXVI. C) 171, 8 — 11 dCS 8 ἤτοι] ἢ S ἀκέρ. + τῆς περιστερᾶς S 9 καὶ — 10 περιστ] αὐτὸ S 10 καὶ — 11 γήϊνα nur C

HOMILIA XXVIII. De genealogia Salvatoris, et quod in Matthaeo et in Luca diversi ejus ferantur auctores.

Dominus noster atque Salvator, qui multo Melchisedech, cujus generationem scriptura non docuit, melior fuit, nunc secundum patrum ordinem natus esse decribitur; et cum divinitas ejus humano non subjaceat exordio, propter te, qui ortus in came es, nasci voluit. Ettamen non aeque ab evangelistis nativitatis ejus ordo narratur, quae res nonnullos plurimumconturbavit. Matthaeus enim incipiens nativitatis illius seriem texere ab Abraham usque ad id pervenit, ut diceret : > Christi autem ’ generatio sic erat <, et describit non eum, qui baptizatus est, sed qui venit in mundum; Lucas vero exponens nativitatem ejus non a superioribus ad inferiora deducit, sed cum baptizatum ante dixisset, usque ad ipsum pervenit Deum. Nec

Γενεαλογεῖται ὁ κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός, ἀγενεαλόγητος μὲν ὢν κατὰ τὴν θεότητα, εἰς γενεαλογίαν δὲ ἐμβαλὼν ἑαυτὸν διὰ σέ. Καὶ γενεαλογεῖται δὲ οὐχ ὁμοίως ὑπὸ τῶν εὐαγγελιστῶν, ὅπερ ἐτάρξε πολ- λοὺς τῶν ἐντυγχανόντων τῇ γραφῇ. Ματθαῖος μὲν γὰρ ἀρξάμενος ἀπὸ Ἀβραὰμ γενεαλογῶν αὐτὸν κατάγει, μέχρις εἴπῃ· > τοῦ δὲ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἡ γέννησις οὕτως ἦν <. Καὶ ὁ μὲν Ματθαῖος οὐ τὸν βαπτιζόμενον γενεαλογεῖ, ἀλλὰ τὸν εἰς τὸν κόσμον ἐρχόμενον· Λουκᾶς δὲ γενεαλογῶν οὐ κατάγει τὴν γενεαλογίαν, ἀλλ ἀνάγει ἐπ’ αὐτὸν τὸν θεὸν τὸν βαπ- τιζόμενον. Καὶ οὐ διὰ τῶν αὐτῶν ἡ καταίβασις τῆς γενεαλογίας καὶ ἡ 2—3 Matth. 1, 1— 17; Luk. 3, 23 38 5ff. vgl. Hebr. 7, 3 18f. Matth. 1, 18 1 Incipit XXVIII. de . . . AC (XXVII. C) 2 et 1 > C] eo D in 2 > 3 fer.] feritmtiar A, referantur e ~auctores ferantur B 5 multo] multum A multo Melchisedech] multorimi Salvator e 6/7 docuit + quae e 7 nunc] non B 9 humano > De 11 ortus] natus 12 Et > A tamen > B 16 illius] ejus AC 17 ab > ; x > BE 22 vero] autem C 172, 9 —177, 2 μου C 172, 9 —177, 177, 16 VW 172, 12 Καὶ — 175, llo, 7 λ 10 μὲν > C 12 σέ] τὸ ἀνθρώπινον C Καὶ > ; λ + ὁ κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς κατὰ τὸ ἀνθρώπινον d 13 δὲ kC > 14 ὅπερ — 15 γραφῇ > dW ἐτάραξαν C 15 τῆς γραφῆς 16 > Κ 3 ἀρχόμενος W ἀρξ. — 17 αὐτὸν] οὐ τὸν βαπτιζόμενον τὸν εἰς τὸν κόσμον ἐρχόμενον γενεαλογῶν ἀπὸ τοῦ Ἀβραὰμ κ λ ür 19 καὶ — 22 ἐρχ. > κ λ΄) ἀπὸ + τοῦ C 17 Ἀβρ. + αὐτὸν Κ 3 19 ὁ ἐγενεαλόγει ὁ CW, γενεαλογεῖ ὁ V 20/21 γενεαλ. > CVW 26 ἡ > eaedem personae sunt in generatione ejus, quando descendere dicitur et quando conscendere. Qui enim facit eum de caelestibus descendentem, et mulieres non quaslibet, sed peccatrices et, quas scriptura reprehenderat , introducit; qui vero baptizatum narrat, nullius facit mulieris mentionem. In Matthaeo ergo, ut diximus, nominatur Thamar, quae cum socero fraude concubuit, et Ruth Moabitis nec de genere Israhel, et Rachab, quae unde sumpta sit scire nequeo, et conjux Uriae, quae violavit mariti thorum. Quia enim Dominus noster atque Salvator ad hoc venerat, ut hominum peccata susciperet, et > eum, qui non fecerat peccatum, pro nobis peccatum fecit < Deus, propterea descendens in mundum assumpsit peccatorum hominum vitiosorumque personam et nasci voluit de stirpe Salomonis, cujus peccata conscripta sunt, et Roboam, cujus ἀνάβασις. Ὁ μέν γὰρ καταβιβάζων τῷ λόγῳ καταβιβάζει αὐτὸν καὶ διὰ γυναικῶν ἁμαρτωλῶν , μόνας ἀναγράψας τὰς ἐπιληψίμους, ὁ δὲ γε- νεαλογῶν τὸν βαπτιζόμενον γυναῖκα οὐκ ὀνομάζει ἐν τῇ γενεαλογίᾳ αὐτοῦ· τὴν Θάμαρ, οὐ νομίμως τῷ πενθερῷ συνελθοῦσαν, τὴν Μωαβίτιδα Ῥούθ, τὴν Ῥαχάβ, ἣν οὐδέ οἴδαμεν, καὶ τὴν τοῦ Οὐρίου.

Ἐπειδὴ γὰρ ἤρχετο λαβεῖν τὰς ἁμαρτίας τῶν ἀνθρώπων, καὶ τὸν μὴ γνόντα ἁμαρτίαν ὑπέρ ἡμῶν ἁμαρτίαν ἐποίει < ὁ θεός, διὰ τοῦτο καταβαίνων ἀνέλαβε τὰ ἁμαρτωλὰ πρόσωπα καὶ γεννᾶται διὰ Σολομῶντος, οὗ ἀναγέγραπται τὰ ἁμαρτήματα, καὶ Ῥοβοάμ, οὗ ἐν ταῖς Βα- σιλείαις λέγεται τὰ πταίσματα, καὶ τῶν λοιπῶ, ὧν οἱ πολλοὶ ἐποίησαν 20ff. 2 Kor. 5, 21 26f. 3 Kon. 11, 8 (6) u. Ö. 27f. 3 Kon. 14, 21 ff. 1 eodem (aus eadem corr.) D, eadem E 4 fecit De de caelest.] caelo tibi De 5 et > De 7 reprehenderet ABE, reprehendit 9 fecit ABE 10 ergo] enim r, igitur C 13 Ruht C Moabites A, Moabitidis D 14 Raab ABDEe 15/16 conjux] uxor B conjux Uriae, quae] cum luxuria equi A, cum luxoriae quae E 16 mariti] viri C 17 torum e 18 adhoc A 19 susceperit E 21/22 ~ fecit pecc. A 24/25 personas C 26 Salemonis (immer) B 26/27 scripta AB 2 7 sunt > ;; 1 γὰρ + Ματθαῖος W 2 tw λόγῳ alle Hss] τῷ οὐρανῷ (vgl. lat.) ? 3 μόνος — 4 ἐπιληψ. > d 4 ὁ — 6 αὐτοῦ] kA erst nach p. 174, 1 δὲ + Λουκᾶς 6 ἐν — αὐτοῦ > d 11 τὴν — 16 Οὐρίου > + ἐκεῖ W, τι δ’ ἐκείνου V (11 οὐ > V) τῷ πενθερῷ > VW > V Ρούθ + ἐκεῖ· Μωαβῖτις δὲ ἦν VW δὲ] γὰρ V) Ῥούθ + καὶ 16 Οὐρίου + τὴν ἐπι λήψιμον VW 18 ἤρχετο] ἦλθε d 19 κοὶ — 21 θεός > 24 οὗ — ὁμαρτ. > (s. Ζ. 26) οὗ] ὧν d 25 ταῖς x > κ λ 26 — πταίσμ.] ἀναγέγραπται τὰ ἀμαρτήματα (= Ζ. 24) d delicta referuntur, et ceterorum, e quibus rnulti fecerunt > malum in conspectu Dominic. Quando vero de lavacro conscendit et secundo ortus describitur, non per Salomonem, sed per Nathan nascitur, qui ejus arguit patrem super Uriae morte ortuque Salomonis. Sed in Matthaeo semper generationis nomen adjungitur; hic vero penitus siletur. Scriptum est enim ibi: > Abraham genuit Isaac, Isaac genuit Jacob, Jacob genuit Judam et fratres ejus, Judas genuit Phares et Zaram de Thamar <, et usque ad finem > genuit < semper apponitur. In Luca vero, ubi de lavaco conscendit Jesus, > filius < dicitur, > sicut putabatur Joseph <; et in tam multa serie nominum nmiquam, excepto quod >putabaturfilius Joseph <, > generationis < nomen adscriptum est. In Matthaeo non est scriptum: > in- > τὸ πονηρὸν ἐνώπιον κυρίου( . Οὗτος δὲ ἀναβιβάζει ἀναβαίνων ἀπὸ τοῦ βαπτίσματος, καὶ τῇ γενεαλογίᾳ ἀναβαίνει οὐ διὰ Σολομπωντος, ἀλλὰ διὰ Ναθὰν τοῦ ἐλέγξαντος τὸν πατέρα ἐπὶ τῇ γενέσει Σολομῶντος καὶ τῇ τοῦ Οὐρίου ἀνιρέσει. Κἀκεῖ μὲν ἀεὶ τὰ τῆς γεννήσεως ὀνομάζεται, ἐνταῦθα δέ τὰ τῆς γεννήσεως σεσιώ- πηται.

> Ἀβραὰμ ἐγέννησε τὸν Ἰσαάκ. Ἰσαὰκ ἐγέννησε τὸν Ἰακώβ, Ἰακὼβ δὲ ἐγέννησε τὸν ’Ιούδαν καὶ τοὺς ἀδελφοὺς αὐτοῦ, ’Ιούδας δὲ ἐγέν- νησε τὸν Φαρὲς καὶ τὸν Ζαρὰ ἐκ τῆς Θάμαρ <· καὶ μέχρι τέλους τό· > ἐγέννησε < ὁ δεῖνα τὸν δεῖνα. Ἐνθάδε δὲ ἀναβαίνει ὁ ’Ιησοῦς, υἱὸς ὤν, ὡς ἐνομίζετο, Ἰωσή φ <· καὶ οὐδαμοῦ ἐνταῦθα ταῦθα >γέννησις <, ἀλλὰ μόνον > νομίζεται <. Κἀκεῖ μὲν οὐδέποτε ἄρχεται εἰς γέννησιν, ἐνθάδε δέ, ἐπεὶ ἀπὸ τοῦ βαπτίσματος ἀναβαίνει, > ἄρχεσθαι < 2f. vgl. 3 Kön. 15, 26. 34 u. 1 feruntur De et + de e ceteris De 2 e] ex C 3 Do- mini C] Dei ABDEe 3/4 de lavacro > ABE 4 consc.] descendit 4/5 secundo ortus] secvmdus ordo De + esse De 5 ortus + eius B descr.] eodem scribitur E 7 > ABE 9 Sed + et A 12 Ysaac A, B, Isac E 13 Isaak + autem C 14 ejus + et BE 15 Fares AE Zara B, Zare E 19 ~ dic. fil. B putabatur + filius Dlmr 20 tam multa] tanta ultra B, tota ultra A, tantum ultra E 21 mmquam > 23 nomen + ab eo B adscriptum] scriptum B, + non De 1 κυρίου + Ὁ δὲ — αὐτοῦ (= 173, 4 —6) κλ Οὗτος] ὅ τε V Οὗτος — - 2 ἀναβαίνων] καὶ ἀναβιβάζων κλ 2 ἀναβαίνων — του] ἀναβαίνοντα W 3 καὶ x > d τῇ γενεαλογίᾳ > dW 4 ἀναβαίνει KCV λ] αναβιβάζει 4 ~ ἀναβ. nach 6 Σολομ. d 5 τοῦ — 7 ἀναιρέσει > kA 6 Σολομὼν 7 ἀναιρέσει x > V Κἀκεῖ] ἐκεῖ λ 8 ἀεὶ > d τὰ] τὸ λ 9 — 17 > kA 12 — 20 Ἰωσήφ > d 13 Ἰσαὰκ — 17 Θάμαρ] ἐκεῖ καὶ τὰ 17 μέχρι + γὰρ k 18 ὁ — δεῖνα 2 > CVW 20 καὶ x > d 2021 KCVW λ 22 Κἀκεῖ — 23 γέννησιν > κλ 22 μὲν CW ἔνθ. — p. 175, 1 λέγεται] λέγεται δὲ κοὶ ἄρχεσθαι κλ 23 ἐπεὶ — 24 ἀναβαίνει > d 24 ἄρχεσθαι — p. 175, 1 λέγεται] ἄρχεται ἄγεσθαι CV cipiebat <; hic vero, quia de baptismate conscensurus erat, > incipiebat < legitur, scriptura referente: > et ipse erat Jesus incipiens <. Quando enim baptizatus est et mysterium secundae generationis assumpsit, ut tu quoque priorem nativitatem destruas et in secunda regeneratione nascaris, tunc dicitur >incepisse <. Et quomodo populus Judaeorum, quando erat in Aegypto, non Habebat initium mensium, quando vero egressus est ex Aegypto, tunc dicitur ad eum : > mensis iste, initium mensium, primus erit vobis de mensibus anni <. sic, qui necdum est baptizatus, nec > incepisse < narratur. Neque enim frustra additum putemus ad id, quod dicitur: > ipse erat Jesus <, quod sequitur: > incipiens <. Sed et hoc, quod ait : > quasi annorum triginta <, considerandum. > Joseph Joseph triginta annorum erat <, quando dimissus est e vincuhs et interpre- λέγεται· > καὶ αὐτός <, γάρ Ἰησοῦς ἀρχόμενος <· ὅτε γὰρ ἐβαπ- τίσατο καὶ τὸ μυστήριον ανέλαβετῆς ἀναγεννήσεως, ἵνα καὶ σὺ καταργησῃς τὴν προτεραν γεννησιν καὶ ἀναβῇς δευτέραν διὰ τῆς παλιγγενεσίας, τότε >ἄρχεσθαι < λέγεται.

Καὶ ὅσπερ οἶ ἐν Αἰγύπτῳ ὄντες οὐκ εἶχον ἀρχὴν μηνῶν οὐδὲ μῆνα ἑορτῶν, ὅτε δὲ ἤδη ἐξῂεσαν, νομοθε- τοῦνται λέγοντος τοῦ λόγου πρὸς αὐτούς· > ὁ μὴν οὗτος ἀρχὴ μηνῶν, πρῶτός ἐστιν ὑμῖν ἐν μησὶ τοῦ ἐνιαυτοῦ <, οὕτως ὁ μὲν μηδέπω βαπτισάμενος οὐδὲ > ἤρξατο <, ὁ δὲ βαπτισάμενος >ἤρ ξατο <. Οὐδὲ γὰρ εἰκῇ προσέθηκε τῷ > καὶ αὐτὸς ἦν Ἰησοῦς < τὸ > ἀρχόμενος <. Εἴπωμεν δὲ καὶ εἰς τὸ > ὢν ἐτῶν τριάκοντα <· τις ὢν ἐτῶν τριάκοντα ἤρξατο τῆς οἰκονομίας τῆς περὶ αὐτόν; Ἰωσήφ. Γέγραπται γὰρ, ὅτι > τριάκοντα ἐτῶν ἦν <, ἡνίκα ἐλύθη ἀπὸ τῶν δεσμῶν καὶ <συν > 15ff. Exod. 12, 2 24 ff. vgl. Gen. 41, 14ff. 24 f. Gen. 41, 46 1 hic vero > B 4~Jesus erat A Jesus > C 6 secundae > 7 ut > BE 8 nativ.] generationem C 9 in > A 13 14 egressus] ingresssus n, regressus CDlmn ~ est regressus C 15 tmic] nunc r 16 mensuiun DE 17 nobis E sic + nunc C 18 ~ baptiz. est AC 18/19 incepisse] cepisse CDe 19 Neque] Nec e 20 putem B, imputemus D 21 ~ Jesus erat AB 23 hoc > De ait] quitux C 26 est x > De ~ e vinc. est AB 1 γὰρ φησιν > CW ἦν + ὁ k ἦν > κ 2 λ) 2 Ἰησοῦς > ὅτι dV ὅτε — 4 ἀναγενν. > κλ 3 ἀνέλαβε] ἔλαβε W 4 ἵνα — 6 x > dC 4/5 καταργήσεις W 6 ἀναβῇς τι εἰς W 7 τότε — λέγεται > κλ] nach 4 ἀναγεννήσ. VW τότε ἄρχεται V) ἄρχ. ἄρχεται CV 11 Καὶ — 16 ενιαυτοῦ > C 16 ἐν + τοῖς V 17 οὕτως μὲν] ὁ μὲν γὰρ C μηδέπω W] μὴ CV 18 οὐδὲ W] οὐ μηδέπω οὐδὲ V, οὐδέπω οὐδὲν C 18/19 ὁ δὲ βαπτισάμενος ἤρξατο CV x > W 20 Ἰησοῦς + ἐτῶν ὠσεὶ τριάκοντα W 21 τὸ + κοὶ CV δὲ > W 22 τίς — 23 CV > W 23 τῆς οἰκονομίας CV] ἐκ τῆς ἱστορίας W 24 ἰωσήφ C] τὸν Ἰωσήφ VW tatus somnium Pharaonis Aegypti effectus est princeps ubertatisque tempore triticum congregavit, ut famis tempore haberet, quod clistribueret. Ego puto, quod triginta anni Joseph in typo triginta annorum praecesserint Salvatoris. Iste enim Joseph non tale triticum congregavit, quale in Aegypto ille Joseph, sed triticum verum atque caeleste, ut tempore ubertatis tritico congregato haberet, quod distribueret, cum fames esset missa in Aegyptum, > non fames panis neque sitis aquae, sed fames audiendi sermonem Dei < Congregat itaque de prophetis, de lege, de apostohs verba abundantiae, ut quando jam non scribuntur hbri nec novum ahquod conficitur instrumentum nec mittuntur apostoh, ea, quae ab Jesu in horrea apostolorum fuerant comportata, hoc est in animas eorum omniumque sanctorum, tunc distribuat et nutriat Aegyptum fame periclitantem maximeque fratres suos. τὸ ὄναρ Tw Φαραὼ καὶ ἐπιστεύθη τὴν Αἰγύπτου ἀρχὴν καὶ τὸν σῖτον τῆς εὐθηνίας συνήγαγε τῷ Φαραώ, ἵνα καὶ ἐν τῶ λιμῶ αὐτὸν διαδῶ. Τόχα ἐκεῖνα τὰ τριάκοντα τοῦ Ἰωσὴφ ἔτη τύπος ἦν τῶν τριάκοντα τοῦ Χριστοῦ μου ἐτῶν. Οὗτος γὰρ ὁ Ἰωσὴφ οὐχ ὅμοιον τῷ ’Ιωσὴφ ἐκείνῳ σῖτον συνάγει, ἀλλὰ σῖτον τὸν ἀληθινόν, ἶνα ἐν καιρῷ τῆς εὐθηνίας αὐτοῦ συναγαγὼν τὸν σῖτον ἔχῃ ἐπι- μετρῆσαι, ὅταν ἐξαποσταλῇ λιμὸς ἐπὶ τὴν γῆν, > οὐ λιμὸς ἄρτου οὐδὲ δίψος ὕδατος, ἀλλὰ λιμὸς τοῦ ἀκοῦσαι λόγον κυρίου(.

Συνάγεται γὰρ τὰ ἀπὸ τῶν προ- φητῶν, τὰ ἀπὸ τοῦ νόμου, τὰ ἀπὸ τῶν ἀποστόλων τῆς εὐθηνίας ῥή- ματα, ἴνα, ὅταν μηκέτι γράφηται γραφη,

τὰ ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ συναχθέντα εἰς τὰς ἀποθήκας τῶν ψυχῶν τῶν ἀποστολικῶν καὶ τῶν διαδεχομένων αὐτοὺς θρέψῃ τὴν Αἴ- γυπτον, τὸν κόσμον, μάλιστα δὲ τοὺς ἀδελφοὺς αὐτοῦ, περὶ ὧν γέ- 8ff. vgl. Gen. 41, 47 ff. 13 ff. gr., 15ff. lat. Amos 8, 11 1 Pharaoni AB > C Aegypti > A, Aegyptii E 6 typo 12 ubert.] necessitatis C triticum congregatum C 14. 15. 16 famis E 15 neque + stella (!) C 17 serm.] verbum C itaque > 18 de lege > C 19 habundantiae ACD ut] unde De 20 ~ jam C 21 aliquod > C 22 apost.] ab apostolis De 23 x > AB 24 comparata B 26 sanctarum E tmic > r 28 suos > 1 τῷ > C 2 Αίγύπτου CV] ἐκείνου W 3 τῆς — Φαραώ] τῷ Φ. τῆς εὐθηνίας CV 4 ἵνα > V καὶ > C 5 τριάκ. Χριστοῦ CV] Ἰησοῦ W 7 μου > C 7/8 ὁ Ἰωσὴφ > C 8 + σῖτον V 8/9 ἐκείνῳ > CV 9 σῖτον 1 > σῖτον 2 + 11 σῖτον· ἔχει C 11/12 ἐπιμετρῆσαι CV] ἀπομετρῆσαι W li οὐδὲ — 14 ὕδατος > C 14 δίψος] λίμὸς U τοῦ > V 20 ἵν’ V 23 ἢ ὑπὸ] ἀΠὸ W τοῦ > CV 27 μάλιστα C ] κάλιστα W 28 αὐτοῦ τοῦ Ἰωσὴφ VW de quibus scribitur: x >narrabo nomen tuum fratribus meis, in medio ecclesiae cantabo <. Habent et alii homines verba patientiae verbaque justitiae et reliquarum verba virtutum; hoc est triticum, quod Joseph Aegyptiis distribuit. Sed ahud est frumentum, quod dat fratribus, id est discipulis suis, de Gessen terra, de ea, quae ad orientem respicit : triticum evangehcum, triticum apostohcum. De hoc tritico debemus panes facere, ita tamen, ut non commisceantur x >veteri < , habeamusque panem novum de scripturarum tritico farinaque commohtum in Christo Jesu : cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen. γραπται· διηγήσομαι τὸ ὄνομά σου τοῖς ἀδελφοῖς μου <. Ἔχουσι καὶ οἱ ἄλλοι ἄνθρωποι λόγους περὶ σωφρο- σύνης, λόγους περὶ δικαιοσύνης, λόγους περὶ τῶν λοιπῶν ἀρετῶν· οὗτος ὁ σῖτός ἐστιν, ὃν Ἰωσὴφ ἔδωκe τοῖς Αἰγυπτίοις. Ἄλλος δὲ σῖτος, ὃν μερίζει τοῖς ἰδίοις ἀδελφοῖς τῆς Γεσέμ, ἀπὸ τῆς ἀνατολικῆς γῆς· οὗτός ἐστιν ὁ σῖτος, ὃν ὁ Ἰησοῦς ἔδωκε τοῖς ἰδίοις μαθηταῖς· σῖτος εὐαγγελικός τε καὶ ἀποστολικός. Διὰ τούτου ἀρτοποιῶμεν, >παλαιὰν < >ζύμην < μὴ παραλάβωμεν, καινὸν ἄρτον ἀπὸ τῶν ἱερῶν γραμμάτων ποιήσωμεν.

HOMILIA ΧΧIΧ.De eo, quod scriptum est: x >Jesus autem jDlenus Spiritu sancto reversus estc, et de tentatione ejus prima.

Quando legis in evangeho: x >Jesus autem plenus Spiritu sancto reversus estc, et in Actibus Apostolorum, ubi de eis scribitur, quod x < fuerint x >Spiritu x <, vide ne aequales putes 1 ff. Ps. 21 (22), 23 7 ff. vgl. Gen. 41, 56; 45, 10. 11 13ff. 1 Kor. 5, 7 22 22 – 23 Luk. 4, 1 –4 26 Akt. 2, 4 1 scrib.] dicitur B 3 cantabo] laudabo A 5 justitiaej judicii BDe 8 ~ est aliud C 9 dat x > De dat fratribus] fratribus suis dat A 10 suis x > A suis + distribuit De de Gessen] degens in BE Gessen ACr] Jessen Dlmn ~ terra Gessen A 11 de x > B 15 commisceatur De 16/17 ~ nov. panem BE 17/18 farinamque com- molitam CDe 19 Jesu + Domino nostro C Explicit omelia XXVIII. AC (XXVII. C) 22 Incipit (omelia C) ΧΧΙΧ. de . . . AC (XXVIII. C) 23 reversus] regressus ABE est + ab Jordane A temptatione (immer) ABCDE prima x > C prima + a diabolo sibi illata A 25 est + a Jordane A de eis x > e scribitur] dicitur De 26 vide . . . putes] unde . . . putas E 5 τῶν V x > W 9 Γεσέμ Γεσίμ W 10 ὁ2 x > V 11 μαθηταῖς V] ἀδελφοῖς W 12 ~ ἀποστ. τε καὶ εὐαγγ. V 15 ἀπὸ] διὰ V esse apostolos Salvatori, sed et Jesum et apostolos et alium quemlibet sanctorum plenos Spiritu sancto cognosce secundum raensuram vasculi sui; et quomodo, verbi gratia, si volueris dicere : haec vasa plena sunt vino vel oleo, non statim indicas, quod aequali mensura plena sint — siquidem aliud sextarium capere potest, aliud urnam, aliud amphoram — , eodem modo et Jesus et Paulus pleni erant Spiritu sancto ; sed multo vas Pauli minus erat vase Jesu, et tamen erat secundum mensuram suam utrum- que completum. Accepto itaque baptismo Salvator >plenus sancot <, qui super eum >in specie clumbae < >ducebatur a Spiritu <. Quia enim >quotquot hi filii sunt Dei <, iste autem extra omnes proprie Filius Dei ideo et ipsum oportebat Spiritu sancto duci. Scriptum est siquidem: >ducebatur autem in desertum a Spiritu quadraginta et tentabatur a diabolo <. Quadraginta diebus tentatur et, quae fuerint tentamenta, nescimus; quae ideo forsitan praetermissa sunt, quia majora erant, quam ut htteris crederentur. Et si sic oportet dicere: quomodo >mundus capere non poterat libros < >., si scripta fuissent, quae docuit et fecit Jesus, sic dierum tentationes, quibus tentatus est Dominus a diabolo, mundus ferre non poterat, si scriptura docuisset, sufficit nobis hoc tantum scire, quod >quadraginta diebus in deserto et tentabatur a diabolo et non comederit quidquam in diebus illis <, mortificabat enim sensum camis jugi continuoque >Et cum completi fuissent dies, esuriit. Dixit autem ei diabolus Si fihus Dei es, dic lapidi huic, ut panis fiat <. >Dic <, >lapidi huic <. x <. Cui lapidi ? utique quem monstrabat diabolus, quem vult panem fieri ? Quaenam est ista tentatio, ut rogato patre a fiho panem nec dante lapidem iste quasi adversarius versipeUis 10 Luk. 3. 22 11 ff. Rom. 8, 14 18 f. vgl. Joh. 21, 25 28 f. vgl. Luk. 11, 11 Par. 1 esse > C et 1 > r 2 recognosceA 4 vasa] vascula C statim + id C indicas] dicas ABE, judicas e 5 pleni D 6 omam E 7 ~ Spir. sancto erant C ~ vas Pauli multo C 8 tamen] non B tamen + utrumque A erat2 > C C suam] unamB 8/9 utrumque > A 9/10 ~ Spir. sancto plen. 11 dicebatur . . . dicuntiu- E quotquot] qui A ~ Dei spir. A 12 ’--’ Dei simt ABE ~ Dei Filius C 13/14 ~ Siquidem scriptum est De 14 deserto BCE 15 et — diebus > De temptabatur (immer) 16 temptamenta + ejus C 18 si > C dici B Quomodo] sicut 19 ~ fecit et docuit De Jesus > r 20 Dom. + meus Jesus A 21 docuisset] scripta fuissent C 24 sensusB 27 monstranit C quem 2 > De 28 ~ ista est C 29 dante > De iste + fallax C iste quasi] ne ipse quidem De adversarius + voluit De, + et A et fallax det lapidem pro pane ? Hoc est oinne, quod diabolus voluit, ut lapis panis fieret, et non panem homines, sed lapidem vescerentur, quem diabolus pro pane monstraverat ? Ego puto, quod usque liodie lapidem diabolus ostendat et hortetur singulos ad loquendum: >dic, ut lapis iste panis fiat <. Omni tentatione, qua tentandi erant homines, primus secundum assumptionem carnis tentatus est Dominus. Tentatur autem ob id, ut nos quoque illo vincente vincamus. Obscurum fit forte, quod dico, nisi mani- festius exemplo fiat. Si videris haereticos dogmatum suorum mendacium pro pane comedere, scito lapidem eorum esse sermo- nem, quem monstrat diabolus. Neque vero existimes unum eum habere lapidem; habet plures lapides, de quibus a Matthaeo in- troducitur loquens: >fic, ut lapides isti panes fiant <. Dixit Marcion, et lapis diaboh ei factus est panis. Dixit Valentinus, et ahus lapis ei versus est in panem, Habuit et Basihdes ejusmodi panem et ceteri haeretici. Unde sollicite providendum, ne forte diaboh lapidem comedentes pute- mus nos pane vesci Dei. Ahoquin quae erat tentatio de lapide panem fieri et a Salvatore comedi ? Fingamus enim, quod

>Εἰπὲ τῷ λίθῳ τούτῳ, ἶνα γένηται ἄρτος <. Πάνταπειρασμόν, πειρασμόν, ὃν ἤμελλον οἱ ἄνθρωποι πειράζεσθαι, πρῶτον ἐπειράσθη κατὰ τὸ ἀνθρώπινον ὁ σωτήρ· ὃ δὲ λέγω, τοιοῦτόν ἐστιν· ἐὰν ἴδῃς τοὺς ἀπὸ τῶν αἱρέσεων ἐσθίοντας ὡς ἄρτον τὸν λόγον τὸν ψευδῆς, ἴσθι, ὅτι ἐκεἶνος ὁ λόγος ὁ λίθος ἐστίν, ὃν ὁ διόβολος δείκνυσιν.

Ἐπεὶ ποῖος ἦν πειρασμὸς τὸν λίθον γενέσθαι ἄρτον καὶ τὸν σωτῆρα φαγεῖν;

19 Matth. 4, 3 1 >De omne] enim e 2 panes1 E pane2 . . . lapide E panem — 3 vescerenturj [potius ut non (viber d. Zeile) D] in panem lapidem, sed hominem in lapidem verterentur De (verteret e) 3 pane + esuriit C ~ monstr. pro pan. A 4 lapidem + pro pane C 6/7 lapides isti panes fiant C 8 primum B, primi C 9 ~ carnis assmnpt. C 10 est > A 13 fit] sit CE forte] certe C 16 comedere] man- ducare B esse > C 17 Neque] Ne A, Nec E eum > B 19 Dixit + et De 20 ~ diab. lap. BE 21 ~ est versus DEe panem > De 23 ~ lapid. diab. BE 24 nos > De 25 erit E 27 enim] hoc B 179, 6–27d 179, 25–27 λ 6 — 7 ἄρτος, > bdC 179, 6–14 λ 179, 6–180, 23 πειραζ. b*VC > b λ 10 ὃ — 11 ἴδῃς] ὅτον οὗν ἴδη τις dC γνώσεται dC 14 ἐστίν — δείκνυσιν > λ(ggk) 7 ἔμελλον bdCVλ 8 πρῶτος (b(ggβ)λ 9/10 ὁ σωτήρ 11 τοὺς > d 13 ἴσθι]γνώσεται dC 14 ἐστίν — δείκνυσιν > λ(ggx)

diabolo proponente Dominus lapiclem in panem verterit et id, quod viitute sua ipse fecerat, comederit et satiarit esuriem: quaenam· est ista tentatio, quae victoria diaboli, si haec scriberentur ? Quae, ut diximus, ratione perspecta et tentationem ostendunt fuisse, si fierent, et victoriam, quod cotempta sunt, fieri. Simulque monstratur istum panem, qui de lapide fiat, non esse verbum Dei, quod pascit hominem, de quo scriptum est : x >non in pane solo vivet homo, sed in omni verbo, quod egredietur per os Dei, vivet x <. Respondeo tibi, o versipellis et nequam, qui me tentare non metuis : ahus est panis sermonis Dei, qui vivificat hominem. Simulque videamus, quod haec loquatur non Fihus Dei, sed homo, quem FihUs Dei est dignatus assumere ; quasi de homine enim respondet et dicit : >Scriptum non in pane solo vivet homo <, quo manifestum est non Deum, sed hominem fuisse tentatum. Scripturae sensum dihgenter

Διδάσκει de διὰ τῆς λέξεως, ὅτι οὗτος μὲν οὐ ῥῆμα θεοῦ, τὸ δὲ τρέφον ῥῆμα θεοῦ καὶ τὸ ζωοποιοῦν. οῦν. Ἐπ’ ἐκείνῳ γὰρ τῷ ἄνθρωπος.

Ἅμα δὲ τήρει, ὅτι ταῦτα λέγει κατὰ τὸ ἀνθρώπινον, οὐ καθὸ θεὸς ην.

Ὡς γὰρ περὶ ἀνθρώπου καὶ λέγει· γέγραπται, ὅτι οὐκ ἐπ' ἄρτῳ μόνω̣ ζήσεται ἄνθρωπος < >, δῆλον, ὅτι ὡς ἄνθρωπός ἐστι πειραζόμενος. Γενόμενος δὲ ἐν τῷ τόπῳ ἔχω τὴν αἰτίαν εἰπεῖν, διὰ τί Ἰω- 10 ff. Deut. 8, 3; Matth. 4, 4 1 vertit Cr 2 ~ sua virt. C 3 quaenam esset De ista] ipsa B diaboli — 4 diximus] diaboli ? Quae ut diximus si exempliciter scriberentur C 4 scribuntur B, scribentur E perspecta] perfecta BE 5 quod] quia B 5/6 contempta] temptata C, contemptata E 6 SimulA (que x >) 9 quod] qui A pascat C 11 vivit CDe 12 quod — os x > C egreditur AB per os] de ore A vivet > B 12/13 vivet homo > A 14 quem B 15 sermo CDe 16/17 Simul A (que > 18 non > 19 ~ dign. est De 20 de hom.] homo BE (~ enim homo A) 21 respon- dit E 21/22 ~ non est A (non iiber d. Zeile) 22 ~ solo pane BCE vivit CDe homo + sed in omni verbo Dei C 23 est > Dmr non 24 tentat.] hominem fuisse temptatimi, non Deum C 180, –23 πειραζ. λ 182, 14 k 180, 24 Γενόμ. – 181, 17 λ 180, 24 Γενόμ. 7 λέξεως + εἰπὼν ὁ κύριος· οὐκ ἐπ' ἄρτῳ μόνω̣ ζήσεται ἄνθρωπος, ἀλλ' ἐπὶ παντὶ ῥήματι θεοῦ > C 8 οὗτος bCV] αὐτὸς λ 9 θεοῦ > β > λ ὅτι > CV 23 δῆλον C] δηλῶν λ 24 δὲ > λ 25 τί eventilans reor invenire me causam, quare Joannes tentationem Domini non descripserit, sed tantum Matthaeus, Lucas et Marcus. Joannes enim, quia a Deo exordium fecerat, dicens: >In prineipio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum <, nec poterat divinae generationis ordinem tantummodo, quod ex Deo et cum Deo esset, expresserat, adjecit: Jecit: >Et Verbum caro est <. Porro quia Deus tentari potest, de quo ei erat sermo, ideo tentari illum a diabolo non introducit. Quia vero > liber generationis Jesu Christi < de eo in evangeho narratur homine, qui natus fuerat ex Maria, et in Luca generatio ejus describitur, et in Marco homo est, qui tentatur, propterea ejus fertur simile responsum: >non in pane vivet homo <. Si igitur Fihus Deus pro te homo factus est et tentatur, tu, qui natura homo es, non debes indignari, si forte tenteris. Quod si tentatus illum imitatus fueris hominem, qui pro te tentatus est, et omne viceris αννης μεν ουκ ανεγραψε του πειρασμόν, Ματθαῖος δέ καὶ Μᾶρκος καὶ Λουκᾶς ἀνέγραψαν. Ἐπειδὴ γὰρ ’ Ιωάννης ἁπὸ θεοῦ ἤρξατο, οὐκ ἐγενεαλόγησεν αὐτὸν ὡς θεόν.

Διὰ τοῦτο, ἐΠειδὴ θεός, οὐκ ἐπειράζετο· οἱ δὲ ἄλλοι, ὡς τὰ ἀνθρώπινα διηγούμενοι τοῦ σωτῆρος, εἰσάγουσιν αὐτὸν καὶ πειραζόμενον.

| Τοιοῦτον δέ τι ἐστὶ νοεῖν ἐπὶ τῷ πειρασμῷ τοῦ κυρίου· μαθὼν γὰρ τοῦ πονηροῦ τὴν ἔννοιαν ἀνῆλθεν εἰς τὴν ἔρημον, ἐπείνασεν ἑκών, ἐκείνου νομίζοντος διὰ τροφῆς αὐ- τὸν δύνασθαι καθάπερ τὸν ’ Αδὰμ ἀπατᾶν, εἰ πεινάσειεν. Καὶ πρὸς τὴν ἔννοιαν ἐκείνου πόλιν ἀνῆλθεν εἰς τὸ Πτερύγιον· εἰ δὲ καὶ εἰς τὸ ὄρος, φησίν, ἀνήνεγκα x > αὐτῷ >πάσας τὰς βασιλείας τῆς γῆς >, ἀνῆλθεν ἑκών. Οὕτω καὶ πάλαι ὁ θεὸς ὁρῶν αὐτὸν σκοποῦντα ὡς· εἰ 2ff. vgl. Matth. 4, 1 ff.; Mark. 1, 12ff. 6ff. Joh. 1, 1 10 f. Joh. 1, 14 14f. Matth. 1, 1 16ff. gr. vgl. Orig. Πeρὶ ἀρχῶν III Kap. 2, 1 (S. 245 14ff., 246, Iff. Koetschau) 1 ~ me inven. AC 3 non scripserit Domini A sed] et C 4 ~ Marcus et Lucas A 5 quia] qui De a] de A 8 nec] non BE 9 et — > Deo > B Deo] eo Ο Deo] esset] esse quod E esset] erat C express.] cima expressisset B 11 ~tent. Deus BE 12 ~erat ei A ~sermoerat C 16 homine] homo est A homine — 17 Maria > De 21 ~ solo pane 22 vivit BCDEe igitur] legitur C 24 tu > CDe natura > C es] + tu n hominem > 3 ἀνέγραψαν K 3] ἀνέγραψεν ΚΚ2λ γὰρ > 28 Deus > 25/26 tentaris De solo > est] esse C 27 fueris 11 ἐπεὶ K 3 16 εστι τι voelv 2 28 ὡσεὶ 3 16/17 τῶν πειρασμῶν 3 24 ἔφη K 3 25 <ἂν > Kl. tentamentum, habebis spem cum eo. qui tunc homo fuit, nmic autem homo esse cessavit. Nam qui quondam homo erat, post- quam tentatus est et x >recessit ab eo diabolus usque ad x < mortis, >a mortuis resurgens ultra non x <. Omnis homo morti subjacet; iste ergo, qui nequaquam moritur, jam non est homo, sed deus est. Si autem deus est, qui quondam homo fuit, et oportet te illi similem fieri, quando >similes ejus fuerimus et viderimus eum, sicuti est <, te quoque necesse erit deum fieri in Christo Jesu : cui est et imperium in saecula saeculorum. Amen. δυνατὸν ἦν ὄφιν λαλλῆσαι, προσῆλθον ἂν δι' αὐτοῦ εἰς ἀπάτην τοῖς πρωτοπλάστοις, συνεχώρησε τοῦτο, πα- ρασκευάσας λαλῆσαι τὸ ἴδιον δη μιούργημα· ἐπειδὴ καὶ ἐπὶ τοῦ Ἰὼβ τὴν τῶν τοσούτων ἀναίρεσιν συνεχωρησεν εκεινου σκοπουντος ὡς· εἰ συνεχωρήθη, ἤλεγχον <ἂν > αὐτοῦ τὴν ἐπίπλαστον ἀρετήν, ἣν ἔχειν διὰ τὸν πλοῦτον δοκεῖ· ὁ γὰρ ἐκεῖ διάλογος τοιαύτην ἔχει τὴν δύναμιν σαφηνείας ἕνεκα, τῆς γραφῆς τῷ σχήματι τοῦ λόγου τὰς ἐννοίας λογοποιούσης. |

[Τήρει, ὅτι ταῦτα λέγει κατὰ τὸ ἀνθρώπινον, οὐ καθ’ ὃ θεὸς ἦν· ὡς γὰρ Περὶ ἀνθρώπου ἀποκρίνεται καὶ λέγει· >οὐκ ἐπ' ἄρτῳ μόνῳ x <, δηλῶν, ὅτι ὡς ἄνθρωπός ἐστι πειραζόμενος.] Ὁ μᾶρκος καὶ ὁ Λουκᾶς εἶπον, ὅτι > ἐν τεσσαράκοντα ἡμέραις ἦν πειραζόμενος <, εἶναι δῆλον, ὅτι ἐν ἐκείναις μὲν πόῤῥωθεν αὐτὸν ἐπείραζεν δι’ ὕπνου, δι’ ἀκηδίας, διὰ δειλίας καὶ τῶν τοιούτων. Ἐπεὶ δὲ ἔγνω λοιπὸν προσῆλθεν ἐγγὺς καὶ φανερῶς προσβάλλει. Καὶ σκόπει, τί ποιεῖ. Ἤκουσε καὶ παρὰ τοῦ Ἰωάννου καὶ παρὰ τῆς ἐνεχθείσης ἄνωθεν φο)νῆς, ὅτι οὖτός ἐστιν <υἱὸς > τοῦ καὶ ἀγνοῶν, ὅτι >ὁ ἐνηνθρώπησεν — ἔλαθε γὰρ αὐτὸν ἡ ἀπόῤῥητος ἐνανθρώπησις — ὑπέλαβεν, ὅτι ἄνθρωπος ὢν ηὐδοκήθη τῷ, θεῷ διὰ τὰς ἀρετὰς αὐτοῦ, καὶ λοιπὸν ἐφθόνησεν αὐτῷ τῆς τηλικαύτης τιμῆς, ὤσπερ καὶ τῷ παλαιῷ Ἀδάμ, καὶ ἔσπευσεν ὥσπερ ἐκεῖνου ἐκβαλεῖν Λ·αὶ τοῦτον αὐτῆς. Διὸ καὶ προσελ- 1 ff. gr. vgl. Gen. 3, 1 ff. 5ff. gr. vgl. Hiob 1, llff. 5f. lat. Luk. 4, 13 7f. lat. Rom. 6, 9 14 f. 1 Joh. 3, 2 21 Mark. 1, 13; Luk. 4, 2 26 Joh. 1, 34 3 homo > C Nam + si De 8 morietur CDe Onmis + autem 9 ergo > ABE 10 est > A 11 homo > A 13 et > ei AB ~ fuerimus ejus C 15 videremus n sicut E 16 erit] est ABE Jesu -f Domino nostro C gloria + honor C 17 iVmen > E Explicit omelia XXIX. AC (XXVIII. 182, 18 – 183, 26 W* 2 δι’] δ’ Κ3 5 τοῦ Κ3 S (hr εἰ] ὡσεὶ Κ3 <ἂν > 18 – 20 πειραζ. = p. 180, 17 – 24 26 <υἱὸς > > W 28 W (?) θὼν ἐγγὺς πρώτην προσάγει πείραν τῆς γαστριμαργίας, δι’ ἧς εἷλε καὶ πρῶτον Ἀδάμ. Καὶ ἐπεὶ οὐδαμοῦ βρώσιμόν τι ἦν διὰ τὴν ἄγαν ἐρημίαν, ἐγίνωσκε δὲ τῇ πείνῃ τὸν ἄρτον εἷται κατάλληλον, αὐτὸς μέν οὐ προσφέρει, διότι οὐκ ἤμελλεν αὐτὸν παρὰ τοῦ πολεμουμένου λαβεῖν ὁ Χριστός, ἐπιτάσσει δὲ αὐτῶ̣ ποιῆσαι τοὺς ὑποδεικνυμένους λίθους ἄρτους. Καὶ ἵνα μὴ νοήσῃ τὴν ἐπιβουλὴν ὁ Χριοτός, ὅρα μηχανὴν καὶ πονηρίας ὑπερβολήν· οὐκ εἶπεν ἁπλῶς, ὅτι· ποίησον τοὺς λίθους ἄρτους, ἀλλὰ προσέταξε τό· >εἰ υἱὸς εἶ τοῦ θεοῦ <, ἵνα δείξῃ, ὅτι τοῦ εἶναι αὐτὸν υἱὸν θεοῦ ζητεῖ γενέσθαι τοῦτο· ᾤετο γάρ, ὅτι παρακνηθήσεται τῷ λόγῳ, καθάπερ ὀνειδισθεὶς ἐπὶ τῷ μὴ υἱὸς x <, καὶ ἀγνοῶν τὸν δόλον μεταβαλεῖ τοὺς λίθους εἰς ἄρτους, ὡς ἔχων ἐκ θεοῦ δύναμιν, καὶ λοιπὸν ἰδὼν αὐτοὺς πάνυ Πεινῶν ἡττηθήσεται τῆς γαστρός. Ἀλλ' οὐκ ἔλαθε τὸν >δρασσόμενον τοὺς σοφοὺς ἐν τῇ πανουργίᾳ · ὁ δέ ἀποκριθεὶς εἶπεν· >γέγραπται· οὐκ ἐπ’ ζήσεται ἄνθρωπος < καὶ τὰ ἑξὴς, συνεὶς τὴν πανουργίαν αὐτοῦ. μέν ἐπιζητηθὲν σημεῖον οὐκ ἐποίησεν, διότι τὰ σημεῖα δι’ ὠφέλειαν ὁρώντων εἴωθε γίνεσθαι, ὁ δὲ διόβολος οὐδέν ἤμελλεν ἐντεῦθεν ὠφε- ληθῆναι· καὶ γὰρ ὕστερον ἰδὼν πάντα, ὅσα ἐποίησεν ὁ Χριστός, οὐδὲν μετεβλήθη. Πρὸς δὲ τὸν κεκρυμμένον αὐτοῦ σκοπὸν ἀπολογεῖται καὶ ἀπὸ τῆς ἐν τῇ βίβλῳ τοῦ Δευτερονομίου γραφῆς ἐπιστομίζει αὐ- τὸν ὡσανεὶ λέγων· τί μοι ποιεῖν ἄρτους ἐκ λίθων ἐπιτάσσεις; πάντως διὰ τὴν συνέχουσάν με πεῖναν, ἵνα φανέντων δελεασθῶ· ἀλλ’ >οὐκ ἄρτῳ μόνῳ ζήσεται ἄνθρμπος < >. Ἀλλ’ ἔστι καὶ ἕτερος τρόπος τροφῆς· καὶ γὰρ >πᾶν ῥῆμα ἐκπορευόμενον διὰ στόματος θεοῦ < ἐπὶ δίκην τροφῆς συνέχει τὴν ζο)ὴν αὐτοῦ καὶ ἀρκεῖ αὐτῷ. Οὕτως μακροθύμως ἀπεκρούσατο τὴν τῆς γαστριμαργίας μηχανήν.

HOMILIA ΧΧΧ.De tentatione Salvatoris secunda.

Tam Filio Dei quam Antichristo regnandi studium est. Sed Antichristus regnare desiderat, ut occidat, quos sibi subjecerat ; Christus ad hoc regnat, ut salvet. Et unusquisquenostrum, sifidelis est, regnatur a Christo sermone, sapientia, justitia, veritate. Sin autem amatores voluptatis magis sumus quam amatores Dei, reg- 2 vgl. 1 Kor. 15, 45. 47 13f. 1 Kor. 3, 19 24 Matth. 4, 4 28 Luk. 4, 8 27 Incipit XXX. de . . . AC (XXVIIII. C) 28 De tent.] Tentatio De Salv.] Domini A 29 Sed + et nr 30 quos] quod Dmn sub- jecerit ABCDe 31 Et > ABE fidelis A] felix 33 ~ sumus magis De 1 εἶλε Kr.] εἶχε W 4. 17 ἔμελλεν W iiamur a peccato, de quo Apostolus loquitur: >non ergo peccatum in vestro mortali corpore <. Duo igitur reges regnare festinant: peccati rex peccatoribus diabolus, justitiae rex justis Christus. Sciensque diabolus ad hoc venisse Christum, ut regnum ilhus tolleret et hi, qui sub eo erant, inciperent esse sub Christo, >ostendit ei regna mundi < et hominum saecuh, quomodo alii regnentur a fornicatione, alii ab avaritia, illi populari rapiantur aura, hi formae capiantur illecebris. Neque vero arbitrandum est, quod regna ei mundi ostendens Persarum, verbi gratia , regnum Indorumque monstraverit, sed >ostendit ei omnia regna x <, id est, regnum suum, quomodo regnaret in mundo, ut cohortans eum facere, quod volebat, inciperet etiam Christum habere subjectum. Vis, inquit, in omnibus his regnare ? Ἔδειξεν αὐτῷ πάσας τὰς βασιλείας τῆς οἰκουμένης(. Βασιλeίας κόσμου φησὶ τῶν κοσμικῶν ἀνθρώπων, τίνα τρόπον οἶ μὲν βασιλεύονται ὑπὸ πορνείας, οἱ δὲ βασιλεύονται ὑπὸ φιλ- αργυρίας, οἱ δὲ ὑπὸ κενοδοξίας καὶ ἑτέρων παθῶν. Εἰ μὴ γὰρ τοῦτό ἐστι, πῶς ἠδύνατο αὐτὸς τοὺς τῶν περάτων τόπους εἰς ἔνα τόπον πρὸς θεωρίαν σωματικὴν ἀγαγεῖν; Οὐκ ἐδείκυνε δέ αὐτῷ τὰς ασιλείας τοῦ κόσ- μου, οἶον φέρε εἰπεῖν τὴν Περσῶν οἰκονομίαν ἢ τὴν Ἰνδῶν, ἀλλ' ἐδείκνυεν αὐτῷ τὰς βασιλείας x <, τίνα τρόπον ἰσχύει αὐτῶν βασιλεύειν, ἵν αὐτὸν προτρέψηται ποιῆσαι, 1 f. Rom. 6, 12 1 non] ne E justitiae > 9 regnentur > 12 rapiantur C 16 ostendat r 2 ~ mortali vestro DE 3 peccati + et justitiae BE 4 diab. + et A 5 illius] ejus A 6 eo] ipso C 10 illi] alii B 11 aura] cura De 11/12 formis B 15 regnumque Indorum Dm 15/16 Judaeorumque C 18 regnet AC 22 omnibus] hominibus De 184, –186, 12 λ 184, 16 Οὐκ — 21 + 7 — 13 παθῶν + 22 — 186 ’ 19 dCVW 184, 13 Εἰ — 21 + 7 — 13 + 22 — 186, 19 S 184, Εἰ — 19 Ἰνδῶν aX (16 — 19 also in b doppelt) –8 8 οἰκουμ. > bdCSVW 8 βασιλ. — 9 φησὶ > dCS 9 γὰρ dCS 9/10 τίνα τρόπον > dCS 10 βασιλ. — 11 δὲ > Kl.] Πονηρίας bVW 11 οἱ — φιλαργ. nach 12 κενοδοξ. V 12 κενοδοξίας + οἱ δὲ ὑπὸ γαστριμαργίας S καὶ — 13 παθῶν > bVWA 13 Εἰ — 16 nuT aSA 14 Πῶς > a avzdg] αὐτοὺς aA, αὐτὸς (corr. aus αὐτοὺς) Aa τοὺς > λ τῶν περάτων x > aSA 15 ἔνα + τὸν a 16 Οὐκ κνυε — 21 βασιλεύειν] ravza ἐδείκνυεν W Οὐκ — 17 κόσμου > Οὐ + ydQ bV 17 δέ > bV 18 οἶον > CD5 οἶον — 19 Ἰνδῶν οἶον — 20 κόσμου > b (steht a) V 19 οἰκονομίαν] ἡγεμονίαν aSA τὴν] τῶν Ἰνδῶν + τοῦ κόσμου οὖν παντὸς τὴν δόξαν ἐδείκνυε καὶ καὶ πάσας τὰς βασιλείας S ἀλλ'] κοὶ γὰρ λ 21 αὐτῶν > bVA 22 ἵνα λ ἵν' + ἵνα — p. 185, 2 Χριστοῦ] ὅθεν ὡς ψιλὸν ἄνθρωπον προέτρεπεν ἐπὶ τοῦτο, βουλόμενος καὶ αὐτοῦ ὡς καὶ τῶν λοιπῶν περιγενέσθαι S Ostendit innumerabiles hominum multituclines, quae suo tenebantur imperio. Et revera, si miseriam et infelicitatem nostram simpliciter volumus confiteri, pene totius mundi rex diabolus est; unde et >princeps istius saeculi < a Salvatore ergo dicit, hoc est: vides hos homines, qui sub meo regno sunt? — et >ostendit ei in puncto temporis <, hoc est in cursu, qui ad comparationem aeternitatis puncti instar obtinet. Neque enim neccessarium habebat Salvator, ut ei diutius saecuU istius negotia monstrarentur : statim ut aciem luminum suorum ad contemplandum vertit, et peccata regnantia et eos, qui regnarentur a vitiis, conspexit et ipsum >principem saeculi < superbientem atque gaudentem in propriam perniciem, quia tantos sub suo habebat imperio. Dicit ergo ad Dominum diabolus : In eo venisti, ut adversum me dimices et toUas de imperio meo, quos nunc subjectos habeo ? Nolo contendas, nolo nitaris, ne habeas uUam in certando molestiam. Unum est, quod percor: >procidens adora me < regnum omne, quod teneo. Verum Dominus noster atque Salvator vult quidem regnare et omnes ὃ ἐνόμιζε ποιήσαντος περιγενήσεσθαι τοῦ Χριστοῦ.

Εἰ θέλεις, φησί, βασιλεῦσαι τού- των καὶ ἐπὶ τούτῳ ἐλήλυθας τοῦ ἀγωνίσασθαι καὶ ἀποστῆσαι τοὺς βασι- λευομένους ὑπ’ ἐμοῦ; μὴ ἔν ἀξιῶ· >πεσὼν προσκύνησ·όν καὶ παράλαβε πᾶσαν τὴν βασιλείαν τὴν ὑπ’ ἐμέ. Ἁλλ’ ὁ λεῦσαι μὲν θέλει καὶ ὑποτάξαι πάντα τὰ ἔθνη, ἵνα δοῦλα γένηται δικαιοσύνης καὶ ἀληθείας καὶ πάσης ἀρετῆς, βασιλεῦσαι δὲ οὐ μετὰ ἁμαρ- 6 vgl. Joh. 12, 31; 16, 11 1 Et ostendit A 5 simpl. > C ~ tot. paene C ~ rex B 6 istius] huius B vocatur ADe 7 hoc est > CDe omnes ABE e > 10 habuit De sibi Dln diutius] dignitates De, divitiae C 11 istius + et CDe 11/12 ut ad cont. lum. suor. aciem vertit C 12 et1 > C 13 A ipsum > C princ. saeculi > A supervenientem CDe in propriam] inproperia E, in propria B 15 quia] quod AB haberet ABE, habuit C 16/17 ~ diab. ad Dom. C Dominum diabolus] eum ABE 17 In eo] Ideo CDe 17/18 adversu De 18 et tollas > ABE 19 meo + in eos B, + et de his A 21 ne] nec 24 Verus D 25 noster > ABE Salvator -f raeus 1 ἐνόμισε dC ποιήσαντος W] ποιῆσαι bA, ποιήσας dCV 2 Χριστοῦ] σωτῆρος λ 16 Εἰ — φησι] καί φησιν· εἰ θέλεις S θέλῃς V τούτων > S 17 τούτω̣ bVW] τοῦτο CP. ἐλήλυθεν B1 τοῦ 19 ἐμοῦ > S 20 μοι dCA] με bVW 22 τὴν—p. 186, 17 alia S 24 γένηται + τῆς λ gentes sibi esse subjectas, ut serviant justitiae, veritati ceterisque virtutibus, sed vult regnare quasi justitia, ut absque peccato regnet, ut nihil faciat indecorum, et non vult absque labore subjectus diabolo coronari nec sic regnare ceteris, ut ipse regnetur a diabolo. Unde loquitur ad eum : >scriptum est : Deum tuum adorabis, et ipsi soli sevies <, Hos, inquit, omnes propterea volo mihi esse subjectos, ut >Dominum adorent et ipsi soli serviant <; est cupido regni mei. Tu autem a me vis incipere peccatum, quod ego dissoluturus huc veni, quod etiam a ceteris auferre desidero. Scito Scito atque cognosce me in hoc manere, quod dixi, ut adoretur Dominus Deus solus, et hos omnes sub meam faciam potestatem meoque regno subjiciam. Cui gaudemus nos quoque esse subjectos, et deprecemur Deum, ut >regnans peccatum in corpore < nostro mortificet et regnet nobis solus Christus Jesus : cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen.

τίας, οὐδέ βούλεται ἀκμητὶ ὑποτάξας ἑαυτὸν ἐκείνῳ στεφανώσασθαι, οὐδέ ἀκμητὶ λαβεῖν πάσας τὰς βασι- λείας τοῦ κόσμου < καὶ τὴν αὐτῶν ὑποχείριον.

Διό φησι πρὸς αὐτόν· > γέγραπται· κύριον τὸν θεόν σου προσκυνήσεις καὶ αὐτῷ μόνω̣ λατρεύσεις <. τους, φησί, πάντας διὰ τοῦτο θέλω ἄρχεσθαι ὑπ' ἐμοῦ, ἴνα κύριον τὸν θεὸν προσκυνήσωσι καὶ αὐτῷ μό- νω λατρεύσωσιν <· τοῦτό ἐστι βούλημα τῆς ἐμῆς βασιλείας. Σὺ δέ θέλεις τὴν ἀμαρτίαν ἀπ‘ ἐμοῦ ἣν ἐγὼ καταργῆσαι θέλω.

10 ff. Deut. 6, 13 24 vgl. Rom. 6, 12 1 sibi > De ~ subjectas esse De 4 regnare] regna A jure B. jusa (!) E, justa A ut] aut E 5 peccato] labore De 6 et >ABCE 7 subjectos ACDLmn coronare A 8 ipse] sibi B a diab.] ab alio ACE 10 eum + Jesus De 11 > A 12 ipsi] illi BC 13 esse > C ~ esse mihi E 15 ipsi] illi C 16 regni mei] regiminis Tu] Cur r autem] hoc B 17 incipere] accipere r peccata, quae De 18 ego > De huc > De quod] quae De 20 Scito + 22 mea . . . . potestate ABE meoque] eoque E 23 gaudeamus De Deum] Dominum De 24 ~ nostro 25 ~ Jesus Christus E et imper. > et > Β corp. AC deprecamur C in2 > DEe Exphcit omeha XXX. AC (XXVIIII. A) βούλεται > W 2 ἐκείνῳ — 3 ἀκμητὶ > W στεφανώσασθαι ἐστεφανῶσθαι λ 10 γεγραπται· Κύριον > V 13 φησί > 16/17 ~ τὸ βούλημα nach βασιλ. d 17 βασιλ.] παρουσίας W σὺ W] νῦν dCSV 19 ἣν] ὃν S καταργῆσαι θέλω V] καταλῦσαι ἦλθον W, καταργῆσαι ἦλθον CS, καταργίσαι ἦλθον D ἐγὼ nach ἦλθον dS'

HOMILIA ΧΧΧI.De tertia tentatione Salvatoris.

Scrutaniini scriptiiras, ut et in his, quae ’ esse simplicia, reperiatis non minima sacramenta. Scrutemur principium evangelicae lectionis, quod hodie audivimus, et id, quod latebat, procedat in medium. >Adduxit <, ait, diabolus Jesum > in Hoc incredibile est, ut diabolus duceret Filium Dei et ille sequeretur. Sequebatur plane quasi athleta ad tentationem sponte proficiscens. Non formidabat tentantem neque insidias callidissimi pertimescebat inimici, et quodammodo loquebatur: duc quo vis, tenta ut placet, ad tentandum sponte me tribuo, sustineo quae suggesseris, praebeo me in quibuscunque tentaveris: invenies meinomnibusfortiorem. >Adduxit ergo eum et posuit super pinnam templi et dixit ei: si filius Dei es, mitte te hinc doeorsum < >. Adduxit eum in culmen ad summitatem templi hortatur, ut se inde praecipitet. Quod cum ille fraudulenter proroneret et sub ostentatione gloriae ahud niteretur, dicebat Salvator; >Scriptum est: non tentabis Dominum Deum Simulque considera, quomodo tentet diabolus, Non aliunde tentare audet, nisi de divinis libris, et de Psalmis sumens testimo- nium ait: > Si fihus Dei es, mitte te deorsum. Scriptum est enim: quia angelis suis mandavit de te, et in manibus tollent te, ne forte offendas ad lapidem pedem tuum <. Unde tibi, diabole, quod ista scripta sunt ? Nunquid legisti prophetas vel divina eloquia cognovisti ? Licet tu taceas, ego pro te respondebo. Legisti, non ut ipse ex lectione sanctorum melior fieres, sed ut de simplici littera eos, qui amici sunt litterae, interficias. Scis, 2 Luk. 4, 9–13 18 Deut. 6, 16 22 f. Ps. 90 (91), 11. 12 27 2 Kor. 3, 6 1 Incipit XXXI. (XXX. C) de temptatione Domini (Salvatoris C) tertia AC 3 ScrutareB Scrut. script. > A ut > B his] illis C quotquot De id > ABE latitabat A 6 procedit De autem De diabol. -f- Dominum A 7 incredibile] ne credibile AB, nec credibile A 9 profic.] proveniens BE tentantem] temptationem C 10 inimici] immo A duc — 11 vis] Dominum Deiun tuum BE 11 quo] quocumque C 12 sucgesseris C me > r 14 posuit] statuit supra Cm ei > r te > C 15 > De] de hinc A 16~inde se C illi A aliud > 17 dicebat — 18 est] sciebat scriptum esse Salvator ABCE 20 nisi > B 22 et] ut in — toUent] custodiant C toUant ABE 23 diabole + hoc e, + datum In 24 sint D 26 ut 2 > C 27 de simpl. littera] simplicitate De quia, si cle aliis ei voluminibus loqui volueris, non decipies, neque habere poterunt auctoritatem assertiones tuae, Sic legit scripturas Marcion ut diabolus, sic Basilides, sic Valentinus, ut cum diabolo dicerent Salvatori: >Scriptum est, quia angelis suis de te, et in manibus tollent te, ne forte offendas ad lapidem pedem tuum <. Si quando testimonia de scripturis audieris, ne statim loquenti adquiescas, sed considera illum, cujus vitae, cujus sententiae, cujus sit voluntatis, ne forte simulet sanctum se esse, quod non est, et venenis infectus haereseos sub ovis pelle lupus latitet. ne forte loquatur in co diabolus dc scripturis. Quomodo autem diabolus pro occasione tcm]>orum dc scripturis loquitur, sic c contrario Paulus pro corum utilitatc, qui audiunt, non solum dc scripturis, scd ctiain dc saccularibus libris assumit tcsti- monium et ait: >Crctcnscs semper mendaccs, malac bestiae, ven- 1res pigri<, et rursum de alio: >ipsius cnim et genus sumus<-, nec non et de comico: >corrumpunt mores lionos colloquia mala'. Sed neque si diabolus dc scripturis locutus fuerit, poterit me hac occasione dccipere, neque si Paulus de gcntilibus litteris aliquod cxcmplum sumpserit, a suo me eloquio deterrebit. ldco enim assumit Paulus verba etiam dc his, quae foris sunt, ut sanctificet ea. \ idcamus orgo, quid de scripturis diabolus loqua- tur ad Dominum: >Scriptum est enirn, quia angclis suis inandavit de te, et in manibus tollent tc, ne forte offcndas ad lapidcm [>Γ*γοαπτ<ζι γαρ, οτι τοί* άγγέλοις α «τον ίττελεΐχαι τηοι αο ν, χαι ότι άτι γ/ιοωψ άηοϋοί σε, μήτπ/τε .τοοσ- κόψης .τρο; /ή?οι· τώ· Γτοόα σοι*.] 9f. vgl. Mattli. 7. 15 14f.Tit. 1. 12 (Zitat aue Epimenidee) 1» Akt. 17, 28 (aus Aratea Phaenom. 5) 1 β ι. 1 Kor. 15, 33 (aus Thais von Me· nander); zu den drci Stellen ,Vgl. dio Nacliweise im Hand bur h *um NT. (ed. EL Lie t ζ man η) 1 ei > K] eis AC 2 hab. pot.J habebunt A assertionis Β suae C 3 Mart ion C 5 et) ut ABE tollant ABE 6 testimonium Ir scripture Do 7 loquenti > A Sed C vitao] «it ac De 8 sententiae) scicntiac Β 8, · — so sanctum Β 9 so > C quod] quomodo Ir venenis] veneno C, veniens Β It lupus > C latitot] latcat B, -f et Β 11 per occasionem De loquatur C 12 ~ utilitate eorum e 14/15 ven- trisAE 1tot>An ~ bonoemores Β 17 mala]peesimaBE ~diabolu« si Do 18 ~PaulusaDe 19 a>A a suo] quoquo modo Do 2· quae] qui AC 21 ea > A] etiam Ε 22 de] ab C 24 enim> ABCE quia > De mandavit alio Hss (gg. gr. bitXrUat) 188. 23 189, 27 (+ 190, 22—24 iutakar C) + 191. 4 Ov 17 «ICS 188, 23 — 189. 9 όΐΟΊύτη; kV\\"( ) + 190, 1 19 ~ 24 ΙΊγοατται — 191.4 ara·/. k/. 188. 23 -26 nur X pedem tuum <. Vide quomodo iii ipsis testimoniis versipellis est. Vult enim imminuere gloriam Salvatoris, quasi angelorum indigeat auxilio offensurus pedem, nisi eorum manibus sublevetur. Assumit testimonium et inter- pretatur illud de Christo, quod non de Christo, sed de sanctis generaliter scriptum est. Libere quippe et tota confidentia contradico diabolo super Christi persona hoc non posse intellegi. Neque enim indiget angelorum auxiho, qui major angehs et melius ipsis haereditate consecutus est nomen. NuUi unquam angelorum dixit Deus: ,,Filius meus es tu, ego hodie genui te <. nuhum eorum quasi ad fihum locutus est, >qui facit angelos spiritus, et ministros suos ignem urentem <, sed ad fihum suum, de quo innumerabilia loquitur in prophetis.

Non indiget, inquam, angelorum auxiho Fihus Dei. Ὅρα δέ, πῶς κακούργως πειρᾶται διὰ τῆς χρήσεως τῶν γραφῶν. Θέλει καθελεῖν τὴν δόξαν τοῦ κυρίου, ὡς δεομένου ἀγγελικῆς βοηθείας, ὡς μέλλοντος προσκόπτειν, εἰ μὴ ἄγγελοι αὐτῷ βοηθοῖεν. Οὐ γὰρ περὶ τοῦ Χριστοῦ εἴρηται ἡ χρῆσις τοῦ φαλμοῦ, οὐδὲ γὰρ δεῖται ἀγγέλων ὁ τῶν ἀγγέλων δεσπότης. Ι Νομίζω δὲ αὐτόθεν καθαίρεσιν μᾶλλον εἶναι τῆς δόξης τοῦ Ἰησοῦ ἤπερ σύστασιν τῆς ἐν αὐτῷ θεότητος, τὸ δεῖσθαι αὐτὸν ἀγγέλων θεοῦ αἰρόντων αὐτὸν ἐπὶ τῶν χειρῶν ὑπὲρ τοῦ μὴ προσκόψαι πρὸς λίθον τὸν πόδα αὐτοῦ· ἐπεὶ δὲ εἰκός τινας πιστεύοντας τῷ διαβόλῳ κακῶς ἐξειληφότι τὴν προ- φητείαν οὐκ εἰς ἄλλον τινὰ ἢ εἰς Χριστὸν προφητευομένην ἀπειθήσειν τοῖς εἰρημένοις, γινωσκέτωσαν, ὅτι πάντα τὰ κατὰ τὸν ψαλμὸν εἰς ἀνθρώπου φύσιν ἀναφέρεται δεομένου πολλῆς βοηθείας καὶ σκέπης τοῦ θεοῦ καὶ τῆς ἀπ' αὐτοῦ ἀντιλήψεως, ἵνα ῥυσθῇ ἀπὸ πόσης τῆς τῶν θηρευόντων παγίδος καὶ παντὸς ταραχώδους καὶ ψευδοῦς λόγου. ||

15 ff. vgl. Hebr. 1,4. 7 17 ff vgl. Hebr. 1, 5. 7 18 f. Ps. 2, 7 21 ff. Ps. 103 (104), 4 23 ff. gr. vgl. Ps. 90 (91), 1. 3 4/5 indig.] inde egeat A 10 scriptum] dictum C 11 ~ et confid. tota B, confid. et tota E 14 ~ angel. indig. C 15 qui — 26 auxilio > B major] majus C major + est AE angelorum C 16 ipsius haereditatis A, haereditatem De 1 7 est > mn] et D, est et Ir 17/18 ~ imquam Bh eorum >C 21 est > e 26~angel. nacli 27 Dei 1 δέ > λ κοκούργως > dCSA πειρᾶται > λ 2 3 ὡς > d ὡς — 4 βοηθ. > S 6 ~ αὐτῷ avup dkCSV] βοηθεῖεν 6 Οὐ] οὐδὲ dC Οὐ — 9 δeσπ. > S 8 οὐ dCV ε ~ δεῖται γὰρ dC 9 ὁ — ἀγγέλ. > W δεσπότης] τής d 9 Νομίζω — 15 > S 16 ἐπεὶ — 20 εἰρημ.] ὅθεν τινὲς θέντες τῷ διαβόλῳ ἐξειλήφασιν τὸν ψαλμὸν ἁρμόζειν εἰς Χριοτόν· ἀλλὰ S 17 κακῶς Κl.] καλῶς dC 21 xard — ψαλμ.] ἐν τῷ ψαλμῷ τούτω̣ S 22 ἀνθρώπου + φιλοῦ S 24 καὶ — ἀντιλήψ. > S 25 πάσης > S τοῦ διαβόλου S 26 παντὸς — 27 λόγου] τῶν λοιπῶν κακῶν S

Quin potius disce, diabole, quod, nisi Jesiis adjuverit angelos, offendunt pedem suum. Et si quis angelorum visus est offendere, de quibus dudum lectum est: >quia angelos judicabimus <, ideo quia non extendfb manum suam ad Jesum, ut apprehensus ab eo non offenderet. Quando enim aliquis in propria virtute confidens non invocat praesidium Jesu, offendit et corruit. Et tu, diabole, propterea >quais fulgur de caelo < cecidisti, quia credere in Christum Filium Dei noluisti. Ut autem scias, quod male interpretatus es, et non de Christo, sed de sanctis intellegi, quae sequuntur, ausculta. >A ruina et daemonio x < non Jesum Christum liberat Deus, sed sanctos. Lege nonagesimum psalmum, cujus principium est: >Qui habitat in adjutorio in protectione Dei caeli commorabitur <, et invenies magis justo viro, quam Dei Filio convenire: cadent a latere tuo mille, et decem miha a dextris tuis , ad te autem non appropinquabit ; verum-

Ἐγὼ δὲ τὸ ἀνάπαλίν φημι πρὸς σέ, ὦ διάβολε· εἰ μὴ Ἰησοῦς βοηθήσῃ τοῖς ἀγγέλοις, προσκόπτουσι.

Καὶ σὺ διὰ τοῦτο πέπτωκας ἐξ οὐρανοῦ <, ἐπειδήπερ αὐτάρκη ἐνόμισας εἶναι καὶ μὴ δεῖσθαι τῆς τοῦ Ἰησοῦ βοηθείας.

Ἵνα δὲ γνῷς μὴ περὶ τοῦ Ἰησοῦ λελέχθαι τὰ ἀναγεγραμμένα, ἀλλ’ εἰς δίκαιον ἄνδρα ταῦτα ἀναφέρεσθαι, ἄκουε· ταῦτα δὲ τὰ ῥήματα ἐν ψαλμῷ ζ΄· λέγεΤαι δὲ οὐ περὶ Χριστοῦ, ἀλλὰ περὶ δικαίων. Γέγραπται γάρ· > Ὁ κατοικῶν ἐν βοηθείᾳ τοῦ ὑψίστου ἐν σκέπη τοῦ θεοῦ τοῦ οὐρανοῦ αὐλισθήσεται <. Τοῦτο δικαίῳ μᾶλλον ἁρμόζει ἢ τῷ υἱῷ τοῦ θεοῦ. Καὶ αὖθις· >πεσεῖται τοῦ κλίτους σου χιλιὰς καὶ μυρίας ἐκ τῆς δεξιᾶς σου <·

20 f. Ps. 90 (91), 6 24 ff. Ps. 90 of. 1 Kor. 6, 3 13 f. Luk. 10, 18 (91), 1 28 ff. Ps. 90 (91), 7. 8. 2 adjuvaret BE 3 offendant ABDE, offendent e 6 offendit + iterum E 8 ut] et E 9 Quando] quoniam Ir 10 aliquis > 11 invocas De 12 offendis De 12 corr. — 14 quia > De 13 fulgor 14 cecid.] corruisti C 15 > B Filiiun Dei > C Dei] Domini B 17 es] est De et > ABE 18 sanctis + debere C 1819 Dlmn 19 abscultaAC > e 24 adjutorium E 24/25 Altissimi] ExcelsiABE ~ magis haec C 27 ~ justo viro magis B 27/28 ~Filio Dei A 31 propinquabit B 1 τὸ > λ 2/3 βοηθήσει k 13/14 ~ ἐνόμ. ἑαυτ. ε 2224 nur C x > κλ 26 σκέπει ε 27 δὲ > ε 29 ἐκ — 31 σου] καὶ τὰ ἑξῆς k

tamen oculis tuis videbis, et retributionem peccatorum adspicies < et reliqua, super personam justi interpretans. Sed et sic quoque perverse assumens diabolus testimonia, ut assereret ea, quae de justis dicebantur, super Salvatore intellegi, silet et transit versiculos, qui contra se scripti sunt. Cum enim dixisset : >angelis suis mandavit de te, et in manibus toUent te, ne forte offendas ad lapidem pedem tuum <, illud, quod sequitur: >super et basiliscum ambulabis, et conculcabis leonem et draconem <. Quare ista, diabole, siles. nisi quod tu es >basiliscus <, tu omnium serpentium regulus, nocentiora habens venena quam ceteri, qui statim ut videris aliquem interficis ? Scis et aliam fortitudinem esse contrariam sociam tui, quae >aspis < et viro justo subjecta est, et idcirco omnia taces. Tu es >draco < tu es >leo <, de quibus scribitur: >super aspidem et et conculcabis leonem et draconem <. Sed licet tu taceas, qui scripturas rectius legimus, scimus habere nos potestatem conculcandi te et datam nobis hanc ditionem, dico enim non solum in veteri testamento, sicut nunc cantatur in psalmo, sed etiam in

ἃ καὶ αὐτὰ ἐπὶ τὸν δίκαιον ἀνάγεται. Οὐ γὰρ Χριστὸς φοβεῖται δαιμόνιον μεσημβρινὸν οὐδὲ νυκτερινόν, οὐδὲ δεῖται βοηθείας ἀγγέλων, αὐτὸς τηρῶν αὐτοὺς ἀπροσκόπους θεῷ· εἰ δὲ καὶ περὶ Χριστοῦ λέγοιτο, πανούργως παρῆκε τὰ με- ταξύ·

ἐπάγει γάρ· >ἐπὶ ἀσπίδα βασιλίσκον ἐπιβήσῃ καὶ καταπατή- σεις λέοντα καὶ δράκοντα <· γὰρ αὐτὸς ἦν. 4 ff. gr. vgl. Ps. 90(91), 5. 6 4 ff 23 ff. Ps. 90 (91), 13 1 videbis] considerabis AB 2/3 ~ adspic. pecc. De 3 super perso- nam] super persona C, sub persona ABE 4 interpretantur B, -tatur AE sic] si A 5 perverse] per se BE assumens] asserens Dmn, afferens Ir, assumit A, accipiens C 6 ea — 7 dicebantur > De 8 silet et > 11 et] ut ABE 12 tollant ABE 13 pedem > B 17 ista > 19 habes B 20 vides C Scis > De 20/21 et aliam . . . et talia . . . contraria E 21 esse > Ce sociam tui > similem A tui + assvunis De aspis] nomine aspidis B 23/24 cal- cabis] ambulabis AC 25 ~ nos habere C 26 dico enim > CDe > B 27 sicut] sic B cantatur] canitTu- 4 dvaydyerai λ 6 οὐδὲ] ἢ S 7 ἀγγελικῆς CS + ὁ τῶν ἀγγέλων δεσπότης S 7 αὐτὸς — 8 θεῷ > S 8 κοὶ > S 9 rct — τὸ ἐφ’ ἑξῆς ἤτοι τὸ S 14 ἐπάγει γάρ > C ἀσπίδα + γάρ φησιν 17 ἦν + διάβολος S novo, Salratore dicente: >ecce do vobis potestatem super serpentes et scorpiones et omnem virtutem inimici, et nihil vobis nocebit <. Sumamus arma tanta potestate firmati et versa faciamus, ut per conversationem nostram leonem conculcemus et draconem. Porro ut scias, quomodo >conculcetur et >conteratur draco <, Pauli epistolam lege, in qua a peccatore Filium Dei. Sicut ergo, qui peccator est, conculcat Filium Dei, sic e contrario, qui justus est, >conculcat leonem draconem <, >omnem virtutem inimici < conculcat Christi : cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen.

HOMILIA XXXII.De eo, quod scriptum est: >Reversus est Jesus in virtute usque ad eum locum, ubi ait: >et omnium ocuU erant synagoga intuentes in eum. <.

Primum quidem >jesus Spiritu sancto reversus est a Jordane et agebatur Spiritu in deserto diebus x <. Cum tentaretur a diabolo et quia adhuc certaturus erat adversum eum, et semel et bis absque addi- tamento aUquo >spiritus < ponitur.

’Επειδὴ ἤμελλεν ἀθλεῖν ἐν τῷ πειρασμῷ πρὸς τὸν διάβολον, δὶς ὀνομάζεται τὸ >πνεῦμα < χωρὶς προσθήκης· ὅτε δὲ ἀγωνισάμενος 1 ff. Luk. 10, 19 6 ff. vgl. Hebr. 10, 29 8 f. Ps. 90(91), 1.3 9 Luk. 10, 19 12 — 14 Luk. 4, 14 — 20 15 ff. Luk. 4, 1. 2 21 f. vgl. Luk. 4, 1 2 et 1 + super BE et 2 + super ABE 3 vos C nocebunt De firmata B 4/5 conculc. + sed C 5 dracon. + conteramus C sciamus A 7 a peccat. Filium] peccatores Filio De peccatoribus C Sicut] Sic B conculcat Filium] conculcatur Filio De 9 inimici + et > BCE conculcat > A nomine + Domini AC + nostri A 10 Explicit omeHa XXXI. AC (XXX. C) 12 Incipit XXXII. de . . . AC (XXXI. C) quod] loco in quo BE est > C Jesus > AE 13 ad — > A 13 ubi] in quo E ~ erant omn. ocul. A 14 in- tuentes] intendentes De in > C 16 est > AE 17 et > + in De 17/18 ~ diebus XL in deserto BE desertum C 18 ~ quadr. dieb. A 19 et > De quia > Bj qui CE adhuc + 20 adversus ACDr 21 absque] non cum De 22 spiritu AE –193,7 Ξ*λ 19 — 20 διάβολ.] ὅρα δὲ ὅτι πρὸ τοῦ πειρασμοῦ S 19 Ἐπειδὴ τι δὲ dC ἤμελλεν dCVΞ] ἔμελλεν bWλ 18/20 ~ ἐν — πειρ. nach διάβολον bλ τοῖς πειρασμοῖς W 20 πρὸς > Ε(?) 21 πάσης > S 22 ὅτε — p. ὑπέστρ.] ὅτε δὲ ἐνίκησε τοὺς πειρασμούς, προστέθειτο S Quando vero tres tentationes, quas scriptura commemorat, pugnando superavit, vide, quid de Spiritu signanter cauteque pona- tur. > Jesus <, ait, >reversus est in τῇ δυνάμει virtute Spiritus <. >Viruts < est, quia conculcaverat draconem et tentatorem comminus vicerat. Reversus est < ergo >Jesus Jesus in virtute Spiritus in Galilaeam fama exivit per omnem circaregionem de eo. Et ipse docebat in synagogis eorum et glorificabatur ab omnibus <. Quando legis: >docebat in synagogis eorum et glorificabatur ab omnibus <, cave, beatos tantum illos judices et te arbitreris privatum esse doctrina. Si vera sunt, quae scripta sunt, non solum tunc in congregationibus Judaeorum, sed et hodie in hac congregatione Dominus lo- quitur: et non solum in hac, sed etiam in alio coetu et in toto orbe docet Jesus, quaerens organa, per quae doceat. Orate, ut me quoque compositum ad canendum aptumque reperiat! Sicut enim quaerit omnipotens Deus prophetas eo tempore, quo prophetia niortales indigent, et invenit, verbi gratia, Isaiam, Hieremiam, Ezechiel, Daniel, sic quaerit Jesus organa, per quae doceat sermonem suum vel erudiat populos in synagogis et >glorificetur ab monibus <. Nunc magis >glorificatur ab omnibus < tempore, quo tantum in una provincia cognoscebatur. Deinde >venit in Nazareth, ubi nutritus fuerat, et ingressus juxta in synagogam die sabbatorum surrexit legere; et datus est ei liber prophetae Isaiae; et revolvens librum invenit locum, ubi ἐνίκησε τοὺς τρεῖς ἀναγεγραμμένους πειρασμούς, πρόσχες τῇ ἀκριβείᾳ τῆς γραφῆς, τί περὶ τοῦ πνεύματός φησιν, ὅτι > Ἰησοῦς ὑπέστρεφεν ἐν τοῦ πνεύματος <, προσέθηκεν ἐν τῇ δυνάμει < διὰ ἀθλητὴν τὸν νενικηκότα.

7 lat. vgl. Ps. 90 (91), 13 3 vide > Dmn] attende Ir 5 Jesus — est] Ait: et reversiis Jesus De 7 quia] quod B 8 temptationem A 9 ergo > B Spiritus > C terram > C C lOexiitDe eircaregionem] regionem De 11 omnibus] hominibus C Quando — 12 omnibus > CDe leges 12 glorificatur B 13 ~ illos tantum De privatum] primum r esse > B 19 prophetiam E 20 Ysaiam AC, Esaiam Hieremiam DE, Iheremiam A 21 Hiezechiel CD, Ihezechiel A Danihel AC Jesus] Deus r 22 populum B, populo E syn- agog. -f eorum De 23 omnibus1] hominibus C glorif.] clarifi- catur C omnibus 2] hominibus C Jesus > BE 24 Deinde] Sed inde C 25 in > ABDEe ABDEe 25/26 ~ in synag. juxta mor. BC 26 syna- goga CE sabbat. + et B Et De 27 invenit] et 1 τρεῖς + τοὺς d 2 πρόσσχες dC 3 τί > Β1λ τί — 4 > W] περὶ τοῦ πνεύματος τί φησιν; Ὅτι Β1λ 4 Ἰησοῦς + φησιν W . ~ Ἰησ. V 5 καὶ — 6 δυν. > SW 7 ἀθλ. — νεν.] νενικ. ἀθλ. S + οὐκ τὴν χάριν λαβόντα, ἀλλ' ὡς ὁμοουσίως συνόντα τῷ Πνεύματι S

erat scriptum: Spiritus Domini super me; propter quod unxit me <. Non fortuitu revolvit librum et caput de se reperit lectionis, sed et hoc providentiae Dei fuit. Sicut enim scriptum est : > In laqueum non cadit passer sine voluntate Patris <, et >capilli capitis < apostolorum >omnes forsitan et hoc, quod Isaiae potissimum liber inventus est et lectio non alia, sed haec, quae Christi mysterium loquebatur: >Spiritus Domini super me ; propter quod unxit me > Christus est enim, qui ista commemorat — non ut libet et casu evenisse arbitrandum est, sed providentia et dispositione Dei. Quae sint igitur, quae in propheta loquebatur et postea de se ipse in synagoga personet, con- Ἀπεστάλθαι δέ φησιν ἑαυτὸν >εὐαγγελίσασθαι τοῖς πτωχοῖς(. τοῦτ' ἔστι τοῖς ἐθνικοῖς τοῖς ἀπίστοις, τοῖς μὴ ἔχουσι τὸν πλοῦτον τὸν πνευματικὸν καὶ γυμνοῖς πάντων, προφητείας, ναοῦ καὶ τῶν ὁμοίων. Τούτοις οὖν εὐηγγελίσατο τὸν οὐράνιον πλοῦτον, τὴν τῶν οὐρανῶν βασιλείαν διὰ τὸ εἶναι >πτωχοὺς πνεύματι(· αὐτοὶ γὰρ ἦσαν >κτωχοὶ < μηδὲν ἔχοντες, μὴ θεὸν γνώσει, μὴ νόμον, μὴ προφήτας. templemur. >Evangelizare <, >pauperibus misit me <. nationes significat ; istae enim erant 003Epauperes < nihil omnino non Deum, non legem, non prophetas, non justitiam rehquasque virtutes. Ob quam causam misit eum Deus, ut pauperibus nuntiaret : >praedicare captivis remissionem <. nos fuimus, quos tantis annis vinxerat Satanas habens captivos sibique subjectos. Venit Jesus 003Epraedocare captivis et caecis, ut viderent <; sermone quippe et 1 ff. Jes. 61, 1. 2 4f. Luk. 12, 6. 7; vgl. Resch, Paralleltexte 304 f. 20 ff. Matth. 5, 3 23 f. vgl. Luk. 13, 16 1 scriptum est C 2 caput] capud B, apud De de se vaticinans] de se vaticinantis (iiber se vaticinansD) BD, se vaticinans e 3 lectiones De providentiaB 4 est + quia Ir cadetA 7 ~ myst. ChristiA 9 ~ enim est Bln est > 10 venisse r sed + et C et > AC]aut B dispensatione De 11 sunt ACEe loquitur A, loquatur C 12 ipso BC, ipsa E 15 significant ADe isti De > 19 reliquasque] 21 nuntiaret, praedicaret BCE 23/24 vinxerit C, vincxeratE 24 Sathanas AD 25 sibique] sibi r 26 et 2 > AB 26praedic. — p. 195, 1 ergo > 194, –21 πνεύματι dC 194, 18 Τούτοις — 23 ak (SchluB eines langen Kyrill-Schol.) κ 13 αὐτὸν C 15 τοῖς > d 16 ~ τὸν πνευμ. πλοῦτον d 17 πάντων — 18 ὁμοίων] παντὸς ἀγαθοῦ d 18 Τούτοις οῦν] αὐτὸς γὰρ a 19 τὸν — πλοῦτον > 20 βασιλ. + τοῖς ἀπὸ τῶν Μνῶν a 20 διὰ — 21 πνευμ. > a 22/23 ἐν γνώσει > 23 προφ. + ἤ kV) καὶ ἅπασι (+ ἁπλῶς k) τοῖς πλοῦτον οὐκ ἔχουσι πνευματικόν (vgl. Ζ. 15/16) akV τοῖς] τὸν k) doctrinae ejus caeci vident. Praedicatio ergo ἀπὸ κοινοῦ intelle- gatur non solum super captivis, sed etiam super caecis. >Emittere confractos in libertatem <. Quid ita fractum atque collisum fuit homo, qui a Jesu dimissus est et sanatus ? >Praedicare Domini acceptum <. Juxta simplicem intellegentiam aiunt anno Salvatorem in Judaea evangelium praedicasse, et hoc esse, quod dicitur: >praedicare annum Domini acceptum et diem nisi forte quiddam sacramenti in praedicatione anni Domini divinus sermo significat, Futuri sunt enim alii dies, non tales, quales nunc in mundo cernimus, et menses alii et Kalendarum ordo diversus. Sicut igitur ista alia, sic et annus Domini futurus est placens. Ista autem omnia praedicta sunt, ut post visionem ex caecitate, post libertatem ex vincuKs, post sanitatem a diversis vulneribus veniamus ad >annum Domini acceptum <. haec legisset Jesus, involvens >librum dedit ministro et sedit, omnium oculi erant in synagoga attendentes in eum <. Et si vultis, in hac synagoga coetuque possunt oculi vestri attendere Salvatorem. Cum enim principalem cordis tui direxeris aciem ad sapientiam et veritatem Deique Unigenitum contemplandum, oculi tui intuentur Jesum, Beata congregatio, de qua scrip- tura testatur, quod >omnium oculi erant attendentes eum < vellem istum coetum simile habere testimonium, ut omnium ocuh, et catechumenorum et fidelium, et muUerum et virorum et inefantium, non corporis oculi, sed animae adspicerent Jesum! Cum enim respexeritis ad eum, de lumine ejus et intuitu clariores vestri vultus erunt et dicere poteritis: >signatum est super lumen vultus tui, Domine <: cui est gloria et imperium in saeculorum. Amen.

26 f Ps. Ps. 4,7 6 praed. + vel >annus Domini acceptus < tempus ecclesiae, quo dum versatur in corpore, peregrinatur a Domino Ο 1 ἀπὸ κοινοῦ] ΑΒΒREVπορομορ BE, apokwnos A, remissionis Inr, > Cm 12 telligitur B 3 fracttmi] confractum C collis.] conclusixm C 4 Jesu] Deo B dimissus — sanatus] divisus est et oppressus a satana B et] ut C sanatus praedicaret C 5 Domini] Jesu B 6 in — praed,] praedic. in Ju- daeam C 7 quod] quia E 9 Futurae . . . aliae E 10 quales] quas E 11 diversus] divisus A igitur] enim C et > CDe 12 praedicata 13 a diversis] adversis E a] ex A 14 autem] enim CDe 15 reddidit De 16 ’--’ in synag. oculi erant C intendentes AB 17 attend. + ine 18 principale ABE direx.] duxeris B, dixeris AE aciem > ABE 19 > ABE 20congregatio! > 21 oculi > C ~ eimi] Jesum C 23 catecimiinorum BC, cathecuminorum A, eathicuminorvmi D, chaticuminorum E 23/24 infantmn BC 24 corp. — anim.] corpore, sed animo B corporeis oculis C oculi > AE respicerent C 26 ~ vestr. C 27 est > C Explicit omelia XXXII. AC (XXXI.

HOMILIA XXXIII.De eo, quod scriptum est: >Utique dicetis mihi parabolam istam<, et cetera, usque ad eum locum, ubi ait: >sed mundatus est nisi Naaman Syrus<.

In Capharnaum, quantum ad Lucae historiam pertinet, necdum moratus est Jesus nec aliquod in ea signum fecisse describitur, quippe in qua non fuit. Porro antequam veniret Capharnaum, in patria sua, hoc est in Nazareth, fuisse signatur et loquitur ad cives suos: >Utique dicetis mihi parabolam istam: Medice, cura te ipsum. Quaecunque audivimus facta in Capharnaum, fac et hic in patria tua<. Unde puto aliquid in sermone praesenti latitare mysterii, et Nazareth in typo Judaeorum, Capharnaum in typo praecessisse gentilium. Sciens itaque Jesus, quod non haberet in patria sua honorem, nec ipse nec prophetae nec apostoli, noluit ibi praedicare, sed praedicavit in gentibus, ne sibi a patriae suae hominibus diceretur: >Utique dicetis mihi parabolam istam: Medice, cura te ipsum<. Erit enim tempus, quando dicturus est populus Judaeorum: >Quaecunque audivimus facta in Capharnaum< apud gentes signa atque portenta, >fac et apud nos in patria tua<; quae ostendisti universo orbi, ostende et nobis; praedica sermonem tuum populo tuo Israhel, ut saltem, >cum subintraverit plenitudo gentium, tunc omnis Israhel salvus fiat<. Quamobrem videtur mihi consequenter et ordinate Nazarenis interrogantibus respondisse Salvator: >nemo propheta acceptus est in patria sua<. Et puto plus juxta sacramentum 2–4 4 Luk. 4, 23—27 22f. Röm. 11, 25. 26 1 Incipit XXXIII. de . . . AC (XXXII. C) 2 script. est] ait C dicitis ABDEe mihi] hanc A parab.—3 cetera > BE 3 istam > A et cetera > C] Medice, cura te ipsum A ad eum > E ad — ait > C 4 est > A Neman E 5 Capharnao n 5 u. 7 Capfarnaum C Lucae historiam A] lucem historiae BDe, Lucae evangelium C 6 aliquid C ~signum in ea ABE signum > C 7 veniret + inDe 8 et — 9 suos > De 9 dicitis ABDe 11 aliquid > C 12 latitare] latere C et] scilicet B Judaeorum + et C 14 propheta De 15 ne — 16 a] non scilicet B 16 diceretur > BE Utique — 17 istam > C dicitis ABDe 18 est] sit De Judaeorum > BE audivi De 20 apud nos] hic C quae] Quod C orbi] mundo C 21 tuo > e saltem > C 22 subintr.] sibi intraverit E, intraverit Blr 23 ~ mihi videtur De cons. — ord.] consequenter ex ordine C, consequenti ordine De, consequenter et ordine E 24 interrogationibus C ἡμεῖς δὲ οἱ ἀλλότριοι τῶν δια- quam juxta litteram verum esse, quod dicitur. Licet et Hieremias in Anathoth patria sua non fuerit acceptus et Isaias, quaecunque fuit patria iUius, et rehqui prohetae; sed magis mihi videtur sic inteUegi, ut dicamus patriam fuisse omnium prphetarum populum circumcisionis, et hunc non recepisse prophetas et eorum vaticinia: porro nationes, quae longe fuerant a prophetis et eorum notitiam non habebant, suscepisse vaticinium Jesu Christi. >Nemo est < ergo in patria sua < >, hoc est populo Judaeorum. Nos autem, qui eramus aUeni a testamento et peregrini a promissionibus toto prophetas corde suscepimus magisque >habemus Moysen prophetas < de Christo quam iUi, qui ex eo, quod non susceperunt Jesum, nec illos susceperunt, qui de eo anuntiaverunt. Unde ad id, quod dixerat: >nemo propheta acceptus est in patria suac, et aliud >in veritate enim dico vobis, quia multae viduae in diebus Ηeliae in Israhel, quando clausum est caelum annis tribus et mensibus sex <. Quod dicit, tale est: HeUas propheta erat et in populo Judaeorum; sed quando mirabile quid facturus erat,

Πατρὶς μέν γὰρ τῶν προφητῶν ὁ ἐκ περιτομῆς λαός, παρ’ οἶς οὔκ εἰσι δεκτοί·

θηκῶν καὶ ξένοι τῶν ἐπαγγελιῶν ἐδεξάμεθα τοὺς προφήτας ὅλῃ ψυχῇ προκηρύξαντας Χριστὸν ἤπερ ἐκεῖνοι,

1f. vgl. Jerem. 11, 21 9 f. vgl. Ephes. 2, 13 15 ff. vgl. Ephes. 2, 12 19 f. Luk. 16, 29 21 ff. vgl. Matth. 10, 40 1 et > CDe 2 Anathot ABr, Anathoht E, Anatoth CD 3 B 4 mihi > A 7 circomcisionis C hvmc] hanc 9 porro — 12 vaticin. > E] nec evangeUa B 12 ~ Christi Jesu 13 est nach accept, C 15 autem] ergo ABE 16 alieni] longe C 17 repromissionibus C 18 ~ corde proph. AB suscipimus A 20/21 praedic.] prophetantes C 22 susciperent1 E nec] neque BE 23 eo] illo e annunciaverant De 24 est > r et > 24/25 ~ adjungit ahud C 25 ~ viduae multae A 26 clusum E 27 dicitur B et2] sed CDe –198, 13 λ 5 Ἡ πατρὶς V μὲν γὰρ > bCV 16 ἐπαγγ. + οἱ ἐξ νῶν C 17 ἐδεξαίμεθα β ὅλῃ — p. 198, 5 Ἡλίαν > 1718 ὁλοψύχως λ

cum essent plures viduae in Israhel, reliquit eas et venit >ad in Sarepta Sidoniae <, ad gentilem mulierculam, figuram rei explicans, quia occupante populum Israhel >non fame neque siti aquae, sed fame audiendi sermonem Dei <, venit viduam, de qua et propheta testatur dicens >multi filii magis quam ejus, quae habet virum <, et, cum venisset, illius et alimenta multiplicat. Tu eras vidua in Sarepta Sidoniae, e cujus finibus >Chananaea egreditur < et cupit sanari filiam suam et propter fidem meruit quod petebat. >Multae ergo viduae erant in populo Israhel, ad nullam earum missus est Helias, nisi in Sareptis ad muherem viduam <. Sed et aliud ad eundem sensum pertinens loquitur: >multi erant leprosi in Israhel in diebus HeUsaei prophetae, et nemo eorum mundatus est, nisi Naaman Syrus <, qui utique non erat ex Considera usque ad praesentem diem multos leprosos in >Israhel carnem < ; vide e contrario leprae squalore perf usos a Helisaeo Domino nostro et Salvatore purgari baptismi sacramento et dici ad te : >surge et vade in Jordanem et lavare, et tibi caro tua <. Surrexit Naaman et abiit et lotus implevit baptismi, >et facta est caro ejus quasi caro pueri <. pueri ? Qui >in lavacro regenerationis < ortus fuerit Jesu: cui est gloria et imperium m saecula saeculorum. Amen. ὥσπερ καὶ ἡ ἐν Σαρέφθοις τῆς Σιδω- νίας χήρα τὸν Ἡλίαν >λιμοῦ γενομένου < ἐν τῷ Ἰσραὴλ >τοῦ ἀκοῦσαι γον θεοῦ <. Περὶ ταύτης τῆς χήρας προφήτης φησίν, ὅτι >πολλὰ τὰ τῆς ἐρήμου μᾶλλον ἢ τῆς ἐχούσης τὸν ἄνδρα <, καὶ πόλιν ἡ ἑτέρα γραφή, στεῖρα ἔτεκεν ἑπτὰ καὶ ἡ πολλὴ ἐν τέκνοις ἠσθένησεν <.

1 f. vgl. 3 Kon. 17, 9 4 ff. Amos 8, 11 8 ff. Jes. 54, 1 11 f.gr. Kön 2,5 13 f. Matth. 15,22 20 f. 1 Kor. 10, 18 23 f. Kön. 5, 10 25 Kön. 5, 14 26 Tit. 35 1 ad viduam > C C 2 SareptamBe, reptam D (Sa radiert), Saraphta E 3 occup. + fame E 4 pop. Israhel > De Israhel > C ~ fame 7 > ABE 9 quae] qui E 12 Sareptis B 12. 17 Saraptis E 13 e] de B, a A 13/14 ~ egred. mul. CananeaC 14 sanare C 15 quod] quae C 16 est > E Sareptam A + Sidoniae A 17 pertines 19 ex] in C 20 ad] in C 21 sualore B, scalore D a] absque De spirituale e 22 Salvat. + te autem e ~ sacram. bapt. A 23 in] ad ABE Jordanen D 24 Neaman B, Neman E lotus] locutus r 25/26 Cujus pueri? > De 27 Explicit omelia XXXIII. AC (XXXII. 4 Σαρέφθοις BCV] Σαρέπτοις Β1λ, Σαρέφθαν β τῆς — 5 χήρα 1 4 Σιδονίας V 6 τοῦ > Κ3 λόγου C 7 θεοῦ] κυρίου bCK 7 Περὶ — 8 φησίν] καὶ περὶ ἡμῶν εἴρηται λ 8 rd > C 9 τὸν > λ 10 καὶ ἠσθέν. > C 10 ἡ — γραφή x > k ἡ x > Β1] ὅτι BVy? ὅτι > bV 11 >

HOMILIA XXXIV. De eo, quod scriptum est: >Magister, quid faciens aeternam possidebo? < usque ad eum locum, ubi ait: >Vade, fac similiter <.

Cum multa in lege praecepta sint, haec tantum in evangelio Salvator posuit, quae quodam compendio ad aeternam vitam oboedientes ducerent. Ad id enim respicit, quod legis doctor interogaverat eum dicens : >Magister, quid faciens vitam aetemam possidebo? <, quae lectio secundum Lucam hodie vobis recitata est. Respondit : >In lege quid est ? quomodo legis ? DiHges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota virtute tua, et ex tota mente tua ; et proximum tuum quasi te ipsum < >. Ac inde: >bene<, ait, >respondisti; hoc fac, et vives<. Haud dubium,

Σαφῶς ἐν τούτοις παρίσταται, ὅτι ἡ κατὰ τὸν δημιουργὸν τοῦ κόσμου θεὸν καὶ τὰς ἀπ' αὐτοῦ γραφὰς παλαιὰς κηρυσσομένη ζωὴ ἡ αἰώνιός ἐστιν, ἣν καὶ ὁ σωτὴρ καταγγέλλει.

Πυθομένου γοῦν τοῦ νομικοῦ· τί ποιήσας ζωὴν αἰώνιον κληρονομήσω <, ἐπὶ τὸν νόμον αὐτὸν ἀναπέμπει, ἴν’ ἐκεῖθεν συναγάγῃ ἐντολὰς τὰς προσαγούσας τὸν ποιοῦντα αὐτὰς τῇ αἰωνίῳ ζωῇ.

Μαρτυρεῖ γοῦν τῷ ἀπὸ τοῦ νόμου εἰληφότι ἀπὸ μέν τοῦ Δευτερονομίου τό· ἀγαπήσεις κύριον τὸν θεόν σου < καὶ τὰ ἑξῆς, ἀπὸ δὲ τοῦ Λευϊτικοῦ τό· >τὸν πλησίον σου ὡς εἰπὼν αὐτῷ· >ὁρθῶς 2–4 Luk. 10, — 37 16 gr. vgl. Lev. 18, 5; Gal. 3,12 22 gr. Lev. 19, 18. 2 Incipit XXXIIII. de . . . AC (XXXIII. C) quid + boni De 3 eum — ait] id A 6/7 ~ Salvator in evangelio e 8 inpendio E aetemam vitam] aeterna De 9 Ad id] Ait C 10 respicit > ABCE 1011 terrogaverit C 13/14 nobis hodie sec. Luc. C 15 Resp. + JesusB 18 et — > ABEe 19 et2 — 20 tua > ABE > BE quasi] sicut tanquam De 22 ait > A] enim B 23 Haud] aut –200,3 διδάσκει C 199, 2–201,1 κρέμανται e* (E*E1*, E2 Κυρίλλου) k*m*V*λ 199, 14 ἐπὶ — 200, 3 διδάσκει d [W (ohne Lemma) hat Ahnhches] 5 ἤτοι σαφῶς C παρίστησιν C ὅτι > λ 6 τὸν — 7 καὶ > 7 6.71 ἀπ' > C 7/8 παλαιὰς > λ ~ παλαιὰς γραφ. C 8 ἡ 9 ἐστιν > λ ὁ σωτὴρ] αὐτὸς C σωτὴρ + καὶ κύριος e 12 Πυθομ.] θομένου m γοῦν] οὖν λ, γὰρ eC 14 αὐτὸν dC > λ + ὁ σωτήρ eV 15 ἵνα συνάγῃ λ, ἀναγάγῃ dC 16 προαγούσας dC 18 ἀπὸ τοῦ νόμου deCV > kmA ἀπὸ — 19 Δευτερ. > deCV 21 ἑξῆς deCV > kmA απὸ — 22 σεαυτόν > deCV 22 σεαυτόν λ] 23 εἰπὼν αὐτῷ > λ ἀπεκρίθης + καὶ προστίθησι quin sempiterna est vita, de qua et legis doctor interrogaverat et Salvatoris sermo fuerat. Simulque perspicue docemur in lege praeceptum, ut diligamus Deum. In Deuteronomio : >audi <, >Ισραηελ, Dominus Deus tuus unus est <, et: >Diliges Deum tuum ex tota mente tua < et reliqua, et >proximum te ipsum <. Et Salvator his testatus est dicens: >In duobus mandatis tota lex pendet et prophetae < >. >Volente doctore legis >justificare et ostendere, quod nemo sibi esset proximus, atque dicente: >quis est meus intulit Dominus parabolam, cujus exordium est: >Homo quidam descendebat de Hierusalem in HIericho <, et rehqua. docet nulhus fuisse proximum descendentem, nisi ejus, qui voluerit custodire praecepta et prae- τοῦτο ποίει καὶ ζήσῃ < >, δηλονότι ζο)ὴν τὴν αἰώνιον, περὶ ἧς κἀκεῖνος ἐπύθετο καὶ ὁ σωτὴρ διδάσκει.

| Ταῦτα δὲ εἴρηται πρὸς τοὺς ἀπὸ Οὐαλεντίνουκαὶ Βασιλείδου καὶ τοὺς ἀπὸ Μαρκίωνος — ἔχουσι γὰρ καὶ αὐτοὶ τὰς λέξεις ἐν καθ' καθ’ ἑαυτοὺς εὐαγγελίῳ — καὶ φήσομεν πρὸς αὐτούς· ὁ μαρτυρήσας τῷ· >ὅτι κύριον τὸν θεόν σου < τὴν τολὴν ἀπὸ τοῦ νόμου εἰρηκότι οὐ περὶ ἄλλου ἢ περὶ τοῦ δημιουργοῦ εἰρη- μένην καὶ φήσας ἐπὶ τούτοις αὐτῷ· >ὀρθῶς ἀπεκρίθης <, τί ἡμᾶς πράσσειν ὑπὲρ τοῦ ζῆσαι τὴν αἰώνιον ζωὴν ἢ ἀγαπᾶν τὸν θεὸν τὸν ἐν νόμῳ καὶ προφήταις ἐν ὅλη καρδίᾳ καὶ ἐν ὅλη τῇ ψυχῇ καὶ ἐν ὅλη τῇ ἰσχύϊ αὑτοῦ καὶ ἐν ὅλη̣ τῇ διανοίᾳ αὐτοῦ003Cδ;; Καὶ ὁ δὲ ἀπεφήνατο περὶ τῶν δύο ἐντολῶν τούτων λέγων, ὅτι ἐν αὐταῖς 003Eὅλος ὁ νόμος καὶ οἱ 5 ff. lat. Deut. 6, 3. 5 8 ff. lat. Levit. 19, 18 13 f. lat. Matth. 22, 40 19 ff. gr. Mark. 12, 30 Par. 25 f. gr. Matth. 22, 40 1 quin] quia A sempiterna est vita] sempit. vita D, vita sempit. C, sempitemam vitam e + hoc faciendo accepturus sis e 2 et — 3 f uerat > De 4/5 legis praecepto De 6 Deuter. + scriptum est CDe 7 noster BE 8 Domiaum > A 9 mente] virtute A 10 et > A et proximum > E] usque B proximum + tuum sicut ABE 15 ~ legis doct. A 16 et] ut B ostenderet BE 18/19 ~ prox. meus DEe 19 Dom.] Jesus B 19/20 Domin. parab.] parab. Jesus A 21 de] ab C 21/22 Hieriisalem (immer) BE, Iherusalem ACD 22 in > E Iherico A, lerico D, Jericho 23 nullum A 24 ejus] iUius e. eum A 1 τὴν > dC 2 ζωὴν τὴν αἰώνιον] αἰώνιον ζωήν E1K4K6 κἀκεῖνος 3 διδάσκει] ἔφη dC 6 Ταῦτα — 22 αὐτοῦ > dC 7 Βασιλίδου 10 φήσωμεν e 11 αὐτούς + ὅτι e ὅτι > V 12 σου + καὶ ἑξῆς eV 12/13 τὴν ἐντο λὴν] ἐντολῇ V 13 > περὶ > παρά τινος mλ 14 εἰρημένῃ eV 15 αὐτῷ λ] αὐτοῖς eK4K6V 20 καὶ 1–22 αὐτοῦ eV > λ τῇ > V 22 Καὶ eV 23 δὲ > e δὲ τι γοῦν mX 24 τούτων > λ ὅτι] κοὶ λ 25 parare se, ut sit proximus omni homini, qui auxilio indiget. Hoc enim est, quod post parabolam in fine ponitur: >quis de tribus videtur tibi proximus esse ejus, qui in latrones incidit? < enim sacerdos nec levitesproximi ejus fuerunt, sed, ut ipse quoque legis doctor respondit, >ille, qui fecit proximus ejus fuit. Unde et a Salvatore dicitur: >Vade, et fac similiter <. Aiebat quidam presbyteris, volens parabolam interpretari, hominem, qui de- scenderit, esse Adam, Hierusalem paradisum , Hiericho mundum , latrones contrarias fortitudines, sacerdotem legem, Leviten prophetas, Samariten Christum, vulnera vero inoboedientiam, animal corpus Domini, pandochium, id est stabulum, quod universos volentes introire suscipiat, eccle- φῆται x <. Διδάσκει δέ ὁ λόγος· οὐ γὰρ ἄλλος τοῦ τηροῦν- τος τὴν ἐντολὴν ὁ γινόμενος πλη- σίον, ἕκαστος δὲ ἑαυτὸν ποιεῖ τοῦ δεομένου βοηθείας πλησίον. Τοῦτο γάρ ἐστιν τὸ ἐπιλεγόμενον τῇ πα- ραβολῇ, τό· τίς τούτων τῶν τριῶν δοκεῖ σοι γεγονέναι πλησίον τοῦ ἐμΠεσόντος εἰς τοὺς λῃστάς < >. γὰρ καὶ ὁ νομικὸς τοῦτό φησιν, ὅτι ὁ ποιήσας τὸ ἔλεος μετ' αὐτοῦ <, ἀκούει τό· πορεύου καὶ σὺ ποέει ὁμοίως(. Διαγράψωμεν τοίνυν ὡς ἐν βραχεῖ λόγῳ τὴν ἔννοιαν τῆς παραβολῆς· ἀνάγεται ὁ ἄνθρωπος εἰς τὸν ’ Αδὰμ ἤτοι εἰς τὸν περὶ ἀνθρώπου καὶ τῆς προηγουμένης αὐ- τοῦ ζωῆς καὶ τῆς διὰ παρακοῆς καθόδου λόγον· ἡ δέ ’ ιερουσαλὴμ εἰς τὸν παράδεισον <ἢ > εἰς τὴν Ἱερουσαλήμ <· ἡ δὲ Ἱεριχὼ εἰς κόσμον· οἱ δέ λῃσταὶ εἰς τὰς ἀντικειμένας ἐνεργείας ἤτοι τοὺς δαίμονας ἢ τοὺς πρὸ Χριστοῦ ἐλθόντας ψευ- 13–202, 28 gr. vgl. Ambros. in Lucam VII, –81 (S. 312, 16ff. Schenkl); vgl. auch Cat. ed. Cramer 87, 17 — 89, 19 20f. gr. Gal. 4, 26 22 f. gr. vgl. Phil. 1, 28 3 post parab.] parabula E post — 4 f ine] in fine parabolaeAB 4 po- netur E quis] qui E 5/6 esse ejus] fuisse ei C 6 ~ inc. in latr. A 7 ~ sacerdos enim C nec] ne e levita B 11 ~ ejus prox. C et] ei A 12 dic.] praecipitur C 15 descenderit] descenderat A, discenderet E, descendit e 19 levitasBCE, levitem r, levitam A 20 Samarithen D 21/22 animal > C 24 introire] intrare B suscipit vol. intr. 201, 13 Διαγραψ. — 202, 28 + 201,1 Διδάσκει–13 ὁμοίως dC 201, 1 Διδ. — 5 πλησ. d1C1 (in dC also doppelt) 201, –202, 28 vgl. a (Cramer 87, – 89, 19) 1 Διδόοκει — 2 λόγος nur d1C1 2 οὐ — 3 πλησίον > dC 4 ἕκαστος ποιεῖ d1C1] ὅτι ἕκαστον χρὴ ἑαυτὸν ποιεῖν (+ τῆς d) dC 5 βοηθείας > πλησίον + ὡς ὁ θεὸς τοῖς φύσει μακρὰν ἡμῖν ἐγγίζει· >θεὸς < γὰρ >ἐγγίζων (Jerem. 23, 23), φησὶν κύριος· καὶ Χριστὸς ἡμῖν ἐγγίζει ταπεινώσας ἑαυτόν C Τοῦτο C] Τοιοῦτον d 6/7 τῇ παραβο λῇ C] τῆς parabo λῆς d 10 τοῦτο] οὕτω C Διαγράψωμεν — 15 παραβ. C] ὡς ἐν βραχεῖ δὲ λόγῳ τὴν παραβο λὴν διαγράψομεν d 13 τοίνυν + καὶ C 20 <ἢ > > dC 20 εἰς — C > d ἡ δὲ C] καὶ ἡ d 22 ~ λ}ησταὶ δὲ d 23 ἤτοι — 24 ψευδοδ. C > siani interpretari. Porro duos denarios Patrem et Filium intellegi, stabularium ecclesiae praesidem, cui dispensatio credita sit. De eo vero, quod Samarites reversurum se esse promittit, secundum Salvatoris figurabat adventum.

Haec cum rationabiliter pulchreque dicantur, non est tamen existimandum, quod ad omnem hominem pertineant. Neque enim omnis homo >descendit de in Hiericho <, nec propterea in praesenti saeculo commorantur, licet ille, qui >missus est, propter perditas oves < >domus Israhek. Homo qui >de Hierusalem descendit Hiericho <, quia voluit ipse propterea >in latrones Latrones autem nulli sunt alii, nisi de quibus Salvator ait : >omnes, qui ante me venerunt, fures fuerunt et latrones <. non incidit in fures, sed δοδιδασκάλους· τὰ τραύματα εἰς τὴν παρακοὴν καὶ τὰς ἁμαρτίας· ἡ δὲ τῶν ἱματίων ἀφαίρεσις εἰς τὴν τῆς ἀφθαρσίας καὶ ἀθανασίας γύμνωσιν καὶ ἁπάσης ἀρετῆς στέρησιν· τὸ δὲ ἡμιθανῆ παταλιπεῖν τὸν ἄκωπον δηλοῖ τὸ εἰς ἥμισυ τῆς φύσεως προχωρῆσαι τὸν θάνατον — ἀθάνατος γὰρ ἡ ψυχή — ὁ ἱερεὺς εἰς τὸν νόμον· ὁ Λευΐτης εἰς τὸν προφητικὸν λόγον· ὁ Σαμαρείτης εἰς Χριστὸν τὸν ἐκ Μαρίας σάρκα φορέσαντα· τὸ κτῆνος εἰς τὸ σῶμα Χριστοῦ· ὁ οἶνος εἰς τὸν διδασκαλικὸν καὶ ἐπιστύφοντα λόγον· τὸ ἔλαιον εἰς τὸν τῆς φιλανθρωπίας καὶ ἐλέους ἤτοι εὐσπλαγχνίας λόγον· τὸ πανδοχεῖον εἰς τὴν ἐκκλησίαν· ὁ πανδοχεὺς εἰς αποστόλους καὶ τοὺς τούτων διαδόχους ἐπισκόπους καὶ διδασκάλους τῶν ἐκκλησιῶν ἢ τοὺς τῆς ἐκκλησίας ἐπιστατοῦντας ἀγγέλους· τὰ δύο δηνάρια εἰς τὰς δύο διαθήκας. τὴν παλαιὰν καὶ τὴν καινὴν ἤτοι τὴν εἰς θεὸν ἀγάπην καὶ τὴν εἰς τὸν πλησίον ἢ εἰς τὴν περὶ πατρὸς καὶ υἱοῦ γνῶσιν· ἡ ἐπάνοδος τοῦ Σαμαρέως ἡ δευτέρα Χριστοῦ ἐπιφάνεια. 19f. lat. Matth. 15, 24 25 ff. lat. Joh. 10, 8 1 interpr. > C 2/3 intell. > C 5 sit] est e 56 6 se > BC promittit in in ACE 7 figurari B 11 cum > 12 dicuntur C, dicatur r 13 omnem] solum ABE 13/14 ormies hominesC 14 pertineat B 15 de] ab C 16 in > AE universa 17 propterea] perdita B praesenti] hoc C 20 igitur] sit A 21 descendit — 22 Hiericho > E in > ABCDE 22 Hiericho quia] Imn, qui quia A ipse > A 23 ~ inc. in latr. A 27 et > 24/28 Verumt. + jam A 28 incidet A + homo A 5 πάσης C 6 καταλειπεῖν (!) C ἄνθρ. + τὴν τῆς ψυχῆς ἀθανασίαν C 7 δηλοῖ + τοῦτ᾿ ἔστιν C εἰς C > d 8 ἀθάνατος — 9 Ψυχή > C (vgl. 16/17 ἤτοι εὐσπλαγχνίας C > d 21 ἢ — 22 ἀγγέλους C > d τῆς] 24 ἤτοι C] ἢ d 25 ἀγάπην —26 πλησίον C] καὶ τὸν πλησίον ἀγάπην d 26 ἢ — 27 γνῶσιν C > d 27 Σαμαρέως von nom. in multo furibus nequiores >latrones <, qui clescendentem eum Hierusalem <. cum incidisset in illos, Ε;spolianerunt et imposerunt ei Quae suntplagae, quae vulnera, quibus vulneratus est homo ? Vitia atque peccata. Deinde quia latrones, qui nudaverant eum et vulneraverant, non assident nudo, sed plagis rursus impositis derelinquunt eum, idcirco scriptum est : > Ε;spoliantes eum et vulnera apponentes abierunt et dereliquerunt eum < non mortuum, sed Factum est autem, ut in eadem via primum >sacerdos <, >Levites < descenderent, qui forsitan aliis liominibus bona fecerant, non tamen huic, qui descenderat >de Hierusalem in Hunc enim vidit >sacerdos <, puto lex, vidit >Levites < >, sermo propheticus — et cum vidissent, transierunt et reliquerunt. Servabat quippe seminecem providentia ei, qui fortior erat lege et prophetis, Samaritano videlicet, qui interpretatur >custos < >. Iste est, qui >non dormitat neque dormit Propter seminecem profectus est iste Samarites, non >de Hierusalem in Hiericho < sicut sacerdos et Levita descendens, aut descendit, idcirco descendit, ut salvaret custodiretque moriturum, ad quem locuti sunt Judaei: >Samaritanus es tu et um habes <, et qui, cum negasset se habere daemonium, < negare se noluit; sciebat enim se esse >custodem <. >custodem < >. Itaque ad seminecem et vidisset eum in suo sanguine volutari, misertus accessit ad eum, ut fieret ejus proximus, >ligavit infudit oleum vino mixtuiiK neque dixit, quod in propheta legitur: >non est malagma imponere neque oleum neque Iste est >Samaritanus <, cujus cura et auxilio omnes, male habent, indigent, cujus vel maxime Samaritani indigebat 13 ff. vgl. Comm. in Joh. ΧΧ, 35 (S. 374, —375, 10 Preuschen) 14 f. Σαμαρείτης φύλαξ Comm. in Joh. ΧΧ, 35 (S. 375, 1 Preuschen); Wutz. Onom. sacra 747 15 f. Ps. 120 (121), 4 19 f. Joh. 8, 48 Joh. Jes. 1, 6 2 illos] latrones B ei] illi B 2/3 ~ ei plagas impos. A 4 peccata] delicta C Deinde > C] Denique A nudavermit C 45 vulner. > C 5 vuhieravervmt BE sed] et C rurstmi C De 7 et — seminecem] eo non mortuo, sed seminece De 8 primus CDEe 9 levita ABE 10 fecerunt C de] ab CDe AE 11 sacerd. + qui C levita B 12 pertransierunt A ~ reliqu. et transier. De 13 ei] Dei B, Dei ei A, eius C fortior] maior C 14 Samaritanus B 15 Iste est] idem B, id est AE ~ dormit neque dormitat C 16 Propter] Post B est > C Samaritanus e 17 in > ACE 19 ad qaem] Quem C alloquuti C tu > CDe negaret C Samaritammi B, Samaritanem E 21 denegare C negare se] se esse negare B se 1 > AE noluit] vohiit E esse > 22 eum] illum BE in > ABE 24 vino] et vinum B, vinum 26 auxilium E 27 cujus] Huius CDe vel > C indigebant2 E. auxilio, qui >de Hierusalem< descendens >inciderat in latrones< et vubieratus ab eis semianimis fuerat dereUctus. Ut autem scias, quod juxta providentiam Dei Samarites iste descenderit, ut curaret eum, qui >inciderat in latrones<, manifeste doceberis ex eo, quod secum habebat alligaturas, secum oleum, secum vinum, quae quidem ego puto non propter istum unum seminecem, sed Ijropter alios quoque, qui ob varias causas fuerant vulnerati et indigebant alligaturis et oleo et vino, secum portasse Samariten. Habebat >oleum<, de quo scrijjtum est: >ut exhilaret faciem in oleo<, haud dubium quin ejus, qui curatus fuerat. >Oleo<, ut tumores vulnerum sedarentur, sed et >vino< mundat vuhiera asperitatis aliquid admiscens, eumque, qui fuerat vulneratus, >imposuit suo<, id est proprio corpori, juxta id, quod est hominem dignatus assumere. Iste Samaritanus >peccata nostra portat< et pro nobis dolet, portat seminecem, inducit in >pandochium<, id est in ecclesiam, quae omnes suscipit et nulli auxihum suum denegat, ad quam cunctos provocat Jesus dicens : >Venite ad me omnes, qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos<. Et postquam induxit eum, non statim recedit, sed uno die in stabulo cum seminece perseverat et curat vulnera non solum in die, verum etiam in nocte, rehquam soUicitudinem suam et industriam tribuens. Cumque vellet mane proficisci, de probato argento suo, de probata pecunia sua >tollit duos denarios< et honorat stabularium, haud dubium quin angelum ecclesiae, cui praecipit, ut dihgenter curet eum et ad sanitatem usque perducat, quem pro angustia tem- poris etiam ipse curaverat. >Duo denarii< notitia mihi videtur esse 9f. Ps. 103 (104), 15 14 Matth. 8, 17 17 f. Matth. 11, 28 2 ~ fuerat semian, A seme animus E relictus BC 3 juxta] dixi ad ABE descend.] venerat B, descenderat A, inciderat E 4 incidit B manifesto De doceris C 5 ligaturas B ~ vinum secum oleum A quae] quem D 6 mium] virum C 8 secum + ea A 8/9 Samaritanum A, Samarithen D 9 exhilaret] exilaret ACEr 10 haud] aut E fuerit AE oleum, ut] oleo etiam De oleum2 ABE 13 suo > De corpore BE > C 14 dignatus + est C 15 ducit BE Pandochion n, pandochio BE 16 in > B onmem E ~ susc. omn. A ~ aux. suum De 16/17 ~ denegat auxil. A 17 ~ Jesus provoc. A 18 honerati AE 19 eos E una BCE in > E in stabulo] cum stabulario B 19/20 ~ cum seminece in stabulo A 20 cum — persev.] cui seminece praesentaverat B et] ejus B vulnera + et B diem B 21 in nocte] in noctem B, per noctem C 23 pecunia sua > B sua > E tollens ABE et > A honorat] onerat e 25 et > E usque > B] ut E 26 curaverit A Patris et Filii et scientia sacramenti, quomodo Pater in Filio et Filius in Patre sit, qua velut mercede donatur angelus, ut diligentius curet hominem sibi commendatum, et promittitur ei, quidquid de suo in medelam seminecis expenderit, illico esse reddendum. Vere lege et prophetis >custo < animarum iste >qui fecit misericordiam ei, qui inciderat in latrones <, ejus apjjaruit non tam sermone quam opere. Quia ergo possibile est juxta illud, quod dicitur: >Imitatores mei sicut et ego Christi <. imitari nos Christum et misereri eorum, Ε;inciderant in Latrones <, accedere ad eos, ligare vulnera, oleum et vinum, imponere super proprium jumentum et ferre onera ipsorum, propterea ad talia nos cohortans Filius Dei non tam doctori legis quam nobis quoque omnibus loquitur: >Vade, et tu fac similiter <. Quae si similiter fecerimus, vitam aeternam in Christo Jesu : cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen.

HOMILIA ΧΧΧV.De eo, quod scriptum est: >Quando vadis cum tuo <, usque ad eum locum, ubi ait: >et reddes <.

Nisi esset nobis natura insitum id, quod justum est, judicandi, nunquam Salvator diceret: >quare autem et a vobismetipsis quod justum est, judicatis judicatis? < Verum ne ad probationem sententiae longius evagemur, maxime cum multo difficiliora huic 1 f. vgl. Joh. 10, 38 11 f. vgl. Gal. 6, 2 —20 Luk. 12, 58. 59 22 f. Luk. 12, 57 2 qua] qui CDe velut] vult r raercedes De donentur r, donantur De angelis B, angelo CDe ’S ~ sibi homin. DEe ei + ut A 4 quicquid ABCD ~ semin. medel. B expenderet BE 5 lege et prophetia n, legis et prophetiae Dlmr ~ anim. cust. C 6 ~ miseric. fecit B incidit AC 7 ejus > B 8 ilkid] id dicitur] sequitur De 8 Imit. — 9 Christi > De 9 et1 > 10 inciderint ABE, incidunt C ad > E 13 doctori] docto C vobis E quoque] quamque C 14 Qui B si > E 1415 quimur D, consequeremur E 16 Amen > E ExpHcit XXXIIII. AC (XXXIII. C) 18 Incipit (omelia C) XXXV. de . . . AC (XXXIIII. C) Quando] Quomodo E 19 tuo + et cetera De, -f in via C evun — ait] id A ubi] in quo E 21 ~ esset nach insitum C judicare A, judicandi (aus judicatis corr.) E 22 a > 24 maximo E multa CDe capitulo subnexa sint, tantum super hoc significasse sufficiat, quin potius aniniarum nostrarum ad Deum vela pandamus deprecemurque adventum sermonis ejus, ut interpretetur parabolam, de qua scribitur: >Quando vadis cum adversario tuo principem iii via, da operam, ut libereris ab eo, ne forte tradat te judici, et judex tradat te exactori, et in carcerem mittaris. Amen dico tibi: non inde exies, donec novissimum minutum reddas <. Quatuor personas poni video, adversarii, principis, judicis, exactoris; et quia videtur evangelista Matthaeus simile quid locutus in eo, quod ait: >Esto benevolus adversario tuo, dum es in via cum eo <, quaero, idem sensus sit an aliqua sit vicinia, siquidem apud Matthaeum una persona praetermissa est et alia immutata. Praetermissus est < et pro >exactore < insertus, >adversarius < et >judex < similiter ab utroque positi. Imus itaque >cum nostro >ad principem < et oportet nos, dum adhuc sumus, fortiter laborare, ut liberemur ab eo. A quo ? Ambiguum quippe verbum est et potest tam ad principem, quam ad adversarium referri: >ne forte tradat te < sive princeps >judici, et judex tradat te exactori <, et : > non donec novissimum minutum reddas <, ; pro quo Matthaeus >donec reddas novissimum quadrantem <,

Σὺ δέ μοι ἐπισήμηναι, ὅτι ἐν τῷ κατὰ Ματθαῖον παραλέλειπται ἔν τῶν προσώπων καὶ ἐνήλλακται ἔν. Παραλέλειπται μὲν ὁ >ἄρχων < >, δὲ ἀντὶ τοῦ >πράκτορος < >ὑπηρέτης <· τετήρηται δὲ ὁ καὶ ὁ >κριτής <.

10ff. Matth. 5, 25 27 Matth. 5, 26 1 super hoc] superbos De significare A siifficiet De 3 interpretatur E 4 Quando] Quomodo E 5 Hbereris] Uberes te De trahat E 6 carcere A 7 ~ redd. min. ABE 8/9 ~ jud. princ. C 12 ~ cum eo in via BE 13 ~ sit sensus BC an > E sit2] ABE 13/14 vicina BE 15 est] sit De et — 16 est > 18 inseritur B insertus + est C 19 sint E 22 Hberemus C A quo > C] Quoniam ADEe 22/23 ~ Quippe amb. C 23 et > ad2 > An 24 referre A 25 exactori + et mittaris in carcerem exias A 27 novissimi C Verbum + vero De 206, —207, 11 Χριστός V* 206, —207, 14 λέγει + 210, 211 14 σου + 212, —214, 27 k* 206, —207, 19 + 210, —211, 14 σου + 210, —18 + 212, —213, 5 C 12 Σὺ — ὅτι > CV ἐν + μὲν οὖν

uterque servavit, discrepare autem sunt visi, quod hic >quadrantem <, ille >minutum < posuit. mihi sunt secretiora tangenda, ut intellegamus aUum esse adversarium, aUas tres personas, id est principem, judicem, exactorem. Legimus — si tamen cui placet hujuscemodi scripturam recipere — justitiae et iniquitatis angelos super Abrahae salute et interitu disceptantes, dum utraeque turmae suo eum volunt coetui vindicare. Quod si cui dispUcet, transeat ad volumen, quod titulo Pastoris inscribitur, et inveniet cunctis hominibus duos adesse angelos: malum, qui ad perversa exhortatur, et bonum, qui ad optima quaeque persuadeat. Scribitur et ahbi, quod assistant ho- mini sive in bonam, sive in malam partem duphces angeh. De bonis etiam Salvator meminit dicens: >Angeli eorum semper vident faciem Patris mei, qui in caehs est<.

Καὶ >ἄρχων < μέν ἐστιν, ὥς τινες ὁ ἑκάστου ἔθνους ἡγούμενος, οἶον βασιλείας Περσῶν ἢ Μήδων, ὥς φησι Δανιήλ, ἤτοι >ἄρχων < εἷς ἀρχόντων τοῦ αἰῶνος τούτου· >ἀντίδικος < δὲ εἶς τῶν ὑπ᾿ αὐτοὺς ἀγγέλων· >κριτὴς < δὲ καὶ >δικαστὴς < ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός· >πράκτωρ < καὶ >ὑπηρέτης < ὁ αφορισθεὶς ἀνθρώπῳ ἄγγελος ἤτοι δαίμων, ὃν τάχα καὶ >ἀντίδικον < εἶναι λέγειν.

>Δύο γάρ εἰσιν ἄγγελοι <, ὥς Ποιμήν, >μετὰ τοῦ ἀνθρώπου, τῆς δικαιοσύνης καὶ εἷς τῆς ἀδικίας <. 4 gr. vielleicht die Karpokratianer ? vgl. Iren. adv. haer. I 25, 4 lOff. lat. vielleicht aiis d. apokryph. jüd. Buch Ἀβραάμ, vgl, Gesch. d. altchr. Litt. I, 2, 857 f. 17 f. Hermas, Mand. VI 2, 1 vgl. auch TertuU. De anima cap. 39 (S. 366, 17 — 18 Reifferscheid-Wissowa) 24 Matth. 18, 10 1 servavit] scribit De discrep. — 2 visi] in hoc discrepant A, discrepare smit ut E, discrepaverunt ut B autem > C 5/6 adv.] (in marg. advers.) C 8 ~ cui tamen BCE 9 hujusmodi Ar 11 salutem et interitum E 12 discept.] discrepantes B utrique B, utraque C, utrumque E 12/13 tvirmae > B, turma C, timem (!) E 13 ~ vokmt B coetu CE + evun E 13/14 vindicare] addicere A, vendicare De 14 Quod si cui] Si cui vero A 16 scribitur De 17 esse BE 19 exortatur CE, cohortetur A > ABE 20 persuadet De 21 et > 24 ~ est in caelis AE + Et ABE 6 + 210, 27 — 214, 25 V ἄλλο) 22 — sive1 — bonam nach 23 partem 207, 11 πράκτωρ — 14 λέγει + 208, — 207, 17 Δύο — 19 nur C > 4 Καὶ + ὁ V ὥς — ἔφασαν C > λων C > kV 10 καὶ δικαστὴς CV > CV > k 13 ἀνθρώπῳ CV > λέγει] φησίν V 7 φησι + ὁ V ἤτοι — 9 ἀγγέἡμῶν 11 CV > k 14 λέγει kV > C 14 τάχα > V λέγει] φησίν V Simul quaere, iitrum parvulorum in ecclesia >semper videant faciem Patris < et aliorum non habeant libertatem vultum Patris attendere. Neque enim sperandum est omnium angelos semper videre >faciem Patris, in caelis est <. Sifuero de ecclesia, quamvis minimus sim, habet et fiduciam angelus meus semper videre >faciem Patris, in caelis est <. Si autem forinsecus nec de illa ecclesia, 003Equae habet maculam aut rugani vel quid istiusmodi <, et ipsa re alienus esse a tah congregatione, non habet fiduciam angelus meus respiciendi >viltum Patris, qui in caehs est <. Quam angeh pro bonis solhciti sunt, scientes quod, si nos bene gubernaverint et ad salutem usque perduxerint, habeant etiam ipsi fiduciam videndi >faciem Patirs < Quomodo enim, si per curam eorum et industriam salus hominibus comparatur, >faciem Patris < semper attendunt, sic, si per neglegentiam eorum homo corruerit, etiam sui pericuh rem esse non nesciunt. Et sicut bonus episcopus et optimus ecclesiae dispensator scit sui meriti esse atque virtutis, si oves gregis sibi crediti fuerint custoditae, ita intellege et de angehs. Ignominia angelo est, si homo sibi creditus fuerit, si peccaverit, ut e contrario gloria est angelo, si creditus sibi saltem minimus in ecclesia fuerit, si profecerit. Videbunt enim non ahquando, sed >semper faciem Patris, qui in caelis est <, cum alii non videant. Secundum meritum enim eorum, quorum angeh sunt, aut semper aut nunquam, vel parum vel plus, faciem Dei angeh contemplabuntur. Cujus rei notitiam ad hquidum Deus noverit, et si quis, hcet raro, fuerit inventus, quem Christus instruxerit. Videamus ergo primum, quis sit >adversarius <, cum quo iter Ἄλλοι μὲν τῶν ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ μιχρῶν ἄγγελοι Ε;θεωροῦσι τὸ πρόσωπον τοῦ πατρὸς τοῦ ἐν οὐρανοῖς(· οἱ δὲ τῶν ἔξω τῆς ἐκκλησίας οὐκ εἰσὶ ἄξιοι τούτου, ἑτέρῳ τινὶ ἐξυπηρε- τουμενοι.Ἄλλοι μὲν τῶν ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ μιχρῶν ἄγγελοι Ε;θεωροῦσι τὸ πρόσωπον τοῦ πατρὸς τοῦ ἐν οὐρανοῖς(· οἱ δὲ τῶν ἔξω τῆς ἐκκλησίας οὐκ εἰσὶ ἄξιοι τούτου, ἑτέρῳ τινὶ ἐξυπηρε- τουμενοι.

2f., 7f.,9f.,13,16,17,25Matth. 18,10 8. 24 vgl. Luk. 7, 28 10 f: Ephes. 5, 27 4 vultus B 5 Neque — 8 caelis est B 7 semper > BDe 7 qui — 8 est > 8 sit (in marg. sim) C 9 ~ ang. meus et fiduc. De Patris + mei e 11 vel] aut e quid istius modi] aliquid huiusmodi A ipsis rebus AC, ipse rebus BE probo ABE 12 alienum + me B 13 resp.] semper videre B Patris + mei e 14 bonis] nobis B 15 habent B 16 ~ patr. fac. + qui in caeHs est BE 18 > Β 19~peric. sui BE 20 opt. + et E scit] sit C 21 fuerimt E 22 homo] bonoA sibi] justus De crediturusE creditus + neghgensB si] et e 23 ut] et A sibi] ipsi lmn 24 ~ in eccl. min. C si profecerit > Videbit A 25 ~ est in caehs De 26 ~ enim mer. C 28 contemplantur AC ~ ad liqu. notit. BDEe Dei E novit A (richtig?) 29 instruxerit] illuminaverit n, illuxerit De 30 quis] qui AE facimus ABE (aus faciamus corr. A) 208, —6 KC

SemjDer iiobiscum est >adversariu <: infelices nos atque Quotiescunque peccamus, adversarius noster exsultat sciens, quoniam habet facultatem apud principem saeculi hujus, qui se miserat, exsultandi et gloriandi, eo quod adversarius, verbi gratia hujus vel illius, eum fecerit principi saeculi hujus esse subjectum per talia totque peccata, per hoc illudve dehctum. Evenit autem interdum, ut, si quis fuerit praeparatus armatura Dei et ex omni parte se texerit, conetur quidem >adversarius < vuhms inferre, facultatem non habeat percutiendi. Semper nobiscum >adver- sarius < graditur, nunquam nos deserit, quaerit occasionem insidiarum, si quomodo nos subvertere queat et in principah cordis nostri malam subjiciat cogitationem. >Quando vadis ad Quisnam iste princeps est ? 003EQuando clividebat gentes, quanclo chsseminabat fihos Adam, statuit terminos nationum secundum numerum angelorum Dei, et facta est pars Domini populus ejus Jacob, funiculus haereditatis ejus Israhel < Igitur principibus, id est angehs, ab exordio terra divisa est. Daneil quippe manifestius, quos Moyses 003Eangelos < nominarat, esse testatur dicens: 003Eprinceps regni Persarum < Graecorum < et >Μichael princeps vester < ; gentium. Et unusquisque nostrum secum habet adversarium cohaerentem, cujus opus est ducere nos ad principem et dicere: O princeps, verbi gratia regni Persarum, iste, qui sub te erat, tibi eum, ut fuerat, custodivi; nuUus eum de reliquis principibus ad se potuit transducere, ne ille quidem, qui ad hoc se venisse jactabat, ut de cunctis haereditatibus Persarum sive Graecorum omniumque nationum raperet homines et haerediditati Dei faceret esse subjectos. Christus Dominus noster omnes prmcipes vicit et terminos eorum transiens captivos populos ad se 13 ff, Deut. 32, 8. 9 19 f. Dan. 10, 20. 21 21 ff. vgl. Orig. in Numer. Hom. XI, 4 (S. 82, 16 ff. Baehrens) 1/2 miserab.] inseparabiles D 2 peccaverimus De 3 habeat AB, habebat E 4 miserit A eo > B] et ACE adversaritun ABE 5 > ABCE princeps ABE esse + ut ei A subjectimi + faciat ABCE illudve] illudque BDEe, illiusque C 7 quis] qui r praep.] armatus C 8 se texerit] circumdatus C conatiu- A 9 facult.] virtutem C habet C 11 > A queat] quaerat E et] ut De principaleA 12 Quando] Quomodo BCE 13 Quando] Quomodo C 15 pars] portio De 16 > B 19 testatus est C principi1 CE principes2 E 20 vester — prmcipes > De 23 dicere + ei ABE Ο > ABE subter De 24 ut + opus e custodivit C eum2] enim e 25 ne] nec A quidem > A 26 jactabat + Unde C de > C sive C 27/28 haereditate r 28 subject.] subditos BE 29 et > transtiilit in salutem. Et tu de parte alicujus principis eras: venit Jesus et rapuit te de potestate perversa et Deo Patri obtulit. >Adversarius < ergo noster ambulat ducens nos >ad suum. Unde ego credens omnia scripturarum verba habere rationem non puto frustra >judicem < apud Graecos cum positum, qui singularitatis significator est, >principem < vero articulo scriptum esse simpliciter, >Quando < inquit, >vadis adversario tou < Signanter ait: >tuo <. Neque enim sunt adversarii, sed singuli singulos habent, qui ubique eos sequantur et sint comites. >Quando Quando vadis cum tuo ad principem. < Non articulo >principem < posuit, certum videretur ostendere, sed sine articulo, ut e pluribus unum esse monstraret, quod apud Graecos magis intellegitur. Unusquisque enim nostrum non habet proprium principem; sed si quis Aegyptius est, habet Aegypti principem, qui Syrus, sub Syrorum principe est, et unusquisque sub suae gentis est principe, si tamen hucusque processisse me sufficit et non ab hac disputatione ad aliam transire majorem, ut ceteras quoque gentes esse commemorem. Unde dicitur: >videte Israhel secundum carnem <. dixisse est ; hcet et hoc ipsum temerarium sit super tali re in populo coepisse sermonem.

Τήρει δέ, ὅτι >ἄρχων < μὲν ἄρθρου ὡς ἂν εἷς τῶν πολλῶν, >ἀντίδικος < δὲ μετὰ τοῦ αρθρου, καὶ ὅτι ἔχει τὸ >δοῦ <· οὐ γὰρ ἀόριστοι ἀντίδικοι· ἕκαστος δ’ ἔχει τὸν συν- οντα.

>Ὡς τοίνυν(, φησίν, >ὑπάγεις τοῦ ἀντιδίκου σου(, ὅστις σε τῷ ἄρχοντι προσαγαγεῖν βούλεται τῷ Qui te vult, inquit, ducere ad principem suum et ab aho principe transducere, >quando 24 1 Kor. 10, 18 1 transtulit] traxit A 4 ego] ergo Dmn 5 puto] potui, in marg. poni C [7 articulo + 9 Singulos — 14 articulo (fehlt dafür nach 9 BE (9 in singulos E. habent] haberi aestimo B, 10 Quando] Quomodo E, 11 Non > BE, 12 principem -f non B, ne] nec E)] esse] est 7 Quando] Quomodo E inquit > e vades BE 9 sed singulisB, sed singulis E 10 Quando + inquit C 11 Non cum] sine A 13 videret D > A 18 Sed — 19 principem > CDe 20 qui] Syrus + est De SyriorumB 21 suae gentis est principe] suaeprineipe gentis est D, suo principe gentis est e 22 non > e 23 ut + et C esse > etiam e C ipsum — 26 De 26 ~ cepisse in populo A 27 ~ inquit vult AB 29 conducere De quando] quomodo E 210, —18 > kV, in C nach 211, 14 28 ὅστις] ὥς τις V cum adversario tuo acl principem in via, da operam, ut libereris ab eo <. Nisi Ε;omni studio ut >libereris <, dum adhuc antequam ingrediaris ad principem, priusquam princeps tradat te judici ab adversario praeparatum, postea frustra conaberis. >Da >ergo <operam, ergo libereris < ut adversario tuo sive a principe, ad quem te trahit adversarius. >Da operam <, ut habeas justitiam, fortitudinem, temperantiam, et tunc complebitur: >ecce homo et opera ante faciem suam <. Nisi >dederis operam <, non poteris pactum infringere, cujus >amicitia inimicitia est in Deum <. vadis cum adversario tuo ad principem in via, da operam. > Ltitat in hoc loco nescio quid, et secretum est : Ε;in via da <. Salvator ait : > Ego sum via et veritas et vita <. Si >dederis operam <, ab adversario, esto in via; et cum steteris in eo, qui dicit: > ego sum via <, stetisse non sufficit, sed Ε;da operam, ut libereris < ab adver- | sario. Nisi enim >dederis operam <. ἰδίω̣ καὶ ἀποστῆσαί σε ἐκείνου τοῦσοῦ ἄρχοντος — ἕως οἶν >ὑπάγεις τοῦ ἀντιδίκου σου ἐπ᾿ ἄρχοντα < ἀπελθεῖν >πρὸς τὸν κριτήν(, ἄξιον γενέσθαι τῆς φυλακῆς, ἕως ἔτι ὁδεύεις, >δὸς ἐργασίαν ἀπηλλάχθαι < > ἀπὸ τοῦ ἀντιδίκου ἢ ἀπὸ τοῦ χριτοῦ <, πρὸς ὃν σύρει σε ἀντίδικος·

τουτ εστιν ευποιιαν, σωφροσύνη, δικαιοσύνην, ἀνδρείαν, φρόνησιν, σοφίαν σοφίαν — >ἰδοὺ γὰρ καὶ τὰ ἔργα αὐτοῦ πρὸ προσώπου αὐτοῦ < — ἵνα δυνηθῇς τοῦ ἀντιδίκου ·

οἰκεῖος μὲν γίνῃ τούτου, ἀλλότριος δὲ τοῦ θεοῦ, συνθήκην ποιούμενος μετὰ τοῦ ἀντιδίκου.

Ἑστὼς οὖν ἐν τῇ ὁδῷ τῇ εἰπούσῃ· >Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδός(, ἀπηλλάχθαι>.

15 f. Jes. 62, 11 18 f. lat. Jak. 4, 4 24 f. 27 f. Joh. 14, 6 1 ad principem > C 3 enim > BCDEe 3 4 ut > >libereris < Kl. > alle Hss. 4/5 carpis] carnis vadis judex C 6/7 te tradat AE 7 ab > BE ab — praepar. > A 7/8 praeparato B 8 frustra + cum E 9/10 adversario tuo] eo De 13 fortit. + atque De 14 et > De 19 inimicitia > De ~ in Deum est Quomodo E 20/21 ad princ. > A 22 quid] quod Imn 24 et1 > 26 advers. + tuo A 28 sufficiet A 29/30 advers. + tuo A 30 enim > 211, 18 οἰκεῖος — 29 ἀπηλλ. nur V > 1 σοῦ > V 2 ἕως — 3 ἄρχ. > C 3 σου > V 4 πρὶν] καὶ C 7 ἀπὸ — κριτοῦ alle Hss. 12 τοῦτ’ ἔστιν KV 13 δικαιοσ. — 14 σοφ] καὶ τὰς λοιπὰς ἀρετάς C ἀνδρίαν Κ1 σου >

ut ab adversario >libereris <, quae te sequantur, ausculta. >Trahit ad judicem < adversarius sive princeps, cum te susceperit ab >trahit te ad Quam elegans sermo >trahit <, ostendat quodammodo retractantes et nolentes ad condemnationem trahi et ire compelli! Quis enim homicida concito gradu pergit ad judicem ? Quis gaudens ad condemnationem suam ire festinat, et non invitus trahitur ac repugnans ? Scit enim se ad hoc ire, ut sententiam mortis accipiat. >Ne forte trahat te ad judicem <. Quis, putas, iste >judex < est ? Ego nescio aUum judicem nisi nostrum Jesum Christum, de quo et ahbi dicitur: >statuet oves a dextris, haedos autem a sinistris < et iterum: >qui fuerit me, confitebor et ego eum coram Patre meo, qui in caeUs est; qui autem negaverit me coram hominibus, negabo eum coram Patre meo, qui in caehs est <

>Trahat te ad judicem, et judex tradat te exactori <. nostrum per singula peccata damnum sustinet, et juxta qualitatem rationemque dehcti damni magnitudo reputatur. Debeo ahquod de scripturis afferre testimonium super danmo multaque pecuniae. Ahus damnum sustinet quingentorum denariorum et debet eos, ahus quinquaginta denarus condemnatur; quae summa ambobus a creditore conceditur. Porro ahus, sicut scriptura dicit: >oblatus est ei unus, qui debebat decem miha talenta <, mihum talentorum debito condemnatur. Et quid me necesse est plura persequi? Unusquisque pro quahtate et quantitate peccati Καλὴ δὲ ἡ λέξις ἡ· Ε;κατασύρῃ >κατασύρῃ σε <, ἵνα δείξῃ, ὅτι ἄκοντες ἑλκόμεθα, ὡς ἐπὶ καταδίκην μὴ θέλοντες πορεύεσθαι. εσθαι.

13f. Matth. 25, 33 14ff. Matth. 10, 32. 33 22ff. vgl. Luk. 7, 41. 42 25 Matth. 18, 24 1 quae — sequantur] qviis sit iste et quantus ABE 2 advers. — 3 judicem > 4 sermo] verbum Ir trahit + inquit B 5 ostendit B pertractantes D 6 contempnationem E 7 trahere E et > ire > 9 suam] sui Aln 10 et] ut BE trahatur B ~ ad hoc se A ~ ire adhocBE 11 > E excipiatAB tradat ACDE 12 > ABE 13 nostrum] meum DEe et > De dicitur + et De statues r, statuo B 15 me τι coram hominibus BCE B qui — 16 est > E 15/16 ~ est in caelis C 16 — 17 est > 16 homin. + et ego ABE 17 ~ est in caelis AB 18 Trahat] Ne f orte trahat ABE Trahat] aus tradat corr. AB, tradat E 19 per — damn.] pecc. persingula dum non peccata E damnum + peccati B damnum] dum non poenam A et > A 20 magnit.] magni B 21 aliqmd E ~ test. afferre A > 24 sicut] de quo B script.] scriptiom lmn 25 ei talenta + et A 26 milibus De, milia E debito > CDe 27 pecc.] delicti C 4 ἡ > V κατασύρει

diversam multae sententiam excipit. Si parum est, quod peccas, ferieris damno > minuti <, ut Lucas scribit, ut vero Matthaeus, >quadrantis < drantisr. Verumtamen etiam necesse est hoc ipsum, quo exstitisti debitor, solvere ; non enim exies de carcere, nisi et minima quaeque persolveris. Qui vero fidelis est, nullo damno percutitur, sed cotidie ditatur ; totus enim mundus divitiarum ejus est ; infidelis autem nec obolum habet. AUus condemnatur denario, ahus mna, ahus talento. Est quaesitor hujus negotii, qui mensuras universorum noverit peccatorum et dicat: Hoc dehctum talento condemnatur, illud peccatum multam istiusmodi meretur . Scriptum est enim: >cum autem coepisset facere rationem <. est omnibus nobis >ratio <. Non est ahud tempus faciendae nisi tempus judicii, quando hquido cognoscetur, quid nobis creditum sit et quid lucri quidve detrimenti fecerimus, quis nostrum acceperit mnam, quis unum talentum, quis duo, quis quinque. Quid necesse est plura rephcare, cum hoc in commune dixisse sufficiat reddituros nos esse rationem et, si debitores inventi fuerimus, trahi ad judicem et a judice exactori tradi ? Singuh exactores proprios habemus, omnis vero multitudo pluribus traditur, secundum id, quod in Isaia scriptum est: >populus meus, exactores vestri spohant vos et, qui potentes sunt, dominantur vestri < — dominantur exactores, si debuerimus ahquid. autem habuerimus fiduciam et fronte hbera dixerimus: Servavi

>Λεπτὸ < δέ ἐστι τὸ ἁμάρτημα, >κοδράντης < δέ, ὡς Ματθαῖός φησιν, τὸ πλῆθος τῶν ἁμαρτημάτων.

4f. Matth. 5, 26 5f. gr. vgl. Jak. 5, 20 14 Matth. 18, 24 18 vgl. Luk. 19, 13 ff.; Matth. 25, 15 ff. 23 ff. Jes. 3, 12 1 diversa E 1/2 excipit] expendit De 2 peccati C 3 ferieris] eris C, + et BE danmi C ut] quod BE 4 scribit] scripsit De 5 etiam > B, + sic C, + si E 5/6 necesse + te AE 6 est + etiam B, sic A quo] quod ADEe 8 exies de carcere] inde exies BDe 9 damno C 11 condemn.] damnatur De, contempnatur AB 12 mna] mina BE 12/13 ~ noverit univ. BC 13 et dicat > De 15 fac. rat.] rationem reddere C Supp.] Sed putanda C Supp. — 16 est2 > E, — 16 rationis B 16 ~ nobis omnibus A ratio] gratia De 18 ~ sit cred. C sit] est De quis] qui e 19 minam BE 20 Quid > De] Nec Necesse + non De repHcare] indicare De 21 nos] non r 22 trahi] tradi BDE 23 exauctores A propr.] singulos C 24 id > C 25 exauctores A (23 u. 26 ist exauct. corr. A!) vos] nos B 26 vestri] nostri B 27 dixer.] vixerimus De Servavi] servabo De 3 δ᾿ ἐστὶ C

praeceptum jubeiis: >reddite omnibus debita, cui tributum, cui timorem, timorem, cui vectigal, vectigal, cui honorem, honorem < — si omnibus universa reddidero, venio ad exactorem intrepida mente respondeo: Nihil tibi debeo. Venit exactor ad reposcendum — resisto ei ; scio enim, quia, si nihil debuero, in me non habet potestatem. Quod si debitor fuero, >mittet < me > exactor < meus >in illo ordine, qui praedictus est. >Adversarius < enim me ad principem, princeps ad judicem, judex tradet exactori, exactor >mittei in carcerem <. Quae est lex carceris istius ? Non eo, neque me exactor patitur exire, nisi debitum omne persolvero. Non habet exactor potestatem, ut mihi saltem >quadrantem < et portionem valeat concedere ; unus est, qui debitoribus non habentibus, unde persolvant, potest concedere. >Accessit <, inquit, eum unus, qui debebat quingentos denarios, et aUus quinquaginta ; et cum non haberent, unde redderent, ambobus donavit <. Qui dominus erat ; iste vero, qui exactor est, non est dominus, sed a domino ad exigenda debita praepositus. Non fuisti dignus, ut tibi quingenti sive quinquaginta denarii donarentur, nec audire meruisti: >disunt sunt tibi delicta tua <: mitteris in carcerem et ibi exigeris per laborem et opera sive per poenas atque supphcia, et non inde exies, nisi reddideris >quadrantem < vel >novissimu quod graece >tenue < dici potest. Peccata nostra aut sunt — scribitur enim: >incrasssatum est cor popuh — aut ad comparationem majorum tenuia atque subtilia. Beatus est igitur primum, qui non peccat, secundo, ut in collationem ahquis

Μακάριος δὲ ὁ μηδὲν ὀφείλων ἤγουν ὁ μικρὰ ὀφείλων καὶ συγγνώμης ἄξια.

1ff. öm. 13, 7 13ff. Luk. 7, 41. 42 18f. Luk. 7, 48 23 Jes. 6, 10 1 jubens] libens De debitum BE cui — tributum2 > ABE 2 ~ — timorem2 nach vectigal2 BC 4 exauctor A 4/5 reposcenduni] respondendum A, deposc. De, poscendum B 5 quia] quod e nichil + ei C debuero] habuero B 7 enim > BE ducet C 8 judicem et De tradit A tradet + me DEe, + te C exactori + et De 9 mittit A mittet + te C egrediar C 10 ~ patitur me exactor A patietur C persolvam B 11 et] vel e 12 valeat] liceat C 14 et2 > 15 ~ don. amb. C 16 erat] est De ~ Dominus non est ABE 19 tibi B delicta] peccata BC tua + sed e 19/20 exig.] exibis C 20 operam D atque] ad C 21 ~ inde non A exibis C 22 graece -f- et BE nostra aut] autem nostra ADe 23 scribitm-] scriptum est B est + enimDe 24 aut ad] avit De, ad ABE comparationem De comp. + quippeA 24/25 majoris De 25 tenue atque subtile De 26 ~ qui primum A 27 collat.] consolatione B, consolationem E, coUatione De aliquam C —27 ἄξια > C 26 ἤγουν — 27 ἄξια > V

saltem tenue peccatum habeat. Et iiiter ipsa quoque tenuia atque subtilia est diversitas peccatorum. Nisi enim inter tenue subtile peccatum esset aliud subtilius, nunquam diceretur: >non inde, donec reddas novissimum quadrantem <. Quomodo, si diceret >novissimum minutum < — minutum, quod est nummus sive obolus sive stater — ; quid, si magnam pecuniam debuerimus sicut qui scribitur decem milia talenta debuisse ; quanto tempore claudamur in carcere, donec reddamus debitum — non possum manifeste pronuntiare. Si enim, qui parum debet, non egreditur, nisi exsolvat >minutum quadrantem <, utique, qui tanto obnoxius, infinita ei ad reddendum debitum saecula numerabuntur. Quapropter >demus operam, ut liberemur ab dum sumus in via, et jungamur Domino Jesu : cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen.

HOMILIA XXXVI. De eo, quod scriptum est: >Qui voluerit animam suam perdet eam <, usque ad eum locum, ubi ait: >regnum vos est <.

>Qui inquit, >animam suam salvare, perdiderit eam, salvabit eam <. Martyres quaerunt >salvare suam < propterea perdunt, ut salvent eam. Qui vero >salvare animam suam < et non >perdunt < eam, hi >et perdunt < pariter >in gehennam <. Quamobrem >timere eos, qui possunt corpus occidere, sed timete magis eum, 3 f. Matth. 5, 26 —18 Luk. 17, 33. 20. 21 22 ff. Matth. 10, 28 1 tenue iiber leve C ~ habeat peccat. B, habet peccatum E Et ABE 2 suptiHa D (aus supphcia corr.) enim — 3 subtilius] esset pecunia subtihs De temie] subtile ABE, + quoque BE atque] et ABE 3 ahus B mmqu. dic.] non diceretvu- umquam C 4 si pecimiam] sine pecvinia De, si in pecunia C, si pecunia E 5 nimutum2 > CDe 6 sive] vel DEe statera De quid] qui E, quod CDe 7 sicut] quomodo C 7 talenta > BE quanto] tanto B 8 claudemur possumus C 9 egredietur De 10 nisi] donec C exsolv. min. quadr.] reddat novissimixm quadr. C, persolvat minimum quadrantem B minutimni -f- vel A 11 ~ ad redd. debitum nach saecula C 12 liberemus C 13 Jesu + Christo BE 14 Amen > E Exphcit omeha AC (XXXIIII. C) 16 Incipit XXXVI. de . . . AC (XXXV. C) 16/17 salvare] salvara facere ABE 17 eam] illam A ad — ait > A 21 > B volunt] vultA 22 et1] ut De perdit A, perdant et2 A 23 perdit A 23 gehemaaAE AE 23/24 ~ timere eos ait De qui potest ammam et corpus perdere in gehennam <. Hoc ad juxta vires ingenii nostri breviter dixerimus; >animalis autem homo non recipit ea, quae sunt spiritus <, et idcirco non potest. >Seminatur corpus animale, surgit corpus Porro >qui adhaeret Domino, spiritus unus < ; ergo, >qui Domino copulatur <, cum animalis esset, per id vertitur et >unus est spiritus <, nos quoque nostram, ut adhaerentes Domino in unum spiritum transformemur. Sed et de regno Dei interrogatus Salvator a Pharisaeis >quando venerit < respondit : >Non venit regnum neque dicunt: ecce hic, aut ecce ibi. Regnum enim Dei intra vos est <. Non omnibus Salvator dicit: >regnum Dei est <, siquidem in peccatoribus regnum peccati est et ulla ambiguitate aut regnum Dei in corde nostro imperat aut peccati. Unde sive quae facimus, sive quae loquimur, sive quae cogitamus, contemplemur attentius, et tunc videbimus, utrum Dei imperium regnet in nobis an imperium deUctorum. Quam diversitatem sciens esse Apostolus quosdam commonet, dicens: >non regnet peccatum m mortah vestro corpore < Si quis nostrum regnum Dei, regnatur ab eo; si quis avaritiae ardore cruciatur, regnatur ab avaritia. Porro qui justus est, justitiam reginam habet; qui vanae gloriae ambitione sustoUitur, regnat ei aura popularis. Qui moeret, qui aliquid reformidat, qui amat, qui desiderat, imperant ei singula, prout perturbationibus variis possidetur. Quae onmia cognoscentes, et quam multa sint genera regnorum, surgamus precemurque Deum, ut auferat a nobis regnum inimici, et possimus sub regno esse Dei omnipotentis, id 2f. 1 Kor. 2, 14 4f. 1 Kor. 15, 44 5ff. 1 Kor. 6, 17 18f. öm. 6, 12 1 ~ corpus et anim. C 2 anim.] malus C 3 homo > De ABE 4 Semin. + enim A resurgit BE, resurget C 5 ~ unus spirit. BC 6 qui + cum B cum anim.] coanimalis C est C + et C esset — id] esse perierit BE, in se perierit A 7/8 animas nostras ABE 9 interrog. + respondit De a > CDe Pharis. > C 10 respondit] inquit De 11 dicent C ibi] illic AC enim > r] vero 12 Non — 13 est > C 13 est > B (verwischt E) 14 aut1 > regnum peccati aut Inr 14/15 aut peccati e 15 sive > C 16 hinc C 18 esse > r] etiam In 19 ~ vestro mortali BC vestrum D justus est, justitiam] injustitiam De, justitiae A 22 reginam] regnum AB, regni E habet + regnatur ab ea e ambit.] aura C distoUitur B, substollitur C 23 aura popul.] avaritia popularis ABE Qui > ABE aliquod Imn formidat C 24 ImperatA + a ln perturb.] turbationibus BE, temptationibus C B 26 regnorum > C 27 et] vit C ~ esse sub regno est sub regno sapientiae, paeis, justitiae, veritatis, qiiae cuncta in unigenito Dei Filio intelleguntur : cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen.

HOMILIA XXXVII. De eo, quod a discipulis puUus asinae solutus est.

Lectum est in evangelio secundum Lucam, quomodo, cum venisset Salvator >Bethphage et Bethaniam juxta montem miserit duos e discipuhs suis <, ; ut solverent >pullum asinae <, erat, >super quem nuUus hominum ahquando sederat <. quidem mihi videtur magis ad altiorem inteUegentiam quam ad simphcem historiam pertinere. Asinus vinctus erat. Ubinam? >Contra Bethphage et e quibus Bethania interpretatur >domus vero >domus maxillarum <, quidam locus; maxiUae enim sacerdotibus dabantur, sicut in lege praecipitur. lUuc ergo, ubi, >oboedientia <, mancipatus <, mittit discipulos suos, ut solvant

Ἡ μέν Βηθανία ἑρμηνεύεται >οἶκος ὑπακοῆς <, ἡ δὲ Βηθφαγὴ ἱερατικός τις ὢν τόπος· αἱ γὰρ σιαγόνες τοῖς ἱερεῦσι ἐδίδοντο, ὡς ἐν τῷ νομῳ αναγεγραπται·

ἅπου οὖν ὑπακοὴ καὶ ἱερὸς τόπος, ἐκεῖ ἀποστέλλει ὁ κύριος τοὺς ἀποστόλους λύσοντας >πῶλον 1 vgl. Rora. 14, 17 5 Luk. 19, —40; zur ganzen Hom. vgl. Orig. in Matth. tom. XVI (IV 43 ff. Lomm.), wo dieselbe Erklarung mit z. T. denselben Ausdriicken wiederkehrt 13 ff. Βηθανία οἶκος οἶκος ὑπακοῆς Comm. in Joh. VI, 40 (S. 149, 25 Preuschen) u. Fragm. LXXX in Joh. (S. 547, 19 Preuschen); Βηθφαγὴ οἶκος σιαγόνων Comm. in Joh. Χ, 30 (S. 204, 1 Preuschen); vgl. Wutz, Onom. sacra 741 f. 16ff. vgl. Deut. 183 1 cimcta] omnia A 2 ~ Filio Dei A Explicit omelia XXXVI. AC (XXXV. C) 5 Incipit XXXVII. de . . . AC (XXXVI. C) est] sit A 7 Bethfage ABCDE 8 e] de ABE ut > E 9 erat + et homin. > 10 10 magis > B (verwischt E) ~ ad alt. 11 historiao BE Ubinam] Ubi B, tibi E 12 u. 14 Betphage D 13 ex C 12 Bethtaniam B, Beth | thania A 13/14 ~ hobendientie dom. interpr. C 18 Illic C ergo] enim A 19 oboedientiae E locus + erat B 20 mancip. + est C 21 suos > 217, 13 — 219, 8 b*W 217, 13 — 220, 19 C 217, 19 ὅπου— 219, 8 dk* 15 τις b > dCW οἱ] καὶ b οἱ — 19 τόπος > W + ἐν τῷ νόμῳ d ὡς — 17 ἀναγέγρ. > d 19 οὖν] γὰρ ἱερὸς] ἱερατικὸς od. ἱερέων conj. Kl. 20 ὁ > d τοὺς > μαθητὰς d 21 λύσοντ. + τὸν k ἐν — p. 218, 12 ἐπεκάθ. Κ >pullum asinae, super quem hominum aliquando sederat <. Porro quid aliud super asinum sedere potest absque homine ? Volo paulisper exemplum sumere, ut, quod dicturus sum, possit intellegi. Scriptum est in Isaia: >visio quadrupedum in et angustia <, et reliqua usque ad eum locum, ubi >non proderunt eis divitiae aspidum <. Unusquisque quantas opes aspidum ante portaverit, quantas divitias bestiarum, et quomodo nunquam rationabilis homo sederit super asinum nostrum, non sermo Moysi, non Isaiae, non Hieremiae nec rehquorum omnium prophetarum, et videbit tunc sedisse super nos sermonem Dei atque rationem, quando venit Dominus Jesus et praecepit discipuUs suis, ut euntes solverent >pullum qui prius vinctus fuerat, ut liber incederet. Solutusitaque >pullus asinae < adducitur ad ad cujus solutionem mittens discipulos dixerat : >Si quis vos quare solvitis pullum ? dicite ei: quia Dominus necessa- rium illum habet <. Multi domini hujus puUi, antequam Salvator eum haberet necessa- νον, ἐν ᾧ οὐδεὶς πώποτe ἀνθρώπων ἐκάθισεν>·

ἀντὶ τοῦ· οὐδέποτε ἄνθρωπος λογικὸς ἐπεκάθισεν, ἢ Μωϋσέως λόγος ἢ Ἡσαΐου οὐδὲ ἄλλου τινὸς τῶν προφητῶν. Ὅτε δὲ ἦλθεν ὁ Χριστός, εἶπε τοῖς μαθηταῖς, ἵνα ἀπελθόντες λύσωσι τὸν πῶλον.

Εἶπε δὲ αὐτοῖς· >ἐάν τις ἐρωτᾷ· τί λύετε τὸν πῶλον, ἐρεῖτε, ὅτι ὁ κύριος αὐτοῦ χρείαν ἔχει < >. Παρατηρητέον δέ, ὅτι ὁ μὲν Ἰησοῦς· >ἐάν τις < φησίν, >ὑμᾶς ἐρωτᾷ <, καὶ οὐκ ὠνόμασε κύριον, ὁ δὲ 6 f. Jes. 30, 6 1 quem] quo DE 4 potest — hom.] nisi homo potest A 5 exempla ABE 15 omn.] hominum C 20/21 asmae + ut AB 21 ut > 26 solvistis C 27/28 ~ illtmi habet necess. A 218, 25–219, 2 αὐτοῦ > 1 πώποτε bW] πω dC 11 ἀντὶ τοῦ > C ἀντὶ — οὐδέποτε] τοῦτ᾿ ἔστιν ἀντὶ — 12 ἐπεκάθ. > W 12 επεκάθισεν] ἐπέβη d ἢ] ἤτοι d ἢ ὃν οὐδέποτε k Μωοέως k λόγος > d 12/13 ἢ Ἡσαΐου λόγος 13 ἢ Ἡσαΐου > W οὐδὲ b] ἢ dkCW 14 προφητῶν + λόγος + ἐκάθισεν k Ὁτε — 27 ἔχει > dC 15 εἶπε — 16 πῶλον > 16 πῶλον + ὁ φύσει καὶ μόνος κύριος· k 25 — 27 > k 25 Εἶπε 26 ἐρωτῷ b] καὶ ἐόν τινες ἐρωτῶσι· W αὐτοῖς] ὅτι Β1 26 ἐρεῖτε b] ἐροῦσιν W 29 ~ ἡμᾶς ἐρωτᾷ φησίν W rium; postqnam vero ille coepit esse >dominus <, plures esse cessaverunt; nemo enim >potest Deo servire et mammonae <. malitiae servierimus, multis sumus passionibus vitiisque sub- jecti. Solvitur ergo pullus, >quia Dominus necessarium illum habet <. Etnunc Dominus >necessarium habet <. Vos estis asinae. Quid vestri Filius Dei >necessarium habet < ? quid a expetit ? Salutem vestram >necessariam habet <, cupit vos solvi peccatorum, Deinde mittunt discipuli >vestes suas super et sedere f aciunt Salvatorem. Assumunt Sermonem Dei et imponunt eum super animas audientium. Vestibus exuuntur, >substernunt < eas >in εὐαγγελιστής φησιν, ὅτι >εἶπον κύριοι αὐτοῦ <. Πολλοὶ γὰρ ἦσαν οἱ κύριοι του ὄνου προ του κυριευ θῆναι ὑπὸ τοῦ σωτῆρος, ἴσμεν δέ, ὅτι ὁ τοῦ κυρίου ἅπαξ γενόμενος οὐ δύναται πολλοὺς κυρίους ἔχειν· ὅταν γὰρ τῇ κακίᾳ δουλεύῃ τις ἄνθρωπος, πολλῶν παθῶν δοῦλός ἐστιν.

Λαμβάνουσι τοίνυν τὸν λόγον οἱ μαθηταὶ καὶ ἐπικαθίζουσιν αὐτὸν ταῖς φυχαῖς τῶν ἀκουόντων· εἶτα εκδύονται τὰ ἱμάτια ἑαυτῶν >καὶ ἐν τῇ ὁδῷ <.

3f. lat. Matth. 6, 24 1 illi A ~ coepit illi C 2 ~ domini esse De 3/4 ~ Deo serv. potest C 4 Deo] Domino B 5 serviremus AE, servieramus C 6 sumus] fuimus A 7 ergo] igitur C 8 ~ necess. illum Dom. habet C illum] eimi De 9 Et — 10 habet > De 9/10 ~ necess. pull. 11 ~ Dei FiUus A 11/12 ~ necess. Fil. Dei C 12 quid] Quia BE a > B 13 Salutem — necessariam] Salute vestra opus De BE nostram B 14 solvere C + a C 16 suas > B 19 eum > audientium] auditorum De 20 exuunt + se et B 21 eas > A + nostra B 219, 2 Πολλοι — 8 in folgender Ordnung: 2 — 4 σωτῆρος, 6 ὅταν — 8, 4 — 6 (+ 15 ff. C) kCW 219, 15 — 220, 19 dSW 219, 15 — 19 + 220 13–19 b* (fehlt β) 1/2 ~ αὐτοῦ οἱ κύριοι W 2 Πολλοὶ — 3 ὄνου] σιγῶσιν οἱ πολλοὶ k ἦσαν] πρὸ τούτου W 2/3 ~ οἱ κύριοι ἦσαν d 3 τοῦ ὄνου — 4 σωτῆρος > W] πρὸ τοῦ ἑνὸς κυρίου d, + τοῦ δεδεμένου πώλου dW 4 σωτῆρος + κύριοι k ἴσμεν — 5 ὅτι b > dkCW 5 ὁ τοῦ] τοῦ δὲ k ὁ — γενόμενος b] δὲ τοῦ κυρίου γενόμενος dC, ὁ δὲ ἅπαξ γενόμενος τοῦ κυρίου δοῦλος W 6 ~ ἔχειν κυρίους W 6 ὅταν — 8 > d 7 γὰρ > b, + τις δουλεύσῃ ὑποτάσσηται C τις > kCW ἄνθρωπος Β 1W > ὁ ἄνθρωπος nach 8 ἐστιν β 15 τοίνυν dC bSW] μέντοι Κ 16 αὐτὸν > 17 ἀκουόντων + διὰ τοῦ κηρύγματος S εἶτα — 19 > k 18 αὐτῶν 19 ἐν — ὁδῶ >

Super nos sunt vestimenta apostolorum, opera eorum bona omamenta nostra sunt : volunt apostoli indumenta sua calcari a nobis. Et revera solutus a discipulis asinus et portans Jesum incedit super vestimenta apostolorum, quando doctrinam eorum imitatur et vitam. Quis nostrum sic beatus est, ut sedeat super illum Jesus, qui quamdiu in monte fuit, cum solis apostolis morabatur, quando vero coepit vicinus esse descensui, tunc occur- rit ei turba populorum ? Si non venisset ad descensum, non ei poterat occurrere multitudo. Descendit seditque super pullum asinae, et omnis populus voce consona laudabat Deum. Quod Pharisaei videntes dicebant Domino: >increpa eos <; ; quibus ille respondit : >Si isti tacuerint,

Ἐργον γάρ ἐστι τῶν λυόντων τὸν δεδεμένον πῶλον μαθητῶν ἀγαγεῖν λελυμένον πρὸς τὸν Ἰησοῦν καὶ τὰ ἑαυτῶν ἱμάτια, ἐν οἶς ἐκοσμοῦντο, τοῦτ’ ἔστι τὰς πράξεις Λ·αὶ τοὺς λόγους, τὰ πλείονα ἐπιῤῥῖψαι τῷ πώλῳ καὶ μετὰ ταῦτα ἐπιβιάσαι καὶ ἐνιδρύσαι αὐτῷ τὸν Ἰησοῦν καὶ πόλιν ὑποστρῶσαι τὰ ἱμάτια αὐτῶν ἐν τῇ ὁδῷ, ἴν ἱματίων μαθητικῶν ἐπιβαίνῃ ὁ λελυμένος πῶλος, ᾧ ἐπιβέβηκεν ὁ Ἰησοῦς. Ἐπίκειται οὖν ἡμῖν τὰ ἱμάτια τῶν ἀποστόλων, αἱ πράξεις αὐτῶν αἱ καλαὶ καὶ οἱ λόγοι κοσμοῦσι ἱμᾶς· θέλουσι δέ οἱ μαθηταί, Λ·αὶ ἶνα πατῶ- μεν αὐτῶν τὰ ἱμίτια, τοῦτ’ ἔστιν ἵνα ἐξετάζωμεν τοὺς ἀποστολικοὺς λόγους.

Τοῦ μὲν >πλήθους τῶν μαθητῶν < μεγάλῃ αἰνούντων φωνῇ τὸν θεὸν σιωπῶσιν οἱ λίθοι· σιωπώντων 3 Super — sunt > B 5 volunt + enim ABE 11 imitantur A, imitamur D 12 sic] ita De est > C 14 solis] suis e, solis aus suis corr. D 15/16 — ~ vicinus coepit B 16 — ~ esse vicinus A 18 C έ21 pull. as.] asimun C 21 asini A 23 Farissei E 23/24 ad Dominiun A 24 increpa eos > A eos] illos B Quibus — 25 resp. > C 220, 23 –221, 16 d (D: Ὠριγ.) C 1 vor Ἔργον] ἐν rcb πώλῳ dkCS 1 – 10 ὁδῷ > W Ἔργῳ S ἐστι] τι dS 5 τοῦτ’ ἔστι — 6 λόγους > C 6 rd πλείονα > S 8 καὶ ἐνιδρύουσι > dS 10/11 ἱματίων μαθητικῶν > dSW 11 ἐπιβαίνει (!) C 13 Ἐπίκειται β] ἐπίκεινται BW παράκεινται Β 1 Ἐπίκειται — 15 ἡμᾶς] κοσμοῦσι δὲ ἡμᾶς καὶ αἱ καλαὶ πράξεις τῶν ἀποστόλων ἐπικείμενοι (K κείμεναι) ἡμῖν k 14 ἀποστό λων + ἢ γοῦν W, + τοῦτ’ ἔστιν S 15 καὶ — κοσμοῦσι W] καὶ κοσμοῦσι b, κοσμοῦσαι dCS 16 δὲ > b δὲ — μαθηταί] γὰρ k καὶ > C ~ ἵνα καὶ bkW 17 αὐτῶν — ἱμάτια] τὰ ἐκείνων ἰμάτια S τοῦτ’ ἔστιν — 18 ἐξετάζ.] ἐξετάζοντες bkW 24 μεγάλην . . . φωνὴν C 25 σιωπώντων d] σιωπησάντων C lapides clamabunt < >. Quando loquimur, lapides silent, quando nos tacemus, lapides clamant; >potest enim Dominus de istis suscitare filios Abraham <. Quo tempore nos tacebimus? Quando >refrixerit multorum <, quando illud, a Salvatore praedicatum est, fuerit impletum : >putas, Filius hominis inveniet fidem super terram? < > Propterea misericordiam deprecemur, ne nobis tacentibus lapides clamitent, sed loquamur et laudemus Deum in Patre et Fiho et Spiritu sancto: cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen.

δὲ τοῦ πλήθους τῶν μαθητῶν, ὅπερ, >ἐὰν ἔλθῃ ἡ ἀποστασία < >, λίθοι κράζουσι.

Πότε δὲ ἡμεῖς σιωπῶμεν; Ὅταν >ψυγῇ ἡ ἀγάπη τῶν πολλῶν <, γένηται τὸ ὑπὸ τοῦ σωτῆρος εἰρημένον· >ἆρά γε ἐλθὼν ὁ υἱὸς ἀνθρώπου εὑρίσκει τὴν πίστιν ἐπὶ τῆς γῆς; < Τίνες δέ οἱ λίθοι, περὶ εἴρηται μὴ ἀδυνατεῖν τῷ θεῷ >ἐκ λίθων τούτων ἐγεῖραι τέκνα τῷ Ἀβραάμ <; Οἱ τοῖς λίθοις νοῦντες, τὰ ἔθνη τὰ πεπλανημένα.

2 gr. 2 Thess. 2, 3 4ff. Luk. 3, 8 7f. Matth. 24, 12 18, 8 13 ff. Luk. 3, 8; vgl. Hom. XXII (p. 148, 15 ff.) lOff. Luk. 3 nos > C 4 potest] Potens est AB, potens E 56 hamo 1, Abrahae Cr 6/7 tacemus C 7 Quando — 10 impletimi > 9 praedictum B 11 ~ hominis Fihus A 12/13 ~ miseric. Dom. C 14/15 clament ABE 16 ~ in Patre Deum B Explicit omelia XXXVII. A 221, – 16 V* 221, 12 Τίνες — 16 a (fehlt b) 3 κράζουσι d] κεκράξουσι C 7 Πότε] ὅτε (?) V Πότε — σιωπῶμεν > dC Ὅταν — 8 πολλῶν V] πληθυνούσης τῆς ἀνομίας καὶ ψυγομένης ἀγάπης dC Ὅταν — 12 γῆς > dC 12 Τίνες — 15 Ἀβρ. V] λίθοι Ποῖοι ἢ οἱ μὴ γενόμενοι τέκνα τοῦ Ἀβρ. dC ἢ > d) δέ + εἰσιν a Περὶ 15 Ἀβραάμ > α 15 Οἱ — 16 πεπλ. nur

HOMILIA XXXVIII.De eo, quod scriptum est : >Cum autem appropinquasset, vidit et flevit super eam <, usque ad eum locum, ubi >ejecit omnes vendentes columbas>.

Cum appropinquasset Hierusalem Dominus noster atque Salvator, videns eam flevit et dixit: >si cognovisses et tu in die quae ad pacem sunt tibi; nunc autem absconditum est ab oculis tuis : quoniam venient dies super te et circumdabunt te inimici tui vallo <. Sacramenta sunt, quae dicuntur, et speramus Deo aperiri posse, quod latitat. Primum ergo de fletu ejus videndum. Omnes beatitudines, quas locutus est in evangelio Jesus, suo firmat exemplo et, quod docuit, proprio testimonio probat. >Beati <, inquit, >mites <. Huic simile de semetipso: >Discite a >quoniam mitis sum <. >Beati pacitici <. Et quis alius ita Dominus meus Jesus, qui >est pax nostra <, qui >solvit >in sua < eam >carne destruxit <? >Beati, qui persecutionem tur propter justitiam < >. Nemo sic persecutionem passus est justitiam ut Dominus Jesus, qui pro peccatis nostris crucifixus est. Omnes igitur beatitudines in semetipso Dominus ostendit; ad quam similitudinem etiam illud, quod dixerat : >beati flentes < — ipse flevit, ut hujus quoque beatitudinis jaceret fundamenta. Flevit autem Hierusalem >dicens: si cognovisses et tu in die quae ad pacem sunt tibi; nunc autem absconditum est. ab oculis tuis <, et reUqua usque ad eum locum, ubi ait: >eo cognoveris tempus visitationis tuae <. Dicat aliquis Manifestasunt, quae dicuntur, etopere completa de Hierusalem: circumdedit enim eam Romanus exercitus et ad internecionem usque vastavit, tempusque veniet, quando lapis super lapidem 2 – 4 Luk. 19, 41–45 12 f. Matth. 5, 5 13 f. Matth. 11 14 Matth. 5, 9 15 f. Ephes. 2, 14 16 f. Matth. 5, 10 20 Matth. 5, 4 Hom. 38 fehlt in C 1 Incipit XXXVIII. de eo . . . A 2 scriptum] dictum A autem autem < appropinquaret A approp. + Hierusalem B videns B 3 et > ad — locum > A ait > A 5 atque Salvator > De 6 eam cognovisses] cognosceres De et > D tu + et A 7 ~ tibi sunt abscondita sunt BDe 8 super] in AB 9 Sacramento B 10 aperire Ae ejus + et B 12 proprio] pro De 13 simile -f est e, > quid B > De ~ ait a me E 14 quoniam] quia BE alius tam A 15 Jesus > B solvit] solum B 18 Dominus + meus nostris > E 19 in se ipso ABE 22 tu + et A 23 ~ tibi sunt abscondita sunt BDe 27 enim > B 28 venit non relinquetur super eam. Non nego et illam quidem Hierusalem propter habitatorum scelera fuisse destructam, sed quaero, ne forte et ad hanc nostram Hierusalem fletus iste pettineat. Nos enim sumus Hierusalem, quae defletur, qui nobis videmur intuitum habere majorem. Quod si post mysteria veritatis, post sermo nem evangelii, post doctrinam ecclesiae et post visionem sacramentorum Dei aliquis e nobis peccaverit, plangetur atque defiebitur. Nemo enim gentilis fletur, sed ille, qui fuit de Hierusalem et esse cessavit. Fletur autem haec nostra Hierusalem, quod post peccata >circumdent < eam contrariae videhcet fortitudines, spiritus nequam, et immittant in circuitu ejus >vallum < obsideant eam >et lapidem lapidem non reliquant <, si post multam continentiam, post ahquot annos castitatis vic-

Ζντῶ, μήποτε καὶ ἐνταῦθα ἐφ’ ἡμᾶς ὁ κλαυθμὸς τοῦ κυρίου φθάνῃ. Ἡμρῖε γάρ ἐσμεν ἡ ’Ιερουσαλὴμ ἡ κλαιομένη, οἱ διορατικώτεροι. Ἐὰνμετὰ τὸ ἀποκαλυφθῆναι ἡμῖν τὰ μυστήρια τῆς ἀληθείας καὶ κηρυχθῆναι τὸν λόγον τῆς σωτηρίας ἁμαρτάνωμεν, κλαιόμεθα.

Οὐδεὶς γὰρ ἐθνικὸς κλαίεται, κλαίεται δὲ ἡ τοιαύτη Ἰερουσαλήμ, ἐπειδήπερ >οἱ ἐχθροὶ < αὐτῆς ἁμαρτάνουσαν αὐτὴν περιέξουσι κυκλόθεν, αἱ ἀντικείμεναι δυνάμεις, καὶ περιβαλοῦσιν >χάρακα < καὶ συνέξουσιν αὐτὴν >καὶ ἐπὶ λίθον οὐκ ἀφήσουσιν < ἐν ἐὰν γὰρ μετὰ πολὺν χρόνον σωφρο- νήσας τις ἢ ἄλλην ἀρετὴν ἐπι- τηδεύσας νικηθῇ, καθαιρεῖται αὐ- τοῦ ἡ οἰκοδομή.

1 non — eam] non est relictvis in ea B 4 ne forte] si Dlmi-, an n 5 et >An hanc > A haec nostra E 12 et > De 13 e] a E 14 plangitur De 14/15 fletTor De 15 defletur A 16 et — 18 Hierusalem > De 17 Defletur A 19 circmndant 20 fortitudinis A 21 inmittmit Br, immittat E 23 obsident BE 24 relinqumit B 26 aliquod BE 223, 4 Ζητῶ — 224, 9 αὐτόν e* k* V* W* 4 Ζητῶ, μήποτε Τάχα φθάνει W ἐνταῦθα > kW] ἐνθάδε V 45 ἡμᾶς > e 5 ~ — φθάνει nach ἡμᾶς V φθάνῃ > W] φθάνει eV 6 — 7 διορατ. nach 11 κλαιόμ. W γὰρ] οὖν W ἡ 2 x > W 10/11 ἁμαρτἀνωεμ] μένωμεν ἁμαρτάνοντες W 11 κλαιόμεθα > W 16 δὲ + ἡ ψυχὴ ἡ — Ἱερουσ. > ekV 17 ἐπειδὴ Ε 1 Κ 1 19 δυνάμεις] VW 20 καὶ — 22 αὐτῇ > k καὶ > eV 22 λίθῳ W W 23 ἐὰν] κἂν k, ἂν eW γὰρ > kWV μετὰ χρόνον nach 24 ἐπιτηδ. W 26 οἰκοδομή] οἰκοδόμησις W

tus quis fuerit et blandimentis carnis illectus patientiam. pudicitiae amiserit. Si fueris fornicatus, >lapidem super non relinquent in te < >. Ait in alio loco: >non priorum justitiarum ejus; in peccato cato suo, in quo deprehensus fueritjin ipso judicabo eum <. est ergo, quae defletur, Ηierusalem. Post quae dicitur: >ingressus est in templum <, quod, fuisset ingressus, >ejecit eos, vendebant columbas <. Non ementes ; qui enim emit, quod emerit, possidet. Illos ejecit de templo patris Jesus, qui vendunt et abjiciunt, quod habuerant, in simihtudinem ilhus luxuriosi fihi, qui substantiam accepit a patre et universa perdidit nimie potando. Si quis ergo vendit, ejicitur, praecipue si vendebat >columbas < >. Quare ahas aves non posuit nisi columbas ? Hoc animal simplex est et decorum. Vereor, ne et in nobis istiusmodi vitium de- Οὐ γὰρ μὴ μνησθῶ <, φησί, προτέρων δικαιοσυνῶν αὐτοῦ· ἐν τῇ ἁμαρτᾳ αὐτοῦ, ἐν ᾗ καταλήψομαι αὐτόν, ἐν αὐτῇ κρινῶ αὐτόν <. Οὐκ ἐκβάλλει τοὺς ἀγοράζοντας — ὁ γὰρ ἀγοράζων συλλαμβάνει τὸ ἀγοραζόμενον — ἀλλὰ τοὺς διὰ τὸ πω- λεῖν ἀποδιδομένους τὰ ἴδια χρήσιμα καὶ λαμβάνοντας ἀντὶ αὐτῶν τὰ νενο- μισμένα εἶναι τίμια καὶ οὐ τὰ τίμια· ἴδιον δὲ πωλούντων τὸ μὲν ἀπὸ τῆς τέχνης τοῦ θεοῦ διδόναι ἢ καὶ τὰ ἄλλως εἰς τὸν βίον χρήσιμα, τὰ δὲ ἀνθρώπων καθ’ ἑαυτὰ εἰς οὐδὲν χρή- σιμα λαμβάνειν. Καὶ ἐπὶ τούτῳ ἐκ- βάλλει σε ἀπὸ τοῦ ναοῦ ὁ σωτήρ· ἐὰν γὰρ λῇς, ὅμοιος ἔσῃ τῷ ἀσώτῳ υἱῷ, ὃς ἔλαβε τὸν βίον τὸν πατρικὸν 6 ff. Ezech. 18, 24 13 ff. vgl. Luk. 19,45 Var. ; gegen lat. : et ementes 19 ff. lat., 26 ff. gr. vgl. Luk. 15, llff. 24 ff. vgl. Hom. XIV (p. 101, 20ff.) 1 et blandimentis] blandimentisque De 2 pudicitiamque De 2/3 ~ amis. pud. A 3 f uerit A 5 in] super De te] eo A 6 in > BE ~ alio in loco + Dominus A 10 ~Hierus., quae defletur A 11 dicitur + et A 12 in > DEe 15 emit] emimt De + et De 16 emerint De possident possideturE 1 7 Patris + meus A 18 et + qmB habuerintA 20 substantiam + suam De 21 universam A. vmiversum E nimie > B] ne A 21/22 putando A, pot. aus put. corr. E 22 vendat BE 25 ~ Animal hoc B 26 et decor.] de quo B, decormn E 27 istiusmodi] huiusmodi B (modi E) ~ vitium istius modi e deprehenditur E 224, – 15 ἀγοραζόμενον + 24 Καὶ — 225, 6 eV 224, – 24 λαμβάνειν dC 6 μὴ > kW μνησθῶ] μνησθήσομαι k 7 ~ αὐτοῦ δικαιοσ. 8 ἐν > ekV 9 ~ αὐτὸν κρινῶ W 14 Οὐκ — 15 ἀγοραζόμ.] ἐκβάλλει οὐ τοὺς διὰ τὸ ἀγοράζειν προσκτωμένους dC 18 ἀντὶ d] ἀντ’ C 20 ἴδιον — 24 λαμβάνει nur C > prehendatur. Si enim ea, quae niihi a sancto Spiritu revelata sunt et credita, ut in vulgus efferrem, pretio vendidero et absque mercede non docuero, quid aUud facio, nisi columbas, id est Spiritum sanctum, vendo ? Quem cum vendidero, ejicior de templo Dei. Quapropter rogemus Dominum, ut omnes emamus potius, quam vendamus. Si enim non vendiderimus, cognoscemus et intellegemus salutem nostram; alioquin inimici circumdabunt urbem nostram. Quod si semel nos hostilis exercitus cinxerit, lacrimas Domini non merebimur. Surgamus ergo cUluculo et obsecremus Deum, ut saltem micas, quae de mensa ejus cadunt, comedere possimus. Miratur scriptura reginma Saba venisse >ab extremo terrae, ut audiret Salomonis <; quae, cum vidisset prandium et supellectilem ministeria domus ejus, obstupuit et tota in miraculo fuit. Nos si tantas Domini nostri opes, tantam sermonis supellictilem et abundantiam doctrinarum non hbenter amplectimur, si non comedimus >penem vitae <, si non carnibus Jesu vescimur et cruore potamur, si contemnimus dapes Salvatoris nostri, scire debemus, quod habeat Deus et >benignitatem et severitatem <; benignitatem magis ejus nobis orare debemus, in Christo Jesu Domino nostro: cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen. καὶ πάντα ἀπώλεσε· φοβοῦμαι μή- ποτε περί τινα εὑρεθῇ ἡμῶν τὸ πρᾶγμα τοῦτο· ἐὰν γὰρ τὰ ἐξ ἁγίου πνεύ- ματος λελαλημένα μοι μισθοῦ πιπράσκω, τί ἄλλο ποιῶ ἢ τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον μισθοῦ πιπράσκω;

13 f. vgl. Matth. 15, 27 loff. Luk. II, 31; vgl. 3 Kon. 10, 4. 5 20 Joh. 6, 35; vgl. 6, 53 22 Rom. 11, 22 2 Spiiitu sancto B 3 ut] aut ABE 4 efferens A, effero B + aut B 4 et > ABE 6 columban BE 8/9 Dominum] DexmiBE 10 cognoscimus BDEe intellegimiis BDEe 11 circumdabuntur E 11/12 ~ exerc. hostilis De 12 Domini] Dei De 13 Deum] Dominum De 15 ut audiret] audire De 19 doctrinae B, doctrinam E 20 JesuJ Christi De 23 ejus nobis > A ejus > D nobis > B orare 23/24 Dom. nostro > ABE Explicit omelia XXXVIII.

HOMILIA XXXIX.De quaestione Sadducaeonim, quam proposuerunt Domino, mulieris ejus, quae septem viros habuit, et rursuni de denario, quem sibi Salvator jussit ostendi.

Est haeresis Judaeis, quae dicitur Sadducaeorum : haec >resurrectionem mortuorum < negat et putat animam interire cum nec post mortem sensus ultra residere. Hi igitur quaestionem Domino proponentes composu erunt fabulam mulieris septem virorum, quae post primum virum, ad resuscitandum semen prioris, alterum duxerit, quo mortuo ter- tium quoque et rursum quartum, atque in hunc modum ad septimum usque pervenerit. Quaeritur ergo, >in resurrectione quis eam sibi e septem fratribus sit vindicaturus uxorem. Ι ἐμβαλεῖν Hoc autem problema insidiantes verbis Salvatoris eo tempore proposuerunt, quo eum viderunt de resurrectione docere discipulos. Quibus respondens Salvator ait : >Erratis, nescientes scripturas virtutem Dei. In resur- rectione enim mortuorum neque

Φασὶ γὰρ ἑπτὰ ἀδελφοὺς μιᾷ γυναικὶ γόμου νόμῳ συναφθῆναι, δηλονότι ἐνὶ ἑκάστω αὐτῶν τοῦ ἑτέρου ἀποβιοῦντος νομίμως συναπτομένῃ· ἔσχατον δέ φασι καὶ τὴν γυναῖκα ἀποθανεῖν. Ἐρωτῶσι τοίνυν· >ἐν τῇ ἀναστάσσει <, ἀνισταμένων, >τίνος αὐτῶν γυνή; < οἰόμενοι αὐτὸν εἰς

| Τὸ ὡς ἄγγελοι τοῦ θεοῦ ἐν οὐρανῷ < >φησιν <, οὐχ ὅτι τοὺς ἔσεσθαι ἐν οὐρανῷ λέγει, ἀλλ’ ὡς τοὺς οὐρανίους ἀγγέλους, καθὰ δὴ καὶ Μᾶρκος ἔφρασε λέγων· ἀλλ’ εἰσὶν ὡς Hom. 39 fehlt in C — 4 Luk. 20, — 40; — 26 21 f. gr. Matth. 22, 30 24 ff. lat. Matth. 22, 29. 30 25 f. gr. Mark. 12, 25 1 Incipit XXXIX. de . . . A 2 Saduceorum ABD 2 propo- suerant De 3 rursum > B] rursus De 5 haeresis + in De 7 ne B > De residere] resipire D, respirare e, sit BE(?) Hi > 9/10 sept. vir.] septemviraeA 10 viros 1 + habentis B 11 suscitandumB 15 pervenerat De Quaerehant A 17 e] deB 21 viderant De 24 nescitis E 26 ~ mortuor. enim A 226, 9 — 18 dC 226, 21 — 227, 4 + ὅτι δὴ γεννήσεται — φυσιολογίας (nach κν: Ἀπολιναρίου) + 227, – 27 συστῆναι V* 226, 21–227, 4 dC ( + ὅτι δὴ ἀνάστασις, worauf sich wohl das Lemma von D: Ἀπολιναρίου bezieht) 10 γόμου νομῳ] νομίμῳ γάμῳ d 10/12 τοῦ ἑτέρου ἀποβ. δηλονότι ἐνὶ ἑκάστῳ αὐτῶν d ἔνα ἕκαστον C 13 φασι — 14 γυναῖκα] καὶ τὴν γυν. αὐτήν φασιν d ἐν — ἀνισταμ. nach 16 αὐτῶν d 21 Τὸ — ἄγγ.] Ὁ δὲ Μᾶρκος ὡς ἄγγ. φησι C, Ὡς δὲ Μ. φησιν ὡς ἄγγ. d 21/22 οὐρανῷ + εἰσι d <φησιν > konj. (in dC 22/23 — ἐν οὐρανῷ ἔσεσθαι dC 24 ἀγγέλους + ἔσεσθαί φησι τοὺς ἀνθρώπους d 24 καθὰ — 26 > dC 26 γὰρ > nubent neque nubentur, sed erunt sicut angeli in caelis<. erunt sicut angeli, utique angeli erunt. Simulque discendum, quod angeli connubia non habeant. Hic vero, ubi mors, et nuptiae et liberi necessarii sunt; ubi autem immortalitas, nec conjugio opus est nec filiis. Proponam mihi quaestionem valde molestam et, quae non facile solvitur, ex persona eorum, qui studiosissimi scripturarum sunt et >die <die meditantur in lege domini<. inquiunt, scriptum est, quia >nequenubentnequenubentur> ? Tam vetus quam novum testamentum memoria ac mente perlustrans nusquam memini tale quid relatum. Quod si forte me fallit, qui plus novit, doceat, libenter disco, quod nescio; sed quantum ego existimo, nec in veteri nec in novo instrumento quidquam tale reperiet. Omnis ergo error eorum de prophetica, quam non intellegunt, lectione subrepsit — e quibus illud est in Isaia: >electi mei non τὸ ἀγγελικὸν πλῆθος πολὺ μὲν ὄν, οὐ μὴν ἐκ γενέσεως αὐξηθέν, ἀλλ᾿ ἐκ δημιουργίας ὑπάρχον, οὕτω δὴ καὶ τὸ ἀνιστάμενον πλῆθος. |

| Ἴσμεν δέ, ὅτι καὶ πρὸς τὴν λέξιν ταύτην οἱ ἀπὸ Μαρκίωνος καὶ Οὐαλεντίνου ἔτι διαμάχονται εἰς ψυχὰς ἀνάγοντες τὸν λόγον· ταύτας γὰρ ζῆν καὶ περὶ τούτων εἰρηκέναι τὸν κύριον ὡς τούτων ὄντος θεοῦ τοῦ θεοῦ. Οὐδέπω δὲ Σαδδουκαίοις περὶ ψυχῶν ἦν ἡ ἀντιλογία, ἀλλὰ περὶ σωμάτων, ὥστε περὶ τούτων ἡ ἀπόκρισις. Λέγεται δέ τότε ἀνίστασθαι ὁ νεκρός, ὅτε μετὰ σώματος ἡ φυχῆς διαλελυμένης, ἀλλ’ ὡς ἀπρακτούσης καὶ τὰ τῆς ζωῆς ἴδια, ὅσα μετὰ σώματος, οὐκ ἐχούσης· ἓν γάρ τι τὸ συναμφότερόν ἐστιν, ἄνθρωπος, καὶ ἡ ζωὴ κοινή, καὶ ἑκατέρων δεῖ πρὸς τὸ τὴν ἐκ θανάτου ζωὴν πόλιν συστῆναι. | Πρὸς τούτοις ἀναγινώσκοντές τινες τὰ προφητικὰ πλανῶνται περὶ τὸν νοῦν τῆς γρα- 13f. lat. Ps. 1, 2 29 f. Jes. 65, 23 4 discendum] dicendum B 7 sunt + illic In autem > BDEe 8 Dmr conjugii BE, conjugatio D 13 ac] et AE 16 Tam] Totum B 17 quam novum > BE ~ test. quam novum A 19 memini 20 relatum ABE 25 repperi + et ABE 26 ergo > A ~ error De 28 subrepsit] surrexit De est > BE 29 electi] lecti 227, 9—228, 30 k* [K8x: Τίτου, vgl. J. Sickenberger, Titus v. Bostra VI, 1) S. 235] 227, 27 Πρὸς — 228, 30 b*e*D*10*V* [E2 τοῦ αὐτοῦ Κυρίλλου ?)] (in b 2. Teil eines Chrys. Scholions) 2 μὴν > d γενέσεως] γεννήσεως d αὐξηθέν + εἰς πληθὺν γέγονεν d ἐκ + ἀρχῆς, ἐξ αὐτῆς τῆς d 3 ὑπάρχον] ἔχει τὸ ἄπειρον εἶναι τῷ ἀριθμῷ d 9 πρὸς k] ὑπὲρ V 11 μάχονται V ψυχὴν K 12 ταῦτα V 14 θεοῦ > K1 15 οὐδέπω δὲ] ἀλλ᾿ οὐδέπω K7 17 ὥστε — 20 ψυχή > 27 Πρὸς τούτοις k] Ὠριγένης δέ φησιν be D10V 28 τινες > libcros in maledictionem< et Deuteronomio in benedictionibus: >benedicti filii uteri tui< putant haec futura in resurrection, non intellegentes spiritales benedictiones esse praedictas. Paulus enim, >vas omnes has benedictiones, quae ponuntur in lege, spriitaliter interpretans et sciens non esse carnales, ad Ephesios loqui- tur: benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui benedixit nos in omni benedictione spiritali< Erunt hae omnes benedictiones spiritaliter, cum a mortuis resurgentes aeternam beatitudinem consequeremur. Sed et in Psalmis simile quid reperientes eodem labuntur errore: <uxor> >tua sicut vitis abundans in lateribus domus tuae, filii tui novella olivarum in circuitu mensae tuae< usque ad eum ubi ait: >benedicat te Dominus ex Sion, et videas, quae bona HierusalenK. Ergo cum instructa f uerit Hierusalem et mstaurata in antiquum statum, tunc visurus est sanctus bona, quae scriptura commemorat. Qui spiritaliter intellegunt Hierusalem et de ea dici sciunt: >quae caelestis est, quae sursum est, quae est nostra<, videbunt bona illius, de quibus saepe diximus, et quod nunc de psalmo posuimus: >uxor tua sicut vitis abundans lateribus domus tuae, filii tui sicut novella ohvarum in circuitu mensae tuae<. Quae omnia intellegentibus Sadducaeis, qui erant portio Judaeorum, dicit Salvator: >neseitis neque virtutem Dei<.

φῆς — φέρε εἰπεῖν ἐκ τοῦ Ἡσαΐπυ· οι εκλεκτοι μου οὐ τεκνοποιήσουσιν εἰς , καὶ ἐν τῷ Δευτερονομίῳ ἐν ταῖς εὐλογίαις· εὐλογημένα τὰ ἔκγονα τῆς κοιλίας σου>· — >ἐν τῇ ἀναστάσει τῶν ἔσεσθαι ταῦτα, μὴ νοοῦντες τὰς πνευματικὰς εὐλογίας.

Διὰ τοῦτο σωματικῶς ἐκδεχομένοις τοῖς ἐκ τῶν Ἰουδαίων Σαδδουκαίοις ἔλεγεν ὁ σωτήρ· πλανᾶσθε μὴ εἰδότες τὰς .

Haec de quaestione, quam Sadducaei Domino proposuerunt, breviter dicta sint. Porro quia adjectum est de imagine Caesaris, etiam 3f. Deut. 7,13 7f. Akt. 9, 15 11f. Ephes. 1,3 15ff. Ps. 127 (128), 3. 5 22f. Gal. 4, 26 24 ff. Ps. 127 (128), 3 30 ff. Matth. 22, 29 1 maledictione BE 2 Deuteronomii AB in > ABE 6/7 praedicatas 10 et] ut B 12 Eriuit — 13 spiritaliter > De 13 ~ omn. ben. hae A haec E spiritaU + in caelustibus A 14 beatit.] benedictionem ABE consequemur ABE et > E 17 novellae e 18 18 ~ bona quae A ~ bona BE sunt + in A 20 sanctus > De 24 quod > E 26 27 mensae] domus D 33 suut A quia] quae r adjectum] lectum ABE 2 οἱ kV > be D10 5 ἔγγονα e, τέκνα D10 29 ἔλεγεν — σωτήρ > K] super hoc debemus pauca perstringere. Putant quidani a Salvatore dictum esse simpliciter: <reddite,> quae sunt Caesaris, id est: tributum reddite, quod debetis. Quis enim nostrum de tributis reddendis Caesari contradicit? Habet igitur locus quiddam mystici atque secreti. Duae sunt imagines in homine: una, quam accepit a Deo factus in principio, sicut in Genesi scriptum est: >juxta imaginem similitudinem Dei<, altera postea, quam propter inoboedientiam atque peccatum ejectus de paradiso assumpsit >principis saecuH hujus < suasus Sicut enim nummus sive denarius habet imaginem imperatorum niundi, sic qui facit opera >rectoris tenebrarum< portat imaginem ejus, cujus habet opera: quam praecepit hic Jesus esse reddendam et projiciendam de vultu nostro assumen- damque eam imaginem, juxta quam a principio ad simiUtudinem Dei conditi sumus. Atque ita fit, ut, quae Caesaris sunt, Caesari et, quae Dei, < <Ostendite>, inquit, >mihi nummum< pro scribitur <denarius>. Quem cum accepisset, ait: >cujus

Ὑψηλότερον δέ· ἐγένετο ἐν ἀρχῇ ὁ ἄνθρωπος, ὡς ἐν τῇ Γενέσει γέγραπται, <κατ᾿ δὲ διὰ τὴν αὐτοῦ παρακοὴν ἀνέλαβε καὶ εἰκόνα ·

ωσπερ γαρ το νομισμα εικονα ἔχει τοῦ βασιλεύοντος τῶν Μνῶν, οὕτως ὁ ποιῶν rd ἔργα τοῦ <κοσμοχράτορος> τὴν τὴν αὐτοῦ φορεῖ· ἣν παραινεῖ ὁ σωτὴρ ἀποδιδόναι καὶ ἀποτίθεσθαι καὶ φορεῖν τὴν ἐξ ἀρχῆς γενομένην εἰκόνα καθ᾿ ὁμοίωσιν τῷ θεῶ.

6ff. vgl. Orig. Comm. in Cant. Cantic. Prologus (S. 63, 31 ff. Baehrens) 10f. Gen. 1, 27; 1 Kor. 15, 49 14f. Joh. 12, 31 18f. Ephes. 6, 12 28 Matth. 22, 19 1 quidam] quidem r 5 igitur] ergo B 7 in homine > D] hominis 11 choici + id est terreni e 12 postea > A postea quam] postqtiam 14 assvimpsit] accepit A assiampsit + eam BDEe 14/15 principis B 15 suasam B 17 sive] atque De 21 hic> De 22 et>BE proiciendamque A 23 assum.] et assumendam 25a > E] in AB 26 quae2 + sunt A Deo > E ~ reddamus Deo e 28 denarium A inscriptionem 229, —230, μνᾶς k*V (K3 nur — 230, 10) 229. 6—230, 18 αὐτοῦ 229, 6—230, 10 6 Ὑψηλ. δέ > bdCSV ἐγέν. — ἀρχῇ > k ἐν ἀρχῇ > > bSV 8 θεοῦ + γέγονεν k, + κατ᾿ ἀρχήν S 9 διὰ] παρὰ αὐτοῦ > dK2S 10 εἰκόνα > b 16 γὰρ] δὲ k, καὶ S + εἰκόνα 17 ἔχει > S ~ τῶν ἐθνῶν βασιλ. S 18/19 κοσμοκράτ.] παντοκράτορος 8 19 φορεῖ > K 20 ~ ἀποδιδ. nach ἣν S 22 καθ᾿ — 23 θεῷ >

habet < Qui respondentes <Caesaris >. Ad quos <reddite >, inquit, >quae Caesaris, Caesari et, quae sunt Dei, Deo<. Quorum et Paulus locutus est dicens: >sicut portavimus choici, portemus et imaginem caelestis.<. Quod ergo ait: quae sunt Caesaris, Caesari<, hoc dicit: deponite personam <choici>, abjicite imaginem terrenam, ut possitis vobis caelestis imponentes reddere, >quae sunt Dei, Repetit nos Deus. Quidnam repetit ? Lege Moysen: et nunc quid Dominus Deus tuus repetit a te < et reUqua, quae Postulat igitur a nobis Deus et deprecatur, non quia necessarium habet ahquid, ut ei tribuamus, sed, postquam ei dederimus, nobis id ipsum tribuat in salutem. Quod ut manifestius fiat, ponam parabolam mnarum. Qui unam acceperat mnam et fecerat decem et obtuht Domino, a quo sibi credita mna fuerat, accepit et aliam,

Ἀκολούθως τούτοις καὶ ὁ Παῦλός φησιν· ὡς ἐφορέσαμεν τὴν εἰκόνα τοῦ χοϊκοῦ, οὕτως φορέσωμεν καὶ τὴν εἰκόνα τοῦ . Τοῦτο οὖν δηλοῖτό· >ἀπόδοτε τὰ Καίσαρι· καὶ τὰ τοῦ θεοῦ τῶ θεῶ>ῶ. Αἰτεῖ δὲ παρ᾿ ἡμῶν, οὐχ ὅτι χρείαν ἔχει τινός, ἀλλ’ ἵνα ἡμῖν ἀντιχαρίσηται τὰ αὐτοῦ. Ὁ γὰρ τὴν μνᾶν δεκαπλασιάσας καὶ προσενέγκας τῷ δεδωκότι κυρίῳ, ἀπολαμβάνει σὺν ταῖς τοσαύταις καὶ ἑτέραν· ἐκείνου γὰρ τοῦ μὴ πολυπλασιάσαντος τὴν μνᾶν κελεύει ἀφαιρεθῆναι καὶ δοθῆναι τῷ ἔχοντι τὰς δέκα μνᾶς. >Ἄρατε , φησὶν τοῖς παρεστῶσιν, ἀπ᾿ αὐ- 7ff. 1 Kor. 15, 49 12 1 Kor. 15, 49 14 f. Deut. 10, 12 22f. vgl. Lxik. 19, 1127 3 reddite + ergo De 4/5 ~ Dei sunt BE 5/6 consequentia BE 6 et > A 7 imaginem > D 12 person.] imaginem A 14 nos] A Deus — Lege] Deus quiddam secimdum legem B Legem E Moysi B 15 quid] quidem A Dominus > > De 17 et + Deus D 19 tribuamus + postulat 20 nobis >De 23 mnarimi, qm B 24 mnam > 26 ~ fuerat mna A ~ et accepit A 230, 24 Ἄρατε — 231, 22 dC 5 Ἀκολούθ. — 8 ἐπουρ. > dCS τούτοις] τούτων καὶ τοῦτο dS > b 10 καίσαρι + ὁ σωτὴρ λέγων d 18 τὰ αὐτοῦ > CV αὐτοῦ + Ἐκεῖνα δεῖ ἀποδιδόναι Καίσαρι, τὰ τὴν εὐσέβειαν παραβλάπτοντα· εἰ γὰρ μὴ τοῦτο ἦν, οὐκ ἂν βασιλεῦον ὑποτάσσεσθαι προσετάγημεν καὶ πάσῃ ἀρχῇ ὑπερεχούσῃ S 21 ἑτέρας K 24 μνᾶς + Καὶ ἁπλῶς εἴ τι μέν ἀπάτης εἴδωλον, τοῦτο τῷ δημιουργῷ τῆς κακίας ἐπιρριπτέον· εἴ τι δὲ ἀρετῆς σύμβολον, τοῦτο θεῷ ἀναθετέον· τὸ δὲ ἐντελὲς ἐν τῷ Ματθαίῳ εἴρηται K1 Quidam E Deus tuus sed] ut De et2> A 8 Τοῦτο οὖν] 17 ἡμᾶς K1 quam antea non habebat. Illius enim mnam, qui non multiplicaverat, quod accepit, jubet Dominus auferri et dari ei, qui alias habet; <tollite>, inquit, >mnam date ei, qui habet decem mnas<. Atque in hunc modum, quae dederimus Deo, nobis ea ipsa restituet cum his, quae antea non habueramus. Exigit et postulat a nobis Deus, ut habeat occasionem donandi, ut ipse tribuat, qui erogavit. Ipsius enim gratia dupUcata est mna, et dignis quibusque plus datum est, quam sperabant. Quapropter surgentes oremus Deum, ut digni simus offerre ei munera, quae nobis restituat et pro terrenis caelestia largiatur, in Christo Jesu: cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen.

Exphciunt omehae triginta novem Adamantii Origenis in evangelium Lucae a beato Hieronymo presbytero de graeco in latinum translatae.

τοῦ τὴν , τοῦτ’ ἔστιν τὴν χάριν τοῦ ἁγίου πνεύματος, ἐπειδὴ οὐ δύναται ταύτην ἔχων κολασθῆναι, εἰ μὴ πρῶτον ταύτης γυμνωθῇ, καὶ δότε τῷ τὰς δέκα μνᾶς . Ἀντιχαρίζεται γὰρ ἡμῖν ὁ θεὸς τὰ ἀγαθὰ μετὰ προσθήκης· τῷ γὰρ ποιήσαντι τὴν μίαν μνᾶν δέκα ἀντεχαρίσατο τὰς δέκα μνᾶς, προσθεὶς αὐταῖς καὶ ἄλλην μνᾶν τὴν τοῦ μὴ ἐργαζομένου. | Ὁ μὲν γὰρ ἔχων, φησίν, ἀρετὴν ἐκ πόνων καὶ ἱδρώτων καὶ προσθήκην λαμβάνει παρὰ θεοῦ, οἷον πίστιν ἔχοντι τὴν ἐκ τοῦ ἐφ᾿ ἡμῖν δοθήσεται χάρισμα πίστεως, καὶ ἁπλῶς τῷ ἔχοντί > τῶν ἐκ κατασκευῆς φυσικῆς ἐνυπαρχόντων αὐτῷ βελτιωθὲν προσοχῇ καὶ ἐπιμελείᾳ τὸ ἐνδέον ἀπὸ θεοῦ δοθήσεται· ὁ δὲ πονηρὸς καὶ μὴ μεταδιδοὺς εἰς πολλοὺς λόγον, οὗτος ἀποστερεῖται, οὗ εἶχεν, καὶ τιμωρεῖται. |

3ff. Luk. 19, 24 —18 vgl. Comm. in Matth. vetus Interpr. 69 (IV 372, 21 — 25 Lomm.): Utputa, fidem habenti, quae est ex nobis, dabitvir gratia fidei, quae est per spiritum fidei et abimdabit; et quidquid habuerit quis ex naturaH creatione, cum exercuerit illud, accipit id ipsum et ex gratia Dei, ut abundet et firmior sit in eo ipso, quod habet. 15 gr. vgl. 1 Kor. 12, 9 3 acceperat A 4 aixferre BE 6 habebat AE 7 quae] quod A 8 ea ipsa > A 8/9 restituit E 9 ante De 10/11 ~ a nobis et post. 12 ipsi De 13 rogavit AB, rogabit E 14 publicata A, pupHcata E 15 datum est] donatumB 16 sperabunt E 18 mxmera] mnam A nobis] ipse B 23—25 C > ABDEe 23 novem] sex C 24 H: Omeliae Origenis XXXVIIII super Lucam a Hieronymo catholico traductae feliciter explicixmt. Laus Deo. I: Expliciimt triginta novem omeHae Origenis super Lucam a Yheronimo katholieo in latinum traductae. 11 φησίν > φυσικῶς dC 15 πίστις C 16 <τι> konj. > φυσικῆς Kr.]